أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا قَطَنٌ أَبُو الْهَيْثَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو يَزِيدَ الْمَدَنِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَوَّلُ قَسَامَةٍ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ اسْتَأْجَرَ رَجُلاً مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ فَخِذِ أَحَدِهِمْ - قَالَ - فَانْطَلَقَ مَعَهُ فِي إِبِلِهِ فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَدِ انْقَطَعَتْ عُرْوَةُ جُوَالِقِهِ فَقَالَ أَغِثْنِي بِعِقَالٍ أَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِي لاَ تَنْفِرُ الإِبِلُ فَأَعْطَاهُ عِقَالاً يَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِهِ فَلَمَّا نَزَلُوا وَعُقِلَتِ الإِبِلُ إِلاَّ بَعِيرًا وَاحِدًا فَقَالَ الَّذِي اسْتَأْجَرَهُ مَا شَأْنُ هَذَا الْبَعِيرِ لَمْ يُعْقَلْ مِنْ بَيْنِ الإِبِلِ قَالَ لَيْسَ لَهُ عِقَالٌ . قَالَ فَأَيْنَ عِقَالُهُ قَالَ مَرَّ بِي رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَدِ انْقَطَعَتْ عُرْوَةَ جُوَالِقِهِ فَاسْتَغَاثَنِي فَقَالَ أَغِثْنِي بِعِقَالٍ أَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِي لاَ تَنْفِرُ الإِبِلُ . فَأَعْطَيْتُهُ عِقَالاً فَحَذَفَهُ بِعَصًا كَانَ فِيهَا أَجَلُهُ فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ فَقَالَ أَتَشْهَدُ الْمَوْسِمَ قَالَ مَا أَشْهَدُ وَرُبَّمَا شَهِدْتُ . قَالَ هَلْ أَنْتَ مُبَلِّغٌ عَنِّي رِسَالَةً مَرَّةً مِنَ الدَّهْرِ قَالَ نَعَمْ . قَالَ إِذَا شَهِدْتَ الْمَوْسِمَ فَنَادِ يَا آلَ قُرَيْشٍ فَإِذَا أَجَابُوكَ فَنَادِ يَا آلَ هَاشِمٍ فَإِذَا أَجَابُوكَ فَسَلْ عَنْ أَبِي طَالِبٍ فَأَخْبِرْهُ أَنَّ فُلاَنًا قَتَلَنِي فِي عِقَالٍ وَمَاتَ الْمُسْتَأْجَرُ فَلَمَّا قَدِمَ الَّذِي اسْتَأْجَرَهُ أَتَاهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ مَا فَعَلَ صَاحِبُنَا قَالَ مَرِضَ فَأَحْسَنْتُ الْقِيَامَ عَلَيْهِ ثُمَّ مَاتَ فَنَزَلْتُ فَدَفَنْتُهُ . فَقَالَ كَانَ ذَا أَهْلَ ذَاكَ مِنْكَ . فَمَكُثَ حِينًا ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَ الْيَمَانِيَّ الَّذِي كَانَ أَوْصَى إِلَيْهِ أَنْ يُبَلِّغَ عَنْهُ وَافَى الْمَوْسِمَ قَالَ يَا آلَ قُرَيْشٍ . قَالُوا هَذِهِ قُرَيْشٌ . قَالَ يَا آلَ بَنِي هَاشِمٍ . قَالُوا هَذِهِ بَنُو هَاشِمٍ . قَالَ أَيْنَ أَبُو طَالِبٍ قَالَ هَذَا أَبُو طَالِبٍ . قَالَ أَمَرَنِي فُلاَنٌ أَنْ أُبَلِّغَكَ رِسَالَةً أَنَّ فُلاَنًا قَتَلَهُ فِي عِقَالٍ . فَأَتَاهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ اخْتَرْ مِنَّا إِحْدَى ثَلاَثٍ إِنْ شِئْتَ أَنْ تُؤَدِّيَ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ فَإِنَّكَ قَتَلْتَ صَاحِبَنَا خَطَأً وَإِنْ شِئْتَ يَحْلِفُ خَمْسُونَ مِنْ قَوْمِكَ أَنَّكَ لَمْ تَقْتُلْهُ فَإِنْ أَبَيْتَ قَتَلْنَاكَ بِهِ . فَأَتَى قَوْمَهُ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُمْ فَقَالُوا نَحْلِفُ . فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ كَانَتْ تَحْتَ رَجُلٍ مِنْهُمْ قَدْ وَلَدَتْ لَهُ فَقَالَتْ يَا أَبَا طَالِبٍ أُحِبُّ أَنْ تُجِيزَ ابْنِي هَذَا بِرَجُلٍ مِنَ الْخَمْسِينَ وَلاَ تُصْبِرْ يَمِينَهُ . فَفَعَلَ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَقَالَ يَا أَبَا طَالِبٍ أَرَدْتَ خَمْسِينَ رَجُلاً أَنْ يَحْلِفُوا مَكَانَ مِائَةٍ مِنَ الإِبِلِ يُصِيبُ كُلُّ رَجُلٍ بَعِيرَانِ فَهَذَانِ بَعِيرَانِ فَاقْبَلْهُمَا عَنِّي وَلاَ تُصْبِرْ يَمِينِي حَيْثُ تُصْبَرُ الأَيْمَانُ . فَقَبِلَهُمَا وَجَاءَ ثَمَانِيَةٌ وَأَرْبَعُونَ رَجُلاً حَلَفُوا . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا حَالَ الْحَوْلُ وَمِنَ الثَّمَانِيَةِ وَالأَرْبَعِينَ عَيْنٌ تَطْرِفُ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё хабар берди, у деди: бизга Абу Маъмар ривоят қилди, у деди: бизга Абдулворис ривоят қилди, у деди: бизга Қатан Абул-Ҳайсам ривоят қилди, у деди: бизга Абу Язид ал-Маданий ривоят қилди, Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Жоҳилиятдаги биринчи қасама (қасамёд орқали қонбаҳо талаби) шундай бўлган эдики: Бану Ҳошимдан бир киши Қурайшдан, улардан бирининг уруғидан бўлган бир кишини ёллабди. (Ибн Аббос) деди: У (ёлланган киши) туялари билан у (ёлловчи) билан бирга кетибди. Бану Ҳошимдан жуалиқи (юк халтаси)нинг банди узилиб қолган бир киши уларнинг ёнидан ўтиб қолибди ва: «Менга бир ақол (туя боғлаш арқони) бериб ёрдам бер, мен у билан жуалиқимнинг бандини боғлай, туялар қочиб кетмасин,» дебди. У эса унга жуалиқи бандини боғлаш учун бир ақол берибди. Улар тушгач, битта туядан бошқа ҳаммасининг оёғи боғланган экан, ёллаган киши: «Бу туяга туялар орасида нима бўлди, нега боғланмади?» дебди. У: «Унинг арқони йўқ,» дебди. «Арқони қани?» дебди. У: «Бану Ҳошимдан бир киши ёнимдан ўтиб қолди, унинг жуалиқи банди узилган экан, мендан ёрдам сўради ва: "Менга бир ақол бериб ёрдам бер, мен у билан жуалиқимнинг бандини боғлай, туялар қочиб кетмасин," деди. Мен ҳам унга ақолни бердим,» дебди. Шунда у (ёлловчи) уни бир таёқ билан уриб юборибди ва шунда унинг ажали етибди. Сўнг ёнидан Яман аҳлидан бир киши ўтиб қолибди ва у (жароҳатланган киши): «Сен мавсумда (ҳаж/савдода) бўласанми?» дебди. У: «Бўлмасам ҳам, баъзан бўламан,» дебди. У: «Сен мендан бир умр бўйи бир марта бўлса-да, бир ҳабарни етказасанми?» дебди. У: «Ҳа,» дебди. У: «Мавсумда бўлсанг: "Эй Қурайш оиласи!" деб чақир. Улар сенга жавоб беришса: "Эй Ҳошим оиласи!" деб чақир. Улар сенга жавоб беришса, Абу Толибни сўра ва унга фалон киши мени бир ақол учун ўлдирди, деб хабар бер,» дебди. Сўнг ёлланган киши вафот этибди. Уни ёллаган киши қайтиб келганида, Абу Толиб унинг олдига келиб: «Бизнинг ҳамроҳимиз нима бўлди?» дебди. У: «Касал бўлди, мен уни яхши парвариш қилдим, сўнг вафот этди, мен ҳам тушиб уни дафн қилдим,» дебди. У (Абу Толиб): «Сендан шунга лойиқ эди,» дебди. Бир муддат ўтди, сўнг ўша (жароҳатланган киши) ҳабар етказишни васият қилган Яманлик киши мавсумга етиб келди ва: «Эй Қурайш оиласи!» дебди. Улар: «Мана Қурайш,» дебди. У: «Эй Бану Ҳошим оиласи!» дебди. Улар: «Мана Бану Ҳошим,» дебди. У: «Абу Толиб қани?» дебди. Улар: «Мана Абу Толиб,» дебди. У: «Фалон киши сенга бир ҳабар етказишимни буюрган эдики, фалон киши уни бир ақол учун ўлдирди,» дебди. Шунда Абу Толиб унинг (қотил ёлловчининг) олдига келиб: «Биздан учтанинг бирини танла: агар хоҳласанг, юзта туя тўлаб бер, чунки сен бизнинг ҳамроҳимизни хато билан ўлдирдинг; агар хоҳласанг, қавмингдан эллик киши сен уни ўлдирмаганингга қасамёд қилсин; агар бош тортсанг, биз сени унинг ўрнига ўлдирамиз,» дебди. У қавмига келиб буни уларга айтибди, улар: «Биз қасамёд қиламиз,» дебди. Шунда Бану Ҳошимдан, улардан бир кишига турмушга чиқиб, ундан фарзанд кўрган бир аёл унинг (Абу Толибнинг) олдига келиб: «Эй Абу Толиб, мен шу ўғлимни эллик кишидан бири (қасамёд қилиши)дан озод қилишингни ва унинг қасамёдини олмаслигингни хоҳлайман,» дебди. У ҳам шундай қилди. Сўнг улардан бир киши унинг олдига келиб: «Эй Абу Толиб, сен юзта туя ўрнига эллик кишининг қасамёд қилишини истадинг, ҳар бир кишига икки туядан тўғри келади. Мана бу икки туя, уларни мендан қабул қил ва бошқа қасамёдлар олинадиган жойда менинг қасамёдимни олма,» дебди. У уларни (икки туяни) қабул қилди ва қирқ саккиз киши келиб қасамёд қилди. Ибн Аббос деди: Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, ҳали йил айланмасдан ўша қирқ саккиз кишидан кўз қимирлатадиган бирор жон қолмади (ҳаммаси ўлиб кетди).
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، وَيُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، - قَالَ أَحْمَدُ بْنُ عَمْرٍو - قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الأَنْصَارِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقَرَّ الْقَسَامَةَ عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ .
Бизга Аҳмад ибн Амр ибн ас-Сарҳ ва Юнус ибн Абдул-Аъло хабар берди, у деди: бизга Ибн Ваҳб хабар берди, у деди: менга Юнус хабар берди, Ибн Шиҳобдан — Аҳмад ибн Амр деди — у деди: менга Абу Салама ва Сулаймон ибн Ясор хабар берди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ансорлик бир кишидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қасамани Жоҳилиятда қандай бўлган бўлса, шу ҳолида тасдиқладилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَاشِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أُنَاسٍ، مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْقَسَامَةَ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَقَرَّهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَقَضَى بِهَا بَيْنَ أُنَاسٍ مِنَ الأَنْصَارِ فِي قَتِيلٍ ادَّعَوْهُ عَلَى يَهُودِ خَيْبَرَ . خَالَفَهُمَا مَعْمَرٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Ҳошим хабар берди, у деди: бизга ал-Валид ривоят қилди, у деди: бизга ал-Авзоий ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Абу Салама ва Сулаймон ибн Ясордан, улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир неча кишидан (ривоят қилдики), қасама Жоҳилиятда бўлган, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни Жоҳилиятда қандай бўлган бўлса, шу ҳолида тасдиқладилар ва у билан ансорлардан бир неча киши орасида, улар Хайбар яҳудийлари устига даъво қилган бир ўлдирилган киши тўғрисида ҳукм чиқардилар. Маъмар бу икковига мухолиф бўлди (бошқача ривоят қилди).
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ كَانَتِ الْقَسَامَةُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ ثُمَّ أَقَرَّهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الأَنْصَارِيِّ الَّذِي وُجِدَ مَقْتُولاً فِي جُبِّ الْيَهُودِ فَقَالَتِ الأَنْصَارُ الْيَهُودُ قَتَلُوا صَاحِبَنَا .
Бизга Муҳаммад ибн Рофеъ хабар берди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Ибнул-Мусайябдан (ривоят қилдики), у деди: Қасама Жоҳилиятда бор эди, сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни яҳудийларнинг қудуғида ўлдирилган ҳолида топилган ансорлик киши тўғрисида тасдиқладилар ва ансорлар: «Яҳудийлар бизнинг ҳамроҳимизни ўлдирди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي لَيْلَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّ سَهْلَ بْنَ أَبِي حَثْمَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةَ خَرَجَا إِلَى خَيْبَرَ مِنْ جَهْدٍ أَصَابَهُمَا فَأُتِيَ مُحَيِّصَةُ فَأُخْبِرَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَدْ قُتِلَ وَطُرِحَ فِي فَقِيرٍ أَوْ عَيْنٍ فَأَتَى يَهُودَ فَقَالَ أَنْتُمْ وَاللَّهِ قَتَلْتُمُوهُ . فَقَالُوا وَاللَّهِ مَا قَتَلْنَاهُ . ثُمَّ أَقْبَلَ حَتَّى قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ هُوَ وَحُوَيِّصَةُ وَهُوَ أَخُوهُ أَكْبَرُ مِنْهُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ فَذَهَبَ مُحَيِّصَةُ لِيَتَكَلَّمَ وَهُوَ الَّذِي كَانَ بِخَيْبَرَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَبِّرْ كَبِّرْ " . وَتَكَلَّمَ حُوَيِّصَةُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مُحَيِّصَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِمَّا أَنْ يَدُوا صَاحِبَكُمْ وَإِمَّا أَنْ يُؤْذَنُوا بِحَرْبٍ " . فَكَتَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَكَتَبُوا إِنَّا وَاللَّهِ مَا قَتَلْنَاهُ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِحُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ " تَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ " . قَالُوا لاَ . قَالَ " فَتَحْلِفُ لَكُمْ يَهُودُ " . قَالُوا لَيْسُوا مُسْلِمِينَ . فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ بِمِائَةِ نَاقَةٍ حَتَّى أُدْخِلَتْ عَلَيْهِمُ الدَّارَ . قَالَ سَهْلٌ لَقَدْ رَكَضَتْنِي مِنْهَا نَاقَةٌ حَمْرَاءُ .
Бизга Аҳмад ибн Амр ибн ас-Сарҳ хабар берди, у деди: бизга Ибн Ваҳб хабар берди, у деди: менга Молик ибн Анас хабар берди, Абу Лайло ибн Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ал-Ансорийдан (ривоят қилдики), Саҳл ибн Абу Ҳасма унга хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса уларга етган қийинчилик (очлик) сабабли Хайбарга чиқишди. Сўнг Муҳаййисанинг олдига келиб, Абдуллоҳ ибн Саҳл ўлдирилиб, бир чуқурга ёки булоққа ташлаб юборилгани хабар қилинди. У яҳудийларнинг олдига бориб: «Валлоҳи, уни сиз ўлдирдингиз,» деди. Улар: «Валлоҳи, биз уни ўлдирмадик,» деди. Сўнг у қайтиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келди ва буни у зотга айтди. Сўнг у, акаси бўлган ва ундан каттароқ бўлган Ҳуваййиса ҳамда Абдурраҳмон ибн Саҳл билан бирга келди. Муҳаййиса гапирмоқчи бўлди — у Хайбарда бўлган эди — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Каттага (сўз бер), каттага,» дедилар. Шунда Ҳуваййиса гапирди, сўнг Муҳаййиса гапирди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ё улар ҳамроҳингизнинг қонбаҳосини тўласин, ёки уларга уруш эълон қилинади,» дедилар. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бу тўғрида (яҳудийларга) мактуб ёздилар. Улар эса: «Валлоҳи, биз уни ўлдирмадик,» деб ёзиб юборишди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳуваййиса, Муҳаййиса ва Абдурраҳмонга: «Қасамёд қилиб, ҳамроҳингизнинг қонига (қонбаҳосига) ҳақли бўласизми?» дедилар. Улар: «Йўқ,» деди. У зот: «Унда яҳудийлар сизларга қасамёд қилсинми?» дедилар. Улар: «Улар мусулмон эмаслар (қасамларига ишониб бўлмайди),» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг (қонбаҳосини) ўз ҳузурларидан тўладилар ва уларга юзта урғочи туя юбордилар, ҳатто улар (туялар) уларнинг ҳовлисига киритилди. Саҳл деди: Ўша (туялар)дан бир қизил урғочи туя мени тепиб юборди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي لَيْلَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَهْلٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ وَرِجَالٌ، مِنْ كُبَرَاءِ قَوْمِهِ أَنَّ عَبْدَ، اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةَ خَرَجَا إِلَى خَيْبَرَ مِنْ جَهْدٍ أَصَابَهُمْ فَأُتِيَ مُحَيِّصَةُ فَأُخْبِرَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَدْ قُتِلَ وَطُرِحَ فِي فَقِيرٍ أَوْ عَيْنٍ فَأَتَى يَهُودَ وَقَالَ أَنْتُمْ وَاللَّهِ قَتَلْتُمُوهُ قَالُوا وَاللَّهِ مَا قَتَلْنَاهُ . فَأَقْبَلَ حَتَّى قَدِمَ عَلَى قَوْمِهِ فَذَكَرَ لَهُمْ ثُمَّ أَقْبَلَ هُوَ وَأَخُوهُ حُوَيِّصَةُ وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ فَذَهَبَ مُحَيِّصَةُ لِيَتَكَلَّمَ وَهُوَ الَّذِي كَانَ بِخَيْبَرَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمُحَيِّصَةَ " كَبِّرْ كَبِّرْ " . يُرِيدُ السِّنَّ فَتَكَلَّمَ حُوَيِّصَةُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مُحَيِّصَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِمَّا أَنْ يَدُوا صَاحِبَكُمْ وَإِمَّا أَنْ يُؤْذَنُوا بِحَرْبٍ " . فَكَتَبَ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَكَتَبُوا إِنَّا وَاللَّهِ مَا قَتَلْنَاهُ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِحُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ " أَتَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ " . قَالُوا لاَ . قَالَ " فَتَحْلِفُ لَكُمْ يَهُودُ " . قَالُوا لَيْسُوا بِمُسْلِمِينَ . فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ بِمِائَةِ نَاقَةٍ حَتَّى أُدْخِلَتْ عَلَيْهِمُ الدَّارَ . قَالَ سَهْلٌ لَقَدْ رَكَضَتْنِي مِنْهَا نَاقَةٌ حَمْرَاءُ .
Бизга Муҳаммад ибн Салама хабар берди, у деди: бизга Ибнул-Қосим хабар берди, у деди: менга Молик ривоят қилди, Абу Лайло ибн Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Саҳлдан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан (ривоят қилдики), у ва қавмининг катталаридан бир неча киши унга хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса уларга етган қийинчилик сабабли Хайбарга чиқишди. Сўнг Муҳаййисанинг олдига келиб, Абдуллоҳ ибн Саҳл ўлдирилиб, бир чуқурга ёки булоққа ташлаб юборилгани хабар қилинди. У яҳудийларнинг олдига бориб: «Валлоҳи, уни сиз ўлдирдингиз,» деди. Улар: «Валлоҳи, биз уни ўлдирмадик,» деди. Сўнг у қайтиб қавмининг олдига келди ва уларга (буни) айтди. Сўнг у, акаси бўлган ва ундан каттароқ бўлган Ҳуваййиса ҳамда Абдурраҳмон ибн Саҳл билан бирга келди. Муҳаййиса гапирмоқчи бўлди — у Хайбарда бўлган эди — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Муҳаййисага: «Каттага, каттага,» дедилар, ёшни назарда тутиб. Шунда Ҳуваййиса гапирди, сўнг Муҳаййиса гапирди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ё улар ҳамроҳингизнинг қонбаҳосини тўласин, ёки уларга уруш эълон қилинади,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бу тўғрида уларга (яҳудийларга) мактуб ёздилар. Улар эса: «Валлоҳи, биз уни ўлдирмадик,» деб ёзиб юборишди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳуваййиса, Муҳаййиса ва Абдурраҳмонга: «Қасамёд қилиб, ҳамроҳингизнинг қонига (қонбаҳосига) ҳақли бўласизми?» дедилар. Улар: «Йўқ,» деди. У зот: «Унда яҳудийлар сизларга қасамёд қилсинми?» дедилар. Улар: «Улар мусулмон эмаслар,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг (қонбаҳосини) ўз ҳузурларидан тўладилар ва уларга юзта урғочи туя юбордилар, ҳатто улар уларнинг ҳовлисига киритилди. Саҳл деди: Ўша (туялар)дан бир қизил урғочи туя мени тепиб юборди.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ وَحَسِبْتُ قَالَ وَعَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّهُمَا قَالاَ خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلِ بْنِ زَيْدٍ وَمُحَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ حَتَّى إِذَا كَانَا بِخَيْبَرَ تَفَرَّقَا فِي بَعْضِ مَا هُنَالِكَ ثُمَّ إِذَا بِمُحَيِّصَةَ يَجِدُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَتِيلاً فَدَفَنَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ وَحُوَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ - وَكَانَ أَصْغَرَ الْقَوْمِ - فَذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَتَكَلَّمُ قَبْلَ صَاحِبَيْهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَبِّرِ الْكُبْرَ فِي السِّنِّ " . فَصَمَتَ وَتَكَلَّمَ صَاحِبَاهُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مَعَهُمَا فَذَكَرُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقْتَلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ فَقَالَ لَهُمْ " أَتَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا وَتَسْتَحِقُّونَ صَاحِبَكُمْ أَوْ قَاتِلَكُمْ " . قَالُوا كَيْفَ نَحْلِفُ وَلَمْ نَشْهَدْ قَالَ " فَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا " . قَالُوا وَكَيْفَ نَقْبَلُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهُ عَقْلَهُ .
Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Яҳёдан, у Бушайр ибн Ясордан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан, у деди: «Ўйлайманки, у (Бушайр) Рофеъ ибн Хадиждан ҳам (деб) айтди,» ва иккови шундай деди: Абдуллоҳ ибн Саҳл ибн Зайд ва Муҳаййиса ибн Масъуд (йўлга) чиқишди, ҳатто Хайбарга етганларида ўша ерда ҳар бири ўз ишлари учун ажралиб кетишди. Сўнг Муҳаййиса Абдуллоҳ ибн Саҳлни ўлдирилган ҳолда топди ва уни дафн қилди. Сўнг у, Ҳуваййиса ибн Масъуд ва қавмнинг энг ёши бўлган Абдурраҳмон ибн Саҳл билан бирга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келди. Абдурраҳмон икки ҳамроҳидан олдин гапирмоқчи бўлди, шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Ёшда каттани (олдинга қўй),» дедилар. Шунда у жим бўлди ва икки ҳамроҳи гапирди, сўнг у улар билан бирга гапирди. Улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг ўлдирилишини айтдилар. У зот уларга: «Эллик марта қасамёд қилиб, ҳамроҳингизга (қонбаҳосига) ёки қотилингизга ҳақли бўласизми?» дедилар. Улар: «Биз гувоҳ бўлмаган нарсага қандай қасамёд қиламиз?» деди. У зот: «Унда яҳудийлар эллик марта қасамёд қилиб (ўзларини) сиздан оқласинми?» дедилар. Улар: «Кофир бир қавмнинг қасамларини қандай қабул қиламиз?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни кўрганларида, унинг қонбаҳосини (ўзларидан) бердилар.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا حَمَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ أَنَّ مُحَيِّصَةَ بْنَ مَسْعُودٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ أَتَيَا خَيْبَرَ فِي حَاجَةٍ لَهُمَا فَتَفَرَّقَا فِي النَّخْلِ فَقُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ فَجَاءَ أَخُوهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَحُوَيِّصَةُ وَمُحَيِّصَةُ ابْنَا عَمِّهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَكَلَّمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فِي أَمْرِ أَخِيهِ - وَهُوَ أَصْغَرُ مِنْهُمْ - فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْكُبْرَ لِيَبْدَأَ الأَكْبَرُ " . فَتَكَلَّمَا فِي أَمْرِ صَاحِبِهِمَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَذَكَرَ كَلِمَةً مَعْنَاهَا " يُقْسِمُ خَمْسُونَ مِنْكُمْ " . فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْرٌ لَمْ نَشْهَدْهُ كَيْفَ نَحْلِفُ قَالَ " فَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِأَيْمَانِ خَمْسِينَ مِنْهُمْ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَوْمٌ كُفَّارٌ . فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ قِبَلِهِ . قَالَ سَهْلٌ فَدَخَلْتُ مِرْبَدًا لَهُمْ فَرَكَضَتْنِي نَاقَةٌ مِنْ تِلْكَ الإِبِلِ .
Бизга Аҳмад ибн Абда хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Бушайр ибн Ясордан, у Саҳл ибн Абу Ҳасма ва Рофеъ ибн Хадиждан (ривоят қилдики), иккови унга ривоят қилдиларки, Муҳаййиса ибн Масъуд ва Абдуллоҳ ибн Саҳл ўзларининг бир ҳожатлари учун Хайбарга келишди ва хурмозорда ажралиб кетишди. Сўнг Абдуллоҳ ибн Саҳл ўлдирилди. Унинг акаси Абдурраҳмон ибн Саҳл ҳамда амакиваччалари Ҳуваййиса ва Муҳаййиса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келишди. Абдурраҳмон акасининг иши тўғрисида гапирди — у улардан ёшроқ эди — шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Катталик (ҳаққи), каттароқ бошласин,» дедилар. Сўнг иккови ҳамроҳларининг иши тўғрисида гапирди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) — (рови) маъноси шундай бўлган бир сўзни айтди — : «Сизлардан эллик киши қасамёд қилсин,» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, биз гувоҳ бўлмаган ишга қандай қасамёд қиламиз?» деди. У зот: «Унда яҳудийлар ўзларидан эллик кишининг қасамёди билан (ўзларини) сиздан оқласинми?» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, улар кофир қавм-ку?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қонбаҳосини ўз томонларидан тўладилар. Саҳл деди: Мен уларнинг бир оғилхонасига кирдим, шунда ўша туялардан бири мени тепиб юборди.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - وَهُوَ ابْنُ الْمُفَضَّلِ - قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ، وَمُحَيِّصَةَ بْنَ مَسْعُودِ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّهُمَا أَتَيَا خَيْبَرَ وَهُوَ يَوْمَئِذٍ صُلْحٌ فَتَفَرَّقَا لِحَوَائِجِهِمَا فَأَتَى مُحَيِّصَةُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ وَهُوَ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ قَتِيلاً فَدَفَنَهُ ثُمَّ قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَانْطَلَقَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَحُوَيِّصَةُ وَمُحَيِّصَةُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَتَكَلَّمُ - وَهُوَ أَحْدَثُ الْقَوْمِ سِنًّا - فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَبِّرِ الْكُبْرَ " . فَسَكَتَ فَتَكَلَّمَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتَحْلِفُونَ بِخَمْسِينَ يَمِينًا مِنْكُمْ فَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ أَوْ قَاتِلِكُمْ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نَحْلِفُ وَلَمْ نَشْهَدْ وَلَمْ نَرَ قَالَ " تُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نَأْخُذُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ فَعَقَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ .
Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Бишр — у Ибнул-Муфаззалдир — ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Бушайр ибн Ясордан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан (ривоят қилдики), Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса ибн Масъуд ибн Зайд иккови Хайбарга келишди — у кунлари (Хайбар) сулҳ ҳолатида эди — ва иккови ўз ҳожатлари учун ажралиб кетишди. Сўнг Муҳаййиса Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг ёнига келди, у ўз қонида типирчилаб ўлдирилган ҳолда ётарди. У уни дафн қилди, сўнг Мадинага келди. Абдурраҳмон ибн Саҳл, Ҳуваййиса ва Муҳаййиса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига боришди. Абдурраҳмон гапирмоқчи бўлди — у қавмнинг энг ёши эди — шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Каттага (сўз бер), каттага,» дедилар. Шунда у жим бўлди ва иккови гапирди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан эллик марта қасамёд қилиб, ҳамроҳингизнинг қонига ёки қотилингизга ҳақли бўласизми?» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, биз гувоҳ бўлмаган ва кўрмаган нарсага қандай қасамёд қиламиз?» деди. У зот: «Унда яҳудийлар эллик марта қасамёд қилиб (ўзларини) сиздан оқласин,» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, кофир бир қавмнинг қасамларини қандай оламиз?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қонбаҳосини ўз ҳузурларидан бердилар.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ انْطَلَقَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ زَيْدٍ إِلَى خَيْبَرَ وَهِيَ يَوْمَئِذٍ صُلْحٌ فَتَفَرَّقَا فِي حَوَائِجِهِمَا فَأَتَى مُحَيِّصَةُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ وَهُوَ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ قَتِيلاً فَدَفَنَهُ ثُمَّ قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَانْطَلَقَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَحُوَيِّصَةُ وَمُحَيِّصَةُ ابْنَا مَسْعُودٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَتَكَلَّمُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَبِّرِ الْكُبْرَ " . وَهُوَ أَحْدَثُ الْقَوْمِ فَسَكَتَ فَتَكَلَّمَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتَحْلِفُونَ بِخَمْسِينَ يَمِينًا مِنْكُمْ وَتَسْتَحِقُّونَ قَاتِلَكُمْ أَوْ صَاحِبَكُمْ " . فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نَحْلِفُ وَلَمْ نَشْهَدْ وَلَمْ نَرَ فَقَالَ " أَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ " . فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نَأْخُذُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ فَعَقَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ .
Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар берди, у деди: бизга Бишр ибнул-Муфаззал ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Бушайр ибн Ясордан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан (ривоят қилдики), у деди: Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса ибн Масъуд ибн Зайд Хайбарга йўл олишди — у кунлари (Хайбар) сулҳ ҳолатида эди — ва иккови ўз ҳожатлари учун ажралиб кетишди. Сўнг Муҳаййиса Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг ёнига келди, у ўз қонида типирчилаб ўлдирилган ҳолда ётарди. У уни дафн қилди, сўнг Мадинага келди. Абдурраҳмон ибн Саҳл, Ҳуваййиса ва Муҳаййиса, яъни Масъуднинг икки ўғли, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига боришди. Абдурраҳмон гапирмоқчи бўлди, шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Каттага (сўз бер), каттага,» дедилар — у қавмнинг энг ёши эди. Шунда у жим бўлди ва иккови гапирди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан эллик марта қасамёд қилиб, қотилингизга ёки ҳамроҳингизнинг (қонига) ҳақли бўласизми?» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, биз гувоҳ бўлмаган ва кўрмаган нарсага қандай қасамёд қиламиз?» деди. У зот: «Унда яҳудийлар эллик (марта) қасамёд қилиб (ўзларини) сиздан оқласинми?» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, кофир бир қавмнинг қасамларини қандай оламиз?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қонбаҳосини ўз ҳузурларидан бердилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي بُشَيْرُ بْنُ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ الأَنْصَارِيَّ، وَمُحَيِّصَةَ بْنَ مَسْعُودٍ، خَرَجَا إِلَى خَيْبَرَ فَتَفَرَّقَا فِي حَاجَتِهِمَا فَقُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ الأَنْصَارِيُّ فَجَاءَ مُحَيِّصَةُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ أَخُو الْمَقْتُولِ وَحُوَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ حَتَّى أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَتَكَلَّمُ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " الْكُبْرَ الْكُبْرَ " . فَتَكَلَّمَ مُحَيِّصَةُ وَحُوَيِّصَةُ فَذَكَرُوا شَأْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا فَتَسْتَحِقُّونَ قَاتِلَكُمْ " . قَالُوا كَيْفَ نَحْلِفُ وَلَمْ نَشْهَدْ وَلَمْ نَحْضُرْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نَقْبَلُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ قَالَ فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ بُشَيْرٌ قَالَ لِي سَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ لَقَدْ رَكَضَتْنِي فَرِيضَةٌ مِنْ تِلْكَ الْفَرَائِضِ فِي مِرْبَدٍ لَنَا .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ривоят қилди, у деди: Яҳё ибн Саиднинг шундай деганини эшитдим: менга Бушайр ибн Ясор хабар берди, Саҳл ибн Абу Ҳасмадан (ривоят қилдики), ансорлик Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса ибн Масъуд Хайбарга чиқишди ва ўз ҳожатлари учун ажралиб кетишди. Сўнг ансорлик Абдуллоҳ ибн Саҳл ўлдирилди. Муҳаййиса, ўлдирилганнинг акаси Абдурраҳмон ва Ҳуваййиса ибн Масъуд келиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига етиб бордилар. Абдурраҳмон гапирмоқчи бўлди, шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Катталик (ҳаққи), каттага,» дедилар. Сўнг Муҳаййиса ва Ҳуваййиса гапириб, Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг ишини айтдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эллик марта қасамёд қилиб, қотилингизга ҳақли бўласизми?» дедилар. Улар: «Биз гувоҳ бўлмаган ва ҳозир бўлмаган ишга қандай қасамёд қиламиз?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унда яҳудийлар эллик марта қасамёд қилиб (ўзларини) сиздан оқласинми?» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, кофир бир қавмнинг қасамларини қандай қабул қиламиз?» деди. (Рови) деди: Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қонбаҳосини тўладилар. Бушайр деди: Саҳл ибн Абу Ҳасма менга: «Ўша (қонбаҳо) туяларидан бири бизнинг оғилхонамизда мени тепиб юборди,» деди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ وُجِدَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ قَتِيلاً فَجَاءَ أَخُوهُ وَعَمَّاهُ حُوَيِّصَةُ وَمُحَيِّصَةُ وَهُمَا عَمَّا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَتَكَلَّمُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْكُبْرَ الْكُبْرَ " . قَالاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا وَجَدْنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَتِيلاً فِي قَلِيبٍ مِنْ بَعْضِ قُلُبِ خَيْبَرَ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " مَنْ تَتَّهِمُونَ " . قَالُوا نَتَّهِمُ الْيَهُودَ . قَالَ " أَفَتُقْسِمُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا أَنَّ الْيَهُودَ قَتَلَتْهُ " . قَالُوا وَكَيْفَ نُقْسِمُ عَلَى مَا لَمْ نَرَ قَالَ " فَتُبَرِّئُكُمُ الْيَهُودُ بِخَمْسِينَ أَنَّهُمْ لَمْ يَقْتُلُوهُ " . قَالُوا وَكَيْفَ نَرْضَى بِأَيْمَانِهِمْ وَهُمْ مُشْرِكُونَ فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ . أَرْسَلَهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Бушайр ибн Ясордан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан (ривоят қилдики), у деди: Абдуллоҳ ибн Саҳл ўлдирилган ҳолда топилди. Сўнг унинг акаси ва икки амакиси — Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг амакилари бўлган Ҳуваййиса ва Муҳаййиса — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келишди. Абдурраҳмон гапирмоқчи бўлди, шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Катталик, каттага,» дедилар. Иккови: «Эй Расулуллаҳ, биз Абдуллоҳ ибн Саҳлни Хайбар қудуқларидан бирида ўлдирилган ҳолда топдик,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимни гумон қиласизлар?» дедилар. Улар: «Яҳудийларни гумон қиламиз,» деди. У зот: «Яҳудийлар уни ўлдиргани ҳақида эллик марта қасамёд қиласизми?» дедилар. Улар: «Биз кўрмаган нарсага қандай қасамёд қиламиз?» деди. У зот: «Унда яҳудийлар уни ўлдирмаганликларига эллик (марта қасамёд қилиб) ўзларини сиздан оқласинми?» дедилар. Улар: «Улар мушриклар бўла туриб, уларнинг қасамларига қандай рози бўламиз?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қонбаҳосини ўз ҳузурларидан тўладилар. Молик ибн Анас буни мурсал (қилиб) ривоят қилди.
قَالَ الْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ الأَنْصَارِيَّ وَمُحَيِّصَةَ بْنَ مَسْعُودٍ خَرَجَا إِلَى خَيْبَرَ فَتَفَرَّقَا فِي حَوَائِجِهِمَا فَقُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ فَقَدِمَ مُحَيِّصَةُ فَأَتَى هُوَ وَأَخُوهُ حُوَيِّصَةُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لِيَتَكَلَّمَ لِمَكَانِهِ مِنْ أَخِيهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَبِّرْ كَبِّرْ " . فَتَكَلَّمَ حُوَيِّصَةُ وَمُحَيِّصَةُ فَذَكَرُوا شَأْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ أَوْ قَاتِلِكُمْ " . قَالَ مَالِكٌ قَالَ يَحْيَى فَزَعَمَ بُشَيْرٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَدَاهُ مِنْ عِنْدِهِ . خَالَفَهُمْ سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدٍ الطَّائِيُّ .
ал-Ҳорис ибн Мискин — унга ўқиб эшиттирилганида мен ҳам эшитиб турардим — Ибнул-Қосимдан (ривоят қилиб) деди: менга Молик ривоят қилди, Яҳё ибн Саиддан, у Бушайр ибн Ясордан (ривоят қилдики), у (Бушайр) унга хабар бердики, ансорлик Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса ибн Масъуд Хайбарга чиқишди, у ерда ўз ҳожатлари учун ажралиб кетишди. Сўнг Абдуллоҳ ибн Саҳл ўлдирилди. Муҳаййиса (Мадинага) қайтиб келди ва у, акаси Ҳуваййиса ҳамда Абдурраҳмон ибн Саҳл билан бирга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келди. Абдурраҳмон акаси (ўлдирилган киши)га бўлган яқинлиги сабабли гапирмоқчи бўлди, шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Каттага (сўз бер), каттага,» дедилар. Сўнг Ҳуваййиса ва Муҳаййиса гапириб, Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг ишини айтдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга: «Эллик марта қасамёд қилиб, ҳамроҳингизнинг қонига ёки қотилингизга ҳақли бўласизми?» дедилар. Молик деди: Яҳё деди: Бушайр Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қонбаҳосини ўз ҳузурларидан тўлаганликларини айтди. Саид ибн Убайд ат-Тоий уларга мухолиф бўлди (бошқача ривоят қилди).
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدٍ الطَّائِيُّ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، زَعَمَ أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ سَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ نَفَرًا مِنْ قَوْمِهِ انْطَلَقُوا إِلَى خَيْبَرَ فَتَفَرَّقُوا فِيهَا فَوَجَدُوا أَحَدَهُمْ قَتِيلاً فَقَالُوا لِلَّذِينَ وَجَدُوهُ عِنْدَهُمْ قَتَلْتُمْ صَاحِبَنَا قَالُوا مَا قَتَلْنَاهُ وَلاَ عَلِمْنَا قَاتِلاً . فَانْطَلَقُوا إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ انْطَلَقْنَا إِلَى خَيْبَرَ فَوَجَدْنَا أَحَدَنَا قَتِيلاً . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْكُبْرَ الْكُبْرَ " . فَقَالَ لَهُمْ " تَأْتُونَ بِالْبَيِّنَةِ عَلَى مَنْ قَتَلَ " . قَالُوا مَا لَنَا بَيِّنَةٌ . قَالَ " فَيَحْلِفُونَ لَكُمْ " . قَالُوا لاَ نَرْضَى بِأَيْمَانِ الْيَهُودِ . وَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَبْطُلَ دَمُهُ فَوَدَاهُ مِائَةً مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ . خَالَفَهُمْ عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ .
Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Абу Нуайм ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Убайд ат-Тоий ривоят қилди, Бушайр ибн Ясордан (ривоят қилиб) айтдики, ансорлардан, унга Саҳл ибн Абу Ҳасма дейилувчи бир киши унга хабар бердики, қавмидан бир неча киши Хайбарга йўл олишди ва у ерда ажралиб кетишди, сўнг улардан бирини ўлдирилган ҳолда топдилар. Улар уни (жасадни) ёнида топган кишиларга: «Бизнинг ҳамроҳимизни ўлдирдингиз!» деди. Улар: «Биз уни ўлдирмадик ва қотилни ҳам билмаймиз,» деди. Сўнг улар Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига бориб: «Эй Аллаҳнинг Набийси, биз Хайбарга йўл олдик, сўнг биримизни ўлдирилган ҳолда топдик,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Катталик, каттага,» дедилар. Сўнг уларга: «Уни ким ўлдиргани ҳақида далил (гувоҳ) келтирасизлар,» дедилар. Улар: «Бизда далил йўқ,» деди. У зот: «Унда улар сизларга қасамёд қилсин,» дедилар. Улар: «Биз яҳудийларнинг қасамларига рози бўлмаймиз,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қони беҳуда кетишини ёқтирмадилар, шунинг учун унинг қонбаҳосини садақа туяларидан юзтасини бериб тўладилар. Амр ибн Шуайб уларга мухолиф бўлди (бошқача ривоят қилди).
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الأَخْنَسِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ ابْنَ مُحَيِّصَةَ الأَصْغَرَ، أَصْبَحَ قَتِيلاً عَلَى أَبْوَابِ خَيْبَرَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَقِمْ شَاهِدَيْنِ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ أَدْفَعْهُ إِلَيْكُمْ بِرُمَّتِهِ " . قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمِنْ أَيْنَ أُصِيبُ شَاهِدَيْنِ وَإِنَّمَا أَصْبَحَ قَتِيلاً عَلَى أَبْوَابِهِمْ قَالَ " فَتَحْلِفُ خَمْسِينَ قَسَامَةً " . قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَيْفَ أَحْلِفُ عَلَى مَا لاَ أَعْلَمُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَنَسْتَحْلِفُ مِنْهُمْ خَمْسِينَ قَسَامَةً " . فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نَسْتَحْلِفُهُمْ وَهُمُ الْيَهُودُ فَقَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دِيَتَهُ عَلَيْهِمْ وَأَعَانَهُمْ بِنِصْفِهَا .
Бизга Муҳаммад ибн Маъмар хабар берди, у деди: бизга Равҳ ибн Убада ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибнул-Ахнас ривоят қилди, Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Муҳаййисанинг кичик ўғли Хайбар дарвозалари олдида ўлдирилган ҳолда топиб қолинди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни ким ўлдирганига икки гувоҳ келтир, мен уни бутунлай (жазога) сенга топшираман,» дедилар. У: «Эй Расулуллаҳ, мен қаердан икки гувоҳ топаман, ахир у уларнинг дарвозалари олдида ўлдирилган ҳолда топилди-ку?» деди. У зот: «Унда сен эллик марта қасама (қасамёд) қиласанми?» дедилар. У: «Эй Расулуллаҳ, мен билмаган нарсага қандай қасамёд қиламан?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унда улардан эллик марта қасама талаб қиламиз,» дедилар. У: «Эй Расулуллаҳ, улар яҳудий бўла туриб, уларни қандай қасамёд қилдирамиз?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қонбаҳосини уларнинг зиммасига тақсим қилдилар ва унинг ярмини (тўлаб) уларга ёрдам бердилар.
أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلاَّ بِإِحْدَى ثَلاَثٍ النَّفْسُ بِالنَّفْسِ وَالثَّيِّبُ الزَّانِي وَالتَّارِكُ دِينَهُ الْمُفَارِقُ " .
Бизга Бишр ибн Холид хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, Шуъбадан, у Сулаймондан, у деди: мен Абдуллоҳ ибн Муррани эшитдим, у Масруқдан, у Абдуллоҳдан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Мусулмон кишининг қони фақат уч (сабаб)дан бири билангина ҳалол бўлади: жонга жон (қасос), зино қилган турмуш кўрган (киши) ва динини тарк этиб (жамоатдан) ажралиб чиққан киши,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، وَأَحْمَدُ بْنُ حَرْبٍ، - وَاللَّفْظُ لأَحْمَدَ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتِلَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرُفِعَ الْقَاتِلُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَفَعَهُ إِلَى وَلِيِّ الْمَقْتُولِ فَقَالَ الْقَاتِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ قَتْلَهُ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِوَلِيِّ الْمَقْتُولِ " أَمَا إِنَّهُ إِنْ كَانَ صَادِقًا ثُمَّ قَتَلْتَهُ دَخَلْتَ النَّارَ " . فَخَلَّى سَبِيلَهُ . قَالَ وَكَانَ مَكْتُوفًا بِنِسْعَةٍ فَخَرَجَ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ فَسُمِّيَ ذَا النِّسْعَةِ .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Ало ва Аҳмад ибн Ҳарб хабар бериб — лафз Аҳмадники — иккаласи деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида бир киши ўлдирилди ва қотил Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келтирилди. У (Набий) уни ўлдирилганнинг валисига топширди. Қотил: «Эй Расулуллаҳ, Аллаҳга қасамки, мен уни ўлдиришни хоҳламаган эдим,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўлдирилганнинг валисига: «Агар у рост сўзлаётган бўлса-ю, сен уни ўлдирсанг, дўзахга кирасан,» дедилар. Шунда у унинг йўлини бўшатди (қўйиб юборди). (Рови) деди: У тасма (нисъа) билан боғланган эди, тасмасини судраб чиқиб кетди ва шунинг учун унга Зун-нисъа (тасмали) деб ном берилди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، عَنْ عَوْفٍ الأَعْرَابِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ جِيءَ بِالْقَاتِلِ الَّذِي قَتَلَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَ بِهِ وَلِيُّ الْمَقْتُولِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتَعْفُو " . قَالَ لاَ قَالَ " أَتَقْتُلُ " . قَالَ نَعَمْ قَالَ " اذْهَبْ " . فَلَمَّا ذَهَبَ دَعَاهُ قَالَ " أَتَعْفُو " . قَالَ لاَ . قَالَ " أَتَأْخُذُ الدِّيَةَ " . قَالَ لاَ . قَالَ " أَتَقْتُلُ " . قَالَ نَعَمْ . قَالَ " اذْهَبْ " . فَلَمَّا ذَهَبَ قَالَ " أَمَا إِنَّكَ إِنْ عَفَوْتَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَبُوءُ بِإِثْمِكَ وَإِثْمِ صَاحِبِكَ " . فَعَفَا عَنْهُ فَأَرْسَلَهُ - قَالَ - فَرَأَيْتُهُ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Ишоқ ривоят қилди, Авф ал-Аъробийдан, у Алқама ибн Воил ал-Ҳазрамийдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Ўлдирган қотил Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келтирилди, уни ўлдирилганнинг валиси олиб келди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Кечиб юборасанми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У (Набий): «(Бўлмаса) ўлдирасанми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. У: «Бор,» дедилар. У кетганида, уни чақириб: «Кечиб юборасанми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «Дият оласанми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «Ўлдирасанми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. У: «Бор,» дедилар. У кетганида: «Билиб қўй, агар уни кечиб юборсанг, у сенинг гуноҳингни ва ўртоғингнинг (қурбоннинг) гуноҳини кўтариб кетади,» дедилар. Шунда у уни кечиб, қўйиб юборди. (Рови) деди: Мен уни тасмасини судраб кетаётганини кўрдим.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَوْفِ بْنِ أَبِي جَمِيلَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي حَمْزَةُ أَبُو عَمْرٍو الْعَائِذِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلْقَمَةُ بْنُ وَائِلٍ، عَنْ وَائِلٍ، قَالَ شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ جِيءَ بِالْقَاتِلِ يَقُودُهُ وَلِيُّ الْمَقْتُولِ فِي نِسْعَةٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِوَلِيِّ الْمَقْتُولِ " أَتَعْفُو " . قَالَ لاَ . قَالَ " أَتَأْخُذُ الدِّيَةَ " . قَالَ لاَ . قَالَ " فَتَقْتُلُهُ " . قَالَ نَعَمْ . قَالَ " اذْهَبْ بِهِ " . فَلَمَّا ذَهَبَ بِهِ فَوَلَّى مِنْ عِنْدِهِ دَعَاهُ فَقَالَ لَهُ " أَتَعْفُو " . قَالَ لاَ . قَالَ " أَتَأْخُذُ الدِّيَةَ " . قَالَ لاَ . قَالَ " فَتَقْتُلُهُ " . قَالَ نَعَمْ . قَالَ " اذْهَبْ بِهِ " . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ " أَمَا إِنَّكَ إِنْ عَفَوْتَ عَنْهُ يَبُوءُ بِإِثْمِهِ وَإِثْمِ صَاحِبِكَ " . فَعَفَا عَنْهُ وَتَرَكَهُ فَأَنَا رَأَيْتُهُ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар бериб, деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Авф ибн Абу Жамиладан, у деди: менга Ҳамза Абу Амр ал-Оизий ривоят қилди, у деди: бизга Алқама ибн Воил ривоят қилди, Воилдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни кўрдим, ўлдирилганнинг валиси қотилни тасма билан етаклаб келтирган эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўлдирилганнинг валисига: «Кечиб юборасанми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «Дият оласанми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «(Бўлмаса) уни ўлдирасанми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. У: «Уни олиб кет,» дедилар. У уни олиб, олдидан ўгирилиб кетганида, уни чақириб унга: «Кечиб юборасанми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «Дият оласанми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «(Бўлмаса) уни ўлдирасанми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. У: «Уни олиб кет,» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўша пайт: «Билиб қўй, агар уни кечиб юборсанг, у ўзининг гуноҳини ва ўртоғингнинг (қурбоннинг) гуноҳини кўтариб кетади,» дедилар. Шунда у уни кечиб, қўйиб юборди. Мен уни тасмасини судраб кетаётганини кўрдим.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا جَامِعُ بْنُ مَطَرٍ الْحَبَطِيُّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ . قَالَ يَحْيَى وَهُوَ أَحْسَنُ مِنْهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар бериб, деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Жомеъ ибн Матар ал-Ҳабатий ривоят қилди, Алқама ибн Воилдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу (юқоридаги)нинг ўхшашини (ривоят қилди). Яҳё деди: У (бу рови) ундан (олдингидан) яхшироқдир.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، - وَهُوَ الْحَوْضِيُّ - قَالَ حَدَّثَنَا جَامِعُ بْنُ مَطَرٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنْتُ قَاعِدًا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَ رَجُلٌ فِي عُنُقِهِ نِسْعَةٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا وَأَخِي كَانَا فِي جُبٍّ يَحْفِرَانِهَا فَرَفَعَ الْمِنْقَارَ فَضَرَبَ بِهِ رَأْسَ صَاحِبِهِ فَقَتَلَهُ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اعْفُ عَنْهُ " . فَأَبَى وَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ هَذَا وَأَخِي كَانَا فِي جُبٍّ يَحْفِرَانِهَا فَرَفَعَ الْمِنْقَارَ فَضَرَبَ بِهِ رَأْسَ صَاحِبِهِ فَقَتَلَهُ . فَقَالَ " اعْفُ عَنْهُ " . فَأَبَى ثُمَّ قَامَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا وَأَخِي كَانَا فِي جُبٍّ يَحْفِرَانِهَا فَرَفَعَ الْمِنْقَارَ - أُرَاهُ قَالَ - فَضَرَبَ رَأْسَ صَاحِبِهِ فَقَتَلَهُ . فَقَالَ " اعْفُ عَنْهُ " . فَأَبَى قَالَ " اذْهَبْ إِنْ قَتَلْتَهُ كُنْتَ مِثْلَهُ " . فَخَرَجَ بِهِ حَتَّى جَاوَزَ فَنَادَيْنَاهُ أَمَا تَسْمَعُ مَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَجَعَ فَقَالَ إِنْ قَتَلْتُهُ كُنْتُ مِثْلَهُ قَالَ " نَعَمِ اعْفُ " . فَخَرَجَ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ حَتَّى خَفِيَ عَلَيْنَا .
Бизга Амр ибн Мансур хабар бериб, деди: бизга Ҳафс ибн Умар — у ал-Ҳавзийдир — ривоят қилди, у деди: бизга Жомеъ ибн Матар ривоят қилди, Алқама ибн Воилдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурида ўтирган эдим, бўйнида тасма бўлган бир киши келди-да: «Эй Расулуллаҳ, бу (киши) билан менинг акам қудуқ қазиб турган эдик, у кескични кўтариб ўртоғининг бошига уриб, уни ўлдириб қўйди,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни кечиб юбор,» дедилар. У бош тортди ва: «Эй Аллаҳнинг набийси, бу (киши) билан менинг акам қудуқ қазиб турган эдик, у кескични кўтариб ўртоғининг бошига уриб, уни ўлдириб қўйди,» деди. У: «Уни кечиб юбор,» дедилар. У бош тортди, сўнг ўрнидан туриб: «Эй Расулуллаҳ, бу (киши) билан менинг акам қудуқ қазиб турган эдик, у кескични кўтарди — (рови) дейди: ўйлайманки, у: ўртоғининг бошига уриб — уни ўлдириб қўйди,» деди. У: «Уни кечиб юбор,» дедилар. У бош тортди. У: «Бор, агар уни ўлдирсанг, сен ҳам унга ўхшаш бўласан,» дедилар. У уни олиб чиқиб, (биздан) ўтиб кетганида, биз унга: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) нима деяётганини эшитмаяпсанми?» деб ҳайқирдик. Шунда у қайтиб келиб: «Агар уни ўлдирсам, мен ҳам унга ўхшаш бўларканман?» деди. У: «Ҳа, кечиб юбор,» дедилар. Шунда у тасмасини судраб чиқиб кетди, ҳатто биздан ғойиб бўлди.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ سِمَاكٍ، ذَكَرَ أَنَّ عَلْقَمَةَ بْنَ وَائِلٍ، أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ قَاعِدًا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ جَاءَ رَجُلٌ يَقُودُ آخَرَ بِنِسْعَةٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَتَلَ هَذَا أَخِي . فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَقَتَلْتَهُ " . قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ لَمْ يَعْتَرِفْ أَقَمْتُ عَلَيْهِ الْبَيِّنَةَ . قَالَ نَعَمْ قَتَلْتُهُ . قَالَ " كَيْفَ قَتَلْتَهُ " . قَالَ كُنْتُ أَنَا وَهُوَ نَحْتَطِبُ مِنْ شَجَرَةٍ فَسَبَّنِي فَأَغْضَبَنِي فَضَرَبْتُ بِالْفَأْسِ عَلَى قَرْنِهِ . فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَلْ لَكَ مِنْ مَالٍ تُؤَدِّيهِ عَنْ نَفْسِكَ " . قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَالِي إِلاَّ فَأْسِي وَكِسَائِي . فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتُرَى قَوْمَكَ يَشْتَرُونَكَ " . قَالَ أَنَا أَهْوَنُ عَلَى قَوْمِي مِنْ ذَاكَ . فَرَمَى بِالنِّسْعَةِ إِلَى الرَّجُلِ فَقَالَ " دُونَكَ صَاحِبَكَ " . فَلَمَّا وَلَّى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنْ قَتَلَهُ فَهُوَ مِثْلُهُ " . فَأَدْرَكُوا الرَّجُلَ فَقَالُوا وَيْلَكَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنْ قَتَلَهُ فَهُوَ مِثْلُهُ " . فَرَجَعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حُدِّثْتُ أَنَّكَ قُلْتَ " إِنْ قَتَلَهُ فَهُوَ مِثْلُهُ " . وَهَلْ أَخَذْتُهُ إِلاَّ بِأَمْرِكَ فَقَالَ " مَا تُرِيدُ أَنْ يَبُوءَ بِإِثْمِكَ وَإِثْمِ صَاحِبِكَ " . قَالَ بَلَى . قَالَ " فَإِنْ ذَاكَ " . قَالَ ذَلِكَ كَذَلِكَ .
Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар бериб, деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Ҳотим ривоят қилди, Симокдан, у Алқама ибн Воилнинг отасидан унга хабар берганини зикр қилдики, у (отаси) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурида ўтирган эди, шу пайт бир киши бошқасини тасма билан етаклаб келди-да: «Эй Расулуллаҳ, бу (киши) менинг акамни ўлдирди,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Уни ўлдирдингми?» дедилар. У (қотил): «Эй Расулуллаҳ, агар у эътироф қилмаганида ҳам, мен унга қарши далил келтирар эдим. Ҳа, уни ўлдирдим,» деди. У: «Уни қандай ўлдирдинг?» дедилар. У: «Мен билан у бир дарахтдан ўтин тераётган эдик, у мени сўкиб, жаҳлимни чиқарди, шунда мен болта билан унинг бошига урдим,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Ўзингни (жазодан) қутқариш учун тўлайдиган молинг борми?» дедилар. У: «Эй Расулуллаҳ, менинг болтам ва кийимимдан бошқа молим йўқ,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Қавминг сени (дият тўлаб) сотиб олармикан, деб ўйлайсанми?» дедилар. У: «Мен қавмим наздида бундан ҳам паст (арзимас)ман,» деди. Шунда у (Набий) тасмани ҳалиги кишига отиб: «Ўз (қотил) ўртоғингни ол,» дедилар. У ўгирилиб кетганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар уни ўлдирса, у ҳам унга ўхшаш бўлади,» дедилар. Шунда (одамлар) ҳалиги кишига етиб бориб: «Вой сенга! Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Агар уни ўлдирса, у ҳам унга ўхшаш бўлади,› дедилар,» дейишди. У Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қайтиб келиб: «Эй Расулуллаҳ, менга айтишларича, сиз: ‹Агар уни ўлдирса, у ҳам унга ўхшаш бўлади,› дебсиз. Ҳолбуки мен уни фақат сизнинг амрингиз билан олгандим,» деди. У: «Унинг сенинг гуноҳингни ва ўртоғингнинг (қурбоннинг) гуноҳини кўтариб кетишини истамайсанми?» дедилар. У: «Ҳа (истайман),» деди. У: «Мана шундай (бўлса, кечиб юбор),» дедилар. У: «Иш шундайдир,» деди (ва кечиб юборди).
أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا أَبُو يُونُسَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، أَنَّ عَلْقَمَةَ بْنَ وَائِلٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ قَالَ إِنِّي لَقَاعِدٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ جَاءَ رَجُلٌ يَقُودُ آخَرَ نَحْوَهُ .
Бизга Закариё ибн Яҳё хабар бериб, деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Муоз ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: бизга Абу Юнус ривоят қилди, Симок ибн Ҳарбдан, Алқама ибн Воил унга ривоят қилдики, отаси унга ривоят қилиб, деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан ўтирган эдим, шу пайт бир киши бошқасини у томон етаклаб келди — ва шунга ўхшаш (ривоятни келтирди).
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِرَجُلٍ قَدْ قَتَلَ رَجُلاً فَدَفَعَهُ إِلَى وَلِيِّ الْمَقْتُولِ يَقْتُلُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِجُلَسَائِهِ " الْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ " . قَالَ فَاتَّبَعَهُ رَجُلٌ فَأَخْبَرَهُ فَلَمَّا أَخْبَرَهُ تَرَكَهُ . قَالَ فَلَقَدْ رَأَيْتُهُ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ حِينَ تَرَكَهُ يَذْهَبُ . فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِحَبِيبٍ فَقَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَشْوَعَ قَالَ وَذَكَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ الرَّجُلَ بِالْعَفْوِ .
Бизга Муҳаммад ибн Маъмар хабар бериб, деди: бизга Яҳё ибн Ҳаммод ривоят қилди, Абу Авонадан, у Исмоил ибн Солимдан, у Алқама ибн Воилдан (ривоят қилдики), отаси уларга ривоят қилиб (деди): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бир кишини ўлдирган қотил келтирилди. У (Набий) уни ўлдирилганнинг валисига, ўлдириши учун топширди. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўтирган кишиларига: «Қотил ҳам, ўлдирилган ҳам дўзахдадир,» дедилар. (Рови) деди: Шунда бир киши у (вали)нинг ортидан бориб, унга бу (гап)ни хабар берди. У (вали) бундан хабар топгач, уни (қотилни) қўйиб юборди. (Рови) деди: У (вали) уни қўйиб кетгизганида, мен унинг (қотилнинг) тасмасини судраб кетаётганини кўрдим. Мен буни Ҳабибга зикр қилган эдим, у деди: менга Саид ибн Ашваъ ривоят қилиб дедики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у кишига кечишни буюрганини зикр қилди.
أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، قَالَ حَدَّثَنَا ضَمْرَةُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَوْذَبٍ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى بِقَاتِلِ وَلِيِّهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اعْفُ عَنْهُ " . فَأَبَى فَقَالَ " خُذِ الدِّيَةَ " . فَأَبَى قَالَ " اذْهَبْ فَاقْتُلْهُ فَإِنَّكَ مِثْلَهُ " . فَذَهَبَ فَلُحِقَ الرَّجُلُ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " اقْتُلْهُ فَإِنَّكَ مِثْلَهُ " . فَخَلَّى سَبِيلَهُ فَمَرَّ بِيَ الرَّجُلُ وَهُوَ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ .
Бизга Исо ибн Юнус хабар бериб, деди: бизга Замра ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Шавзабдан, у Собит ал-Бунонийдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), бир киши ўз валисининг (яқинининг) қотилини Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келтирди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни кечиб юбор,» дедилар. У бош тортди. У: «Дият ол,» дедилар. У бош тортди. У: «Бор, уни ўлдир, (лекин) сен ҳам унга ўхшаш бўласан,» дедилар. У (қотил) кетди, шунда (одамлар) у кишига етиб бориб, унга: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Уни ўлдир, (лекин) сен ҳам унга ўхшаш бўласан,› дедилар,» дейишди. Шунда у унинг йўлини бўшатди (қўйиб юборди). У киши тасмасини судраб ёнимдан ўтиб кетди.
أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ إِسْحَاقَ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ خِدَاشٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ الْمُهَاجِرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ قَتَلَ أَخِي . قَالَ " اذْهَبْ فَاقْتُلْهُ كَمَا قَتَلَ أَخَاكَ " . فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ اتَّقِ اللَّهَ وَاعْفُ عَنِّي فَإِنَّهُ أَعْظَمُ لأَجْرِكَ وَخَيْرٌ لَكَ وَلأَخِيكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ . قَالَ فَخَلَّى عَنْهُ قَالَ فَأُخْبِرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالَ لَهُ قَالَ فَأَعْنَفَهُ " أَمَا إِنَّهُ كَانَ خَيْرًا مِمَّا هُوَ صَانِعٌ بِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَقُولُ يَا رَبِّ سَلْ هَذَا فِيمَ قَتَلَنِي " .
Менга ал-Ҳасан ибн Ишоқ ал-Марвазий хабар бериб, деди: менга Холид ибн Хидош ривоят қилди, у деди: бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, Башир ибн ал-Муҳожирдан, у Абдуллоҳ ибн Бураядан, у отасидан (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Бу киши менинг акамни ўлдирди,» деди. У: «Бор, уни акангни ўлдиргани каби ўлдир,» дедилар. Шунда ҳалиги киши (қотил) унга: «Аллаҳдан қўрқ ва мени кечиб юбор, зеро бу сенинг ажрингни улуғроқ қилади ва Қиёмат куни сен учун ҳам, аканг учун ҳам яхшироқдир,» деди. (Рови) деди: Шунда у уни қўйиб юборди. (Рови) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бу хабар берилди, у (вали)дан сўради, у эса (қотил) ўзига айтган гапни унга хабар берди. (Рови) деди: Шунда у (Набий) уни (валини) танбеҳ қилиб: «Билиб қўй, у (қотил) Қиёмат куни сен учун қиладиган ишидан, бу (кечиргинг) яхшироқ эди. У (қиёматда): ‹Эй Роббим, бундан сўра, нима учун мени ўлдирган?› дейди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا الْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ دِينَارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَنْبَأَنَا عَلِيٌّ، - وَهُوَ ابْنُ صَالِحٍ - عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ وَكَانَ النَّضِيرُ أَشْرَفَ مِنْ قُرَيْظَةَ وَكَانَ إِذَا قَتَلَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْظَةَ رَجُلاً مِنَ النَّضِيرِ قُتِلَ بِهِ وَإِذَا قَتَلَ رَجُلٌ مِنَ النَّضِيرِ رَجُلاً مِنْ قُرَيْظَةَ أَدَّى مِائَةَ وَسْقٍ مِنْ تَمْرٍ فَلَمَّا بُعِثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَتَلَ رَجُلٌ مِنَ النَّضِيرِ رَجُلاً مِنْ قُرَيْظَةَ فَقَالُوا ادْفَعُوهُ إِلَيْنَا نَقْتُلْهُ . فَقَالُوا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم . فَأَتَوْهُ فَنَزَلَتْ { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } وَالْقِسْطُ النَّفْسُ بِالنَّفْسِ ثُمَّ نَزَلَتْ { أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } .
Бизга ал-Қосим ибн Закариё ибн Динор хабар бериб, деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Али — у ибн Солиҳдир — хабар берди, Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: (Мадинада) Қурайза ва Назир (қабилалари) бор эди. Назир Қурайзадан кўра шарафлироқ эди. Агар Қурайзадан бир киши Назирдан бир кишини ўлдирса, унинг эвазига (қотил) ўлдириларди; агар Назирдан бир киши Қурайзадан бир кишини ўлдирса, юз васқ хурмо (дият) тўларди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (пайғамбар қилиб) юборилгач, Назирдан бир киши Қурайзадан бир кишини ўлдирди. Шунда улар (Қурайза): «Уни бизга топширинглар, ўлдирамиз,» дейишди. (Назир): «Бизнинг билан сизнинг орамизда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (ҳакам бўлсин),» дейишди. Шунда улар у (Набий)нинг олдига келдилар. Ва: «Агар ҳукм қилсанг, улар орасида адолат билан ҳукм қилгин,» (ояти) нозил бўлди — адолат эса жонга жон (қасос)дир. Сўнг: «Улар жоҳилият ҳукмини истайдиларми?» (ояти) нозил бўлди. (Моида сураси, 42 ва 50)
أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمِّي، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنِي دَاوُدُ بْنُ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ الآيَاتِ الَّتِي، فِي الْمَائِدَةِ الَّتِي قَالَهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } إِلَى { الْمُقْسِطِينَ } إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي الدِّيَةِ بَيْنَ النَّضِيرِ وَبَيْنَ قُرَيْظَةَ وَذَلِكَ أَنَّ قَتْلَى النَّضِيرِ كَانَ لَهُمْ شَرَفٌ يُودَوْنَ الدِّيَةَ كَامِلَةً وَأَنَّ بَنِي قُرَيْظَةَ كَانُوا يُودَوْنَ نِصْفَ الدِّيَةِ فَتَحَاكَمُوا فِي ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ذَلِكَ فِيهِمْ فَحَمَلَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْحَقِّ فِي ذَلِكَ فَجَعَلَ الدِّيَةَ سَوَاءً .
Бизга Убайдуллоҳ ибн Саъд хабар бериб, деди: бизга амаким ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, Ибн Ишоқдан, (у деди:) менга Довуд ибн ал-Ҳусайн хабар берди, Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Моида (сураси)даги Аллаҳ азза ва жалла айтган: «Улар орасида ҳукм қил ёки улардан юз ўгир,» (оятидан) то «адолатлилар(ни Аллаҳ севади)» (оятигача) бўлган оятлар Назир билан Қурайза орасидаги дият ҳақида нозил бўлди. Бунинг сабаби шу эдики, Назирнинг ўлдирилганлари шарафга эга бўлиб, уларга тўлиқ дият тўланарди, Қурайза эса ярим дият тўланарди. Шунда улар бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (ҳукм сўраб) мурожаат қилдилар. Аллаҳ азза ва жалла бу (оят)ни улар ҳақида нозил қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларни бу (ишда) ҳаққа ундади ва диятни тенг (баравар) қилди.
أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَالأَشْتَرُ، إِلَى عَلِيٍّ رضى الله عنه فَقُلْنَا هَلْ عَهِدَ إِلَيْكَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا لَمْ يَعْهَدْهُ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً قَالَ لاَ إِلاَّ مَا كَانَ فِي كِتَابِي هَذَا . فَأَخْرَجَ كِتَابًا مِنْ قِرَابِ سَيْفِهِ فَإِذَا فِيهِ " الْمُؤْمِنُونَ تَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ وَيَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ أَلاَ لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَلاَ ذُو عَهْدٍ بِعَهْدِهِ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثًا فَعَلَى نَفْسِهِ أَوْ آوَى مُحْدِثًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ " .
Менга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар бериб, деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Саид ривоят қилди, Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Қайс ибн Убоддан (ривоят қилдики), у деди: Мен ва ал-Аштар Али (розияллаҳу анҳу)нинг олдига бориб: «Набийюллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сенга, одамларга умумий равишда топширмаган бирор нарсани (алоҳида) топширганми?» деб сўрадик. У: «Йўқ, фақат мана шу мактубимдагидан бошқа (ҳеч нарса йўқ),» деди. Сўнг у қиличининг қинидан бир мактуб чиқарди, мана шунда унда: «Мўминларнинг қонлари (қадрда) тенгдир, улар ўзларидан бошқаларга қарши ягона қўлдирлар (бирдир). Уларнинг энг пасти (энг оддийси) ҳам (кофирга) зимма (омонлик) бера олади. Огоҳ бўлинглар, мўмин кофир эвазига ўлдирилмайди ва аҳд (зиммий) ҳам аҳди (кучда) бўлар экан (ўлдирилмайди). Ким бирор жиноят содир этса, (унинг зарари) ўз устигадир; ким жиноятчини паноҳ берса, унга Аллаҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлади,» (деб ёзилган экан).
أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْقَوَارِيرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ، قَالَ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْمُؤْمِنُونَ تَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ يَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَلاَ ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ " .
Менга Абу Бакр ибн Али хабар бериб, деди: бизга ал-Қаворирий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдулвоҳид ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Омир ривоят қилди, Қатодадан, у Абу Ҳассондан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мўминларнинг қонлари (қадрда) тенгдир, улар ўзларидан бошқаларга қарши ягона қўлдирлар (бирдир). Уларнинг энг пасти (энг оддийси) ҳам (кофирга) зимма (омонлик) бера олади. Мўмин кофир эвазига ўлдирилмайди ва аҳд (зиммий) ҳам аҳди (кучда) бўлар экан (ўлдирилмайди),» дедилар.
أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، - هُوَ الْمَرْوَزِيُّ - قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ وَمَنْ جَدَعَهُ جَدَعْنَاهُ وَمَنْ أَخْصَاهُ أَخْصَيْنَاهُ " .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон — у ал-Марвазийдир — хабар бериб, деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ривоят қилди, Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самурадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ўз қулини ўлдирса, биз уни ўлдирамиз; ким (ўз қулининг) аъзосини кесса, биз ҳам унинг аъзосини кесамиз; ким (ўз қулини) бичса, биз ҳам уни бичамиз,» дедилар.
أَخْبَرَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ وَمَنْ جَدَعَ عَبْدَهُ جَدَعْنَاهُ " .
Бизга Наср ибн Али хабар бериб, деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Саид ривоят қилди, Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самурадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Ким ўз қулини ўлдирса, биз уни ўлдирамиз; ким ўз қулининг аъзосини кесса, биз ҳам унинг аъзосини кесамиз,» дедилар.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ وَمَنْ جَدَعَ عَبْدَهُ جَدَعْنَاهُ " .
Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самурадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ўз қулини ўлдирса, биз уни ўлдирамиз; ким ўз қулининг аъзосини кесса, биз ҳам унинг аъзосини кесамиз,» дедилар.
أَخْبَرَنَا يُوسُفُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ طَاوُسًا، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ، رضى الله عنه أَنَّهُ نَشَدَ قَضَاءَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَقَامَ حَمَلُ بْنُ مَالِكٍ فَقَالَ كُنْتُ بَيْنَ حُجْرَتَىِ امْرَأَتَيْنِ فَضَرَبَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِمِسْطَحٍ فَقَتَلَتْهَا وَجَنِينَهَا فَقَضَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي جَنِينِهَا بِغُرَّةٍ وَأَنْ تُقْتَلَ بِهَا .
Бизга Юсуф ибн Саид хабар берди, у деди: бизга Ҳажжож ибн Муҳаммад ривоят қилди, Ибн Журайждан, у деди: менга Амр ибн Динор хабар бердики, у Товуснинг Ибн Аббосдан, у Умар (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилганини) эшитди: у (Умар) шу (ҳомиладаги бола ҳақи) борасида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳукмини сўраб изламоқда эди. Шунда Ҳамал ибн Молик туриб деди: «Мен икки аёлнинг ҳужралари орасида эдим, улардан бири иккинчисини таёқ (мистаҳ) билан уриб, уни ва унинг қорнидаги ҳомиласини ўлдирди.» Бас, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг ҳомиласи ҳақида бир ғурра (қул) беришни ва у (қотил аёл) ўлдирилишини ҳукм қилдилар.
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، رضى الله عنه أَنَّ يَهُودِيًّا، قَتَلَ جَارِيَةً عَلَى أَوْضَاحٍ لَهَا فَأَقَادَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِهَا .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Абда хабар берди, Саиддан, у Қатодадан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), бир яҳудий бир қизни тақинчоқлари учун ўлдирди. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни шу (қиз) учун қасос қилиб ўлдирдилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ يَهُودِيًّا، أَخَذَ أَوْضَاحًا مِنْ جَارِيَةٍ ثُمَّ رَضَخَ رَأْسَهَا بَيْنَ حَجَرَيْنِ فَأَدْرَكُوهَا وَبِهَا رَمَقٌ فَجَعَلُوا يَتَّبِعُونَ بِهَا النَّاسَ هُوَ هَذَا هُوَ هَذَا قَالَتْ نَعَمْ . فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرُضِخَ رَأْسُهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Абу Ҳишом ривоят қилди, у деди: бизга Абон ибн Язид ривоят қилди, Қатодадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), бир яҳудий бир қиздан тақинчоқларини олиб, сўнгра унинг бошини икки тош орасида эзди. Уни ҳали жони борлигида топиб олдилар ва у билан бирга одамларга: «Буми? Буми?» деб (жиноятчини) излай бошладилар. (Яҳудийни кўрсатганларида) у (қиз): «Ҳа,» деди. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буюрдилар ва унинг (яҳудийнинг) боши икки тош орасида эзилди.
أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ خَرَجَتْ جَارِيَةٌ عَلَيْهَا أَوْضَاحٌ فَأَخَذَهَا يَهُودِيٌّ فَرَضَخَ رَأْسَهَا وَأَخَذَ مَا عَلَيْهَا مِنَ الْحُلِيِّ فَأُدْرِكَتْ وَبِهَا رَمَقٌ فَأُتِيَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مَنْ قَتَلَكِ فُلاَنٌ " . قَالَتْ بِرَأْسِهَا لاَ . قَالَ " فُلاَنٌ " . قَالَ حَتَّى سَمَّى الْيَهُودِيَّ قَالَتْ بِرَأْسِهَا نَعَمْ فَأُخِذَ فَاعْتَرَفَ فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرُضِخَ رَأْسُهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ .
Бизга Али ибн Ҳужр хабар берди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун хабар берди, Ҳаммомдан, у Қатодадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилди), у деди: Бир қиз эгнида тақинчоқлари билан чиқди. Бас, уни бир яҳудий ушлаб, бошини эзди ва эгнидаги зеб-зийнатларни олди. Уни ҳали жони борлигида топиб олдилар ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келтирилди. У (Расулуллаҳ): «Сени ким ўлдирди? Фалончими?» дедилар. У боши билан: «Йўқ,» (деган ишора қилди). У (Расулуллаҳ): «Фалончими?» дедилар. (Анас) деди: ниҳоят у (Расулуллаҳ) яҳудийни номлаганларида, у (қиз) боши билан: «Ҳа,» (деган ишора қилди). Бас, у (яҳудий) ушланди ва (жиноятини) тан олди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буюрдилар ва унинг боши икки тош орасида эзилди.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَفْصِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " لاَ يَحِلُّ قَتْلُ مُسْلِمٍ إِلاَّ فِي إِحْدَى ثَلاَثِ خِصَالٍ زَانٍ مُحْصَنٍ فَيُرْجَمُ وَرَجُلٌ يَقْتُلُ مُسْلِمًا مُتَعَمِّدًا وَرَجُلٌ يَخْرُجُ مِنَ الإِسْلاَمِ فَيُحَارِبُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَرَسُولَهُ فَيُقْتَلُ أَوْ يُصَلَّبُ أَوْ يُنْفَى مِنَ الأَرْضِ " .
Бизга Аҳмад ибн Ҳафс ибн Абдуллоҳ хабар берди, у деди: менга отам ривоят қилди, у деди: менга Иброҳим ривоят қилди, Абдулазиз ибн Руфайъдан, у Убайд ибн Умайрдан, у мўъминлар онаси Оишадан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у (Расулуллаҳ) дедилар: «Мусулмонни ўлдириш фақат уч хислатдан бирида (жоиз бўлишидан бошқа) ҳалол эмас: турмуш қурган зинокор — у тошбўрон қилинади; мусулмонни қасддан ўлдирган киши; ва Исломдан чиқиб, Аллаҳ азза ва жалла ва Унинг Расули билан уруш қилувчи киши — у ўлдирилади ёки дорга осилади ёки юртдан бадарға қилинади,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ طَرِيفٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جُحَيْفَةَ، يَقُولُ سَأَلْنَا عَلِيًّا فَقُلْنَا هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَىْءٌ سِوَى الْقُرْآنِ فَقَالَ لاَ وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ إِلاَّ أَنْ يُعْطِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَبْدًا فَهْمًا فِي كِتَابِهِ أَوْ مَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ . قُلْتُ وَمَا فِي الصَّحِيفَةِ قَالَ فِيهَا " الْعَقْلُ وَفِكَاكُ الأَسِيرِ وَأَنْ لاَ يُقْتَلَ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ " .
Бизга Муҳаммад ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Мутарриф ибн Тарифдан, у Шаъбийдан (ривоят қилди), у деди: Мен Абу Жуҳайфанинг шундай деганини эшитдим: Биз Алидан сўрадик ва дедик: «Сизларда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Қуръондан бошқа бирор нарса борми?» У деди: «Йўқ, уруғни ёрган ва жонни яратган Зотга қасамки, фақат Аллаҳ азза ва жалла бир бандасига Ўз Китобида фаҳм-идрок берса ёки шу саҳифада бўлган нарсалардан бошқа.» Мен: «Саҳифада нима бор?» дедим. У деди: «Унда дият (қон ҳақи), асирни озод қилиш ва мусулмон кофир учун ўлдирилмаслиги (бордир),» деди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ مَا عَهِدَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشَىْءٍ دُونَ النَّاسِ إِلاَّ فِي صَحِيفَةٍ فِي قِرَابِ سَيْفِي . فَلَمْ يَزَالُوا بِهِ حَتَّى أَخْرَجَ الصَّحِيفَةَ فَإِذَا فِيهَا " الْمُؤْمِنُونَ تَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ يَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَلاَ ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ " .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у деди: бизга ал-Ҳажжож ибн Минҳол ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммом ривоят қилди, Қатодадан, у Абу Ҳассондан (ривоят қилди), у деди: Али деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга одамлардан бошқа (алоҳида) бирор нарсани топширмадилар, фақат қиличимнинг ғилофидаги бир саҳифада (бор нарсадан бошқа).» Бас, улар (одамлар) ундан қайтмай туравердилар, ниҳоят у саҳифани чиқарди. Мана, унда: «Мўъминларнинг қонлари тенг. Уларнинг энг пасти (зиммасига олганида ҳам) ҳимоясини адо этади. Улар ўзларидан бошқаларга қарши бир қўлдир. Мўъмин кофир учун ўлдирилмайди ва аҳд эгаси ҳам аҳди давомида (ўлдирилмайди),» (деб ёзилган эди).
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ الأَعْرَجِ، عَنِ الأَشْتَرِ، أَنَّهُ قَالَ لِعَلِيٍّ إِنَّ النَّاسَ قَدْ تَفَشَّغَ بِهِمْ مَا يَسْمَعُونَ فَإِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَهِدَ إِلَيْكَ عَهْدًا فَحَدِّثْنَا بِهِ . قَالَ مَا عَهِدَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَهْدًا لَمْ يَعْهَدْهُ إِلَى النَّاسِ غَيْرَ أَنَّ فِي قِرَابِ سَيْفِي صَحِيفَةً فَإِذَا فِيهَا " الْمُؤْمِنُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ يَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَلاَ ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ " . مُخْتَصَرٌ .
Бизга Аҳмад ибн Ҳафс хабар берди, у деди: менга отам ривоят қилди, у деди: менга Иброҳим ибн Таҳмон ривоят қилди, ал-Ҳажжож ибн ал-Ҳажжождан, у Қатодадан, у Абу Ҳассон ал-Аъраждан, у ал-Аштардан (ривоят қилдики), у Алига деди: «Одамлар орасида улар эшитаётган нарса тарқалиб кетди. Агар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сенга бирор аҳд топширган бўлсалар, бизга уни айтиб бер.» У (Али) деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга одамларга топширмаган бирор аҳдни топширмадилар, фақат қиличимнинг ғилофида бир саҳифа борлигидан бошқа. Мана, унда: Мўъминларнинг қонлари тенг. Уларнинг энг пасти (зиммасига олганида ҳам) ҳимоясини адо этади. Мўъмин кофир учун ўлдирилмайди ва аҳд эгаси ҳам аҳди давомида (ўлдирилмайди), (деб ёзилган эди).» Бу қисқартирилгандир.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عُيَيْنَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ، قَالَ أَبُو بَكْرَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَتَلَ مُعَاهِدًا فِي غَيْرِ كُنْهِهِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ " .
Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар берди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, Уяйнадан, у деди: менга отам хабар берди, у деди: Абу Бакра деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким аҳд эгасини (муоҳадни) ноўрин (ҳақсиз) равишда ўлдирса, Аллаҳ унга жаннатни ҳаром қилади,» дедилар.
أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ الأَعْرَجِ، عَنِ الأَشْعَثِ بْنِ ثُرْمُلَةَ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَتَلَ نَفْسًا مُعَاهِدَةً بِغَيْرِ حِلِّهَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ أَنْ يَشُمَّ رِيحَهَا " .
Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс хабар берди, у деди: бизга Исмоил ривоят қилди, Юнусдан, у ал-Ҳакам ибн ал-Аъраждан, у ал-Ашъас ибн Сурмуладан, у Абу Бакрадан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким аҳд эгаси бўлган бир жонни ҳақсиз равишда ўлдирса, Аллаҳ унга жаннатни — унинг ҳидини ҳидлашни ҳам — ҳаром қилади,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قَتَلَ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ لَمْ يَجِدْ رِيحَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ سَبْعِينَ عَامًا " .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар берди, у деди: бизга ан-Назр ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Мансурдан, у Ҳилол ибн Ясофдан, у ал-Қосим ибн Мухаймирадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким аҳли зиммадан (зиммий) бир кишини ўлдирса, жаннат ҳидини топа олмайди. Ҳолбуки унинг ҳиди етмиш йиллик масофадан топилади,» дедилар.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، دُحَيْمٌ قَالَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، - وَهُوَ ابْنُ عَمْرٍو - عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ جُنَادَةَ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَتَلَ قَتِيلاً مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ لَمْ يَجِدْ رِيحَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ أَرْبَعِينَ عَامًا " .
Бизга Абдурраҳмон ибн Иброҳим — Дуҳайм — хабар берди, у деди: бизга Марвон ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан — у Ибн Амр — ривоят қилди, Мужоҳиддан, у Жунода ибн Абу Умайядан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким аҳли зиммадан бир кишини ўлдирса, жаннат ҳидини топа олмайди. Ҳолбуки унинг ҳиди қирқ йиллик масофадан топилади,» дедилар.
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ غُلاَمًا، لأُنَاسٍ فُقَرَاءَ قَطَعَ أُذُنَ غُلاَمٍ لأُنَاسٍ أَغْنِيَاءَ فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَجْعَلْ لَهُمْ شَيْئًا .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Муоз ибн Ҳишом хабар берди, у деди: менга отам ривоят қилди, Қатодадан, у Абу Назрадан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), камбағал одамларга тегишли бир қул бой одамларга тегишли бир қулнинг қулоғини кесиб ташлади. Бас, улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келдилар, аммо у (Расулуллаҳ) уларга ҳеч нарса (товон) белгиламадилар.
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو خَالِدٍ، سُلَيْمَانُ بْنُ حَيَّانَ قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْقِصَاصِ فِي السِّنِّ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ " .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Абу Холид Сулаймон ибн Ҳайён хабар берди, у деди: бизга Ҳумайд ривоят қилди, Анасдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тиш (синдирилиши) борасида қасос қилишни ҳукм қилдилар ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳнинг Китоби — қасосдир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ وَمَنْ جَدَعَ عَبْدَهُ جَدَعْنَاهُ " .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самурадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким қулини ўлдирса, уни ўлдирамиз ва ким қулининг аъзосини кесса, унинг аъзосини кесамиз,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ خَصَى عَبْدَهُ خَصَيْنَاهُ وَمَنْ جَدَعَ عَبْدَهُ جَدَعْنَاهُ " . وَاللَّفْظُ لاِبْنِ بَشَّارٍ .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Муҳаммад ибн Башшор хабар бердилар, улар дедилар: бизга Муоз ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самурадан (ривоят қилдики), Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким қулини бичса (ахта қилса), уни бичамиз ва ким қулининг аъзосини кесса, унинг аъзосини кесамиз,» дедилар. Лафз Ибн Башшорники.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَفَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ أُخْتَ الرُّبَيِّعِ أُمَّ حَارِثَةَ، جَرَحَتْ إِنْسَانًا فَاخْتَصَمُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْقِصَاصَ الْقِصَاصَ " . فَقَالَتْ أُمُّ الرُّبَيِّعِ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُقْتَصُّ مِنْ فُلاَنَةَ لاَ وَاللَّهِ لاَ يُقْتَصُّ مِنْهَا أَبَدًا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " سُبْحَانَ اللَّهِ يَا أُمَّ الرُّبَيِّعِ الْقِصَاصُ كِتَابُ اللَّهِ " . قَالَتْ لاَ وَاللَّهِ لاَ يُقْتَصُّ مِنْهَا أَبَدًا . فَمَا زَالَتْ حَتَّى قَبِلُوا الدِّيَةَ . قَالَ " إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ " .
Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Аффон ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у деди: бизга Собит ривоят қилди, Анасдан (ривоят қилдики), ар-Рубаййиънинг синглиси Умм Ҳориса бир инсонни жароҳатлади. Бас, улар низони Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га олиб бордилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қасос! Қасос!» дедилар. Шунда Умм ар-Рубаййиъ: «Ё Расулаллоҳ, фалончидан қасос олинадими? Йўқ, Аллаҳга қасамки, ундан ҳеч қачон қасос олинмайди!» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Субҳоналлоҳ, эй Умм ар-Рубаййиъ! Қасос — Аллаҳнинг Китобидир,» дедилар. У: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, ундан ҳеч қачон қасос олинмайди!» деди. У (шу сўзда) тураверди, ниҳоят улар (жароҳатланганнинг кишилари) диятни (қон ҳақини) қабул қилдилар. У (Расулуллаҳ): «Албатта, Аллаҳнинг бандалари ичида шундайлари борки, агар улар Аллаҳнинг (номи) билан қасам ичиб (бирор нарсани сўрасалар), Аллаҳ уларнинг қасамини рост қилиб (тилакларини ушлатиб) қўяди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا بِشْرٌ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ ذَكَرَ أَنَسٌ أَنَّ عَمَّتَهُ، كَسَرَتْ ثَنِيَّةَ جَارِيَةٍ فَقَضَى نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْقِصَاصِ فَقَالَ أَخُوهَا أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ أَتُكْسَرُ ثَنِيَّةُ فُلاَنَةَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ تُكْسَرُ ثَنِيَّةُ فُلاَنَةَ . قَالَ وَكَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ سَأَلُوا أَهْلَهَا الْعَفْوَ وَالأَرْشَ فَلَمَّا حَلَفَ أَخُوهَا - وَهُوَ عَمُّ أَنَسٍ وَهُوَ الشَّهِيدُ يَوْمَ أُحُدٍ - رَضِيَ الْقَوْمُ بِالْعَفْوِ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ " .
Бизга Ҳумайд ибн Масъада ва Исмоил ибн Масъуд хабар бердилар, улар дедилар: бизга Бишр ривоят қилди, Ҳумайддан, у деди: Анас зикр қилдики, унинг аммаси бир қизнинг олдинги тишини синдирди. Бас, Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қасос қилишни ҳукм қилдилар. Шунда унинг акаси Анас ибн ан-Назр: «Фалончининг олдинги тиши синдириладими? Йўқ, сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, фалончининг олдинги тиши синдирилмайди!» деди. (Анас) деди: улар бундан олдин (қизнинг) кишиларидан афв қилишни ва арш (товон)ни сўраган эдилар. Унинг акаси — у Анаснинг амакиси ва Уҳуд кунининг шаҳиди эди — қасам ичганида, қавм афв қилишга рози бўлди. Бас, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳнинг бандалари ичида шундайлари борки, агар улар Аллаҳнинг (номи) билан қасам ичиб (бирор нарсани сўрасалар), Аллаҳ уларнинг қасамини рост қилиб (тилакларини ушлатиб) қўяди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَسَرَتِ الرُّبَيِّعُ ثَنِيَّةَ جَارِيَةٍ فَطَلَبُوا إِلَيْهِمُ الْعَفْوَ فَأَبَوْا فَعُرِضَ عَلَيْهِمُ الأَرْشُ فَأَبَوْا فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ بِالْقِصَاصِ . قَالَ أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُكْسَرُ ثَنِيَّةُ الرُّبَيِّعِ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ تُكْسَرُ . قَالَ " يَا أَنَسُ كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ " . فَرَضِيَ الْقَوْمُ وَعَفَوْا فَقَالَ " إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ " .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар берди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд ривоят қилди, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: «Рубаййиъ бир жариянинг олдинги тишини синдирди. (Жария аҳли) улардан авф сўрашди, аммо улар бош тортишди. Сўнг уларга (қон эвазига) товон таклиф қилинди, лекин улар яна бош тортишди. Шунда улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келишди, у эса қасос қилишни буюрдилар. Анас ибн ан-Назр: «Эй Аллаҳнинг Расули, Рубаййиънинг олдинги тиши синдириладими? Йўқ, сени ҳақ ила юборган Зотга қасамки, у синдирилмайди!» деди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Анас, Аллаҳнинг Китоби қасосни (буюради),» дедилар. Шунда қавм рози бўлиб, авф қилишди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳнинг бандалари ичида шундай кишилар борки, агар Аллаҳ номи билан қасам ичсалар, У албатта уни рост қилади (қасамини ушалади),» дедилар.»
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ أَبُو الْجَوْزَاءِ، قَالَ أَنْبَأَنَا قُرَيْشُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، عَضَّ يَدَ رَجُلٍ فَانْتَزَعَ يَدَهُ فَسَقَطَتْ ثَنِيَّتُهُ أَوْ قَالَ ثَنَايَاهُ فَاسْتَعْدَى عَلَيْهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا تَأْمُرُنِي تَأْمُرُنِي أَنْ آمُرَهُ أَنْ يَدَعَ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الْفَحْلُ إِنْ شِئْتَ فَادْفَعْ إِلَيْهِ يَدَكَ حَتَّى يَقْضَمَهَا ثُمَّ انْتَزِعْهَا إِنْ شِئْتَ " .
Бизга Аҳмад ибн Усмон Абул-Жавзо хабар берди, у деди: бизга Қурайш ибн Анас хабар берди, у Ибн Авндан, у Ибн Сийрииндан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), бир киши бошқа бир кишининг қўлини тишлади. У (тишлатган киши) ўз қўлини тортиб олди, шунда (тишлаган кишининг) олдинги тиши — ёки: олдинги тишлари — тушиб кетди. Шунда у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ундан ўзи учун ҳукм сўради. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Сен мендан нима талаб қиласан? Мен унга қўлини сенинг оғзингда қолдириб, сен уни худди эркак туя кавшанганидек кавшашингни буюришимними талаб қиласан? Агар хоҳласанг, қўлингни унга узат, у уни кавшасин, сўнг хоҳласанг уни тортиб ол,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، عَضَّ آخَرَ عَلَى ذِرَاعِهِ فَاجْتَذَبَهَا فَانْتَزَعَتْ ثَنِيَّتَهُ فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَبْطَلَهَا وَقَالَ " أَرَدْتَ أَنْ تَقْضَمَ لَحْمَ أَخِيكَ كَمَا يَقْضَمُ الْفَحْلُ " .
Бизга Амр ибн Алий хабар берди, у деди: бизга Язид ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Аби Аруба ривоят қилди, у Қатодадан, у Зуроро ибн Авфодан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), бир киши бошқа бир кишини билагидан тишлади. У (тишлатилган киши) қўлини тортиб олди, шунда (тишлаган кишининг) олдинги тиши тортилиб чиқиб кетди. Бу иш Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўтариб чиқарилди, у эса уни (товонни) ботил қилдилар ва: «Сен оғангнинг гўштини худди эркак туя кавшаганидек кавшамоқчи бўлганмидинг?» дедилар.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ قَاتَلَ يَعْلَى رَجُلاً فَعَضَّ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَانْتَزَعَ يَدَهُ مِنْ فِيهِ فَنَدَرَتْ ثَنِيَّتُهُ فَاخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَعَضُّ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ كَمَا يَعَضُّ الْفَحْلُ لاَ دِيَةَ لَهُ " .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Қатодадан, у Зурородан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), у деди: «Яъло бир киши билан урушиб қолди, улардан бири ўртоғини тишлади. У (тишлатилган киши) ўз қўлини унинг оғзидан тортиб олди, шунда (тишлаган кишининг) олдинги тиши отилиб чиқиб кетди. Улар жанжаллашиб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (ҳакамликка) келдилар. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сиздан бирингиз ўз оғасини худди эркак туя тишлаганидек тишлайдими? Унга дият йўқ,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ يَعْلَى، قَالَ فِي الَّذِي عَضَّ فَنَدَرَتْ ثَنِيَّتُهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ دِيَةَ لَكَ " .
Бизга Сувайд ибн Наср хабар берди, у деди: бизга Абдуллоҳ хабар берди, у Шуъбадан, у Қатодадан, у Зурородан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), Яъло (бошқасини) тишлагани учун олдинги тиши отилиб чиқиб кетган киши ҳақида шундай дедики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенга дият йўқ,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا زُرَارَةُ بْنُ أَوْفَى، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، عَضَّ ذِرَاعَ رَجُلٍ فَانْتَزَعَ ثَنِيَّتَهُ فَانْطَلَقَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ " أَرَدْتَ أَنْ تَقْضَمَ ذِرَاعَ أَخِيكَ كَمَا يَقْضَمُ الْفَحْلُ " . فَأَبْطَلَهَا .
Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Абу Ҳишом ривоят қилди, у деди: бизга Абон ривоят қилди, у деди: бизга Қатода ривоят қилди, у деди: бизга Зуроро ибн Авфо ривоят қилди, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), бир киши бошқа бир кишининг билагини тишлади, у эса (унинг) олдинги тишини тортиб чиқариб юборди. Сўнг у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига бориб, бу ҳақда у кишига айтди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен оғангнинг билагини худди эркак туя кавшаганидек кавшамоқчи бўлганмидинг?» дедилар ва уни (товонни) ботил қилдилар.»
أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ الْخَلِيلِ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ يَعْلَى ابْنِ مُنْيَةَ، أَنَّهُ قَاتَلَ رَجُلاً فَعَضَّ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَانْتَزَعَ يَدَهُ مِنْ فِيهِ فَقَلَعَ ثَنِيَّتَهُ فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَعَضُّ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ كَمَا يَعَضُّ الْبَكْرُ " . فَأَبْطَلَهَا .
Бизга Молик ибн ал-Халил хабар берди, у деди: бизга Ибн Аби Адий ривоят қилди, у Шуъбадан, у ал-Ҳакамдан, у Мужоҳиддан, у Яъло ибн Мунядан (ривоят қилдики), у бир киши билан урушиб қолди, улардан бири ўртоғини тишлади. У (тишлатилган киши) ўз қўлини унинг оғзидан тортиб олди, шунда (тишлаган кишининг) олдинги тишини суғуриб олди. Бу иш Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўтариб чиқарилди, у эса: «Сиздан бирингиз ўз оғасини худди ёш туя тишлаганидек тишлайдими?» дедилар ва уни (товонни) ботил қилдилар.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عَقِيلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا جَدِّي، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ يَعْلَى ابْنِ مُنْيَةَ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ بَنِي تَمِيمٍ قَاتَلَ رَجُلاً فَعَضَّ يَدَهُ فَانْتَزَعَهَا فَأَلْقَى ثَنِيَّتَهُ فَاخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَعَضُّ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ كَمَا يَعَضُّ الْبَكْرُ " . فَأَطَلَّهَا أَىْ أَبْطَلَهَا .
Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Убайд ибн Ақил хабар берди, у деди: бизга бобом ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у ал-Ҳакамдан, у Мужоҳиддан, у Яъло ибн Мунядан (ривоят қилдики), Бану Тамимдан бўлган бир киши бошқа бир киши билан урушиб қолди ва унинг қўлини тишлади. У (тишлатилган киши) уни тортиб олди, шунда (тишлаган кишининг) олдинги тиши тушиб кетди. Улар жанжаллашиб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (ҳакамликка) келдилар. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сиздан бирингиз ўз оғасини худди ёш туя тишлаганидек тишлайдими?» дедилар ва уни (товонни) пуч — яъни ботил — қилдилар.»
أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَمَّيْهِ، سَلَمَةَ وَيَعْلَى ابْنَىْ أُمَيَّةَ قَالاَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ وَمَعَنَا صَاحِبٌ لَنَا فَقَاتَلَ رَجُلاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَعَضَّ الرَّجُلُ ذِرَاعَهُ فَجَذَبَهَا مِنْ فِيهِ فَطَرَحَ ثَنِيَّتَهُ فَأَتَى الرَّجُلُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَلْتَمِسُ الْعَقْلَ فَقَالَ " يَنْطَلِقُ أَحَدُكُمْ إِلَى أَخِيهِ فَيَعَضُّهُ كَعَضِيضِ الْفَحْلِ ثُمَّ يَأْتِي يَطْلُبُ الْعَقْلَ لاَ عَقْلَ لَهَا " . فَأَبْطَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Имрон ибн Баккор хабар берди, у деди: бизга Аҳмад ибн Холид хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ривоят қилди, у Ато ибн Аби Робоҳдан, у Сафвон ибн Абдуллоҳдан, у ўзининг икки амакиси — Умайянинг икки ўғли Салама ва Яълодан (ривоят қилдики), улар иккаласи дедилар: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Табук ғазотига чиқдик, биз билан бирга бир ҳамроҳимиз ҳам бор эди. У мусулмонлардан бир киши билан урушиб қолди. Ҳалиги киши унинг билагини тишлади, у эса уни унинг оғзидан тортиб олди, шунда (тишлаган кишининг) олдинги тиши тушиб кетди. Сўнг у киши дият талаб қилиб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сиздан бирингиз ўз оғасининг олдига бориб, уни худди эркак туянинг тишлашидек тишлайди-ю, сўнг келиб дият талаб қиладими? Унга (бундай тиш учун) дият йўқ,» дедилар. Шундай қилиб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни (товонни) ботил қилдилар.»
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، عَضَّ يَدَ رَجُلٍ فَانْتُزِعَتْ ثَنِيَّتُهُ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَهْدَرَهَا .
Бизга Абдул-Жаббор ибн ал-Ало ибн Абдул-Жаббор хабар берди, у Суфёндан, у Амрдан, у Атодан, у Сафвон ибн Яълодан, у отасидан (ривоят қилдики), бир киши бошқа бир кишининг қўлини тишлади, шунда (тишлаган кишининг) олдинги тиши тортилиб чиқиб кетди. Сўнг у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келди, у эса уни (қон талабини) бекорга чиқардилар.»
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ، مَرَّةً أُخْرَى عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى، عَنْ يَعْلَى، وَابْنِ، جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى، عَنْ يَعْلَى، أَنَّهُ اسْتَأْجَرَ أَجِيرًا فَقَاتَلَ رَجُلاً فَعَضَّ يَدَهُ فَانْتُزِعَتْ ثَنِيَّتُهُ فَخَاصَمَهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَيَدَعُهَا يَقْضِمُهَا كَقَضْمِ الْفَحْلِ " .
Бизга Абдул-Жаббор яна бир бор хабар берди, у Суфёндан, у Амрдан, у Атодан, у Сафвон ибн Яълодан, у Яълодан; ва Ибн Журайж Атодан, у Сафвон ибн Яълодан, у Яълодан (ривоят қилдики), у бир ишчини ёллаган эди. У (ишчи) бир киши билан урушиб қолди ва унинг қўлини тишлади, шунда (тишлаган кишининг) олдинги тиши тортилиб чиқиб кетди. Сўнг у жанжаллашиб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У қўлини худди эркак туянинг кавшашидек кавшасин деб қолдирадими?» дедилар.»
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ غَزَوْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ فَاسْتَأْجَرْتُ أَجِيرًا فَقَاتَلَ أَجِيرِي رَجُلاً فَعَضَّ الآخَرُ فَسَقَطَتْ ثَنِيَّتُهُ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ لَهُ فَأَهْدَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Суфён хабар берди, у Ибн Журайждан, у Атодан, у Сафвон ибн Яълодан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Табук ғазотида жанг қилдим ва бир ишчи ёлладим. Менинг ишчим бир киши билан урушиб қолди, бошқаси (уни) тишлади, шунда унинг олдинги тиши тушиб кетди. Сўнг у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб, у кишига бу ҳақда айтди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса уни (қон талабини) бекорга чиқардилар.»
أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ غَزَوْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَيْشَ الْعُسْرَةِ - وَكَانَ أَوْثَقَ عَمَلٍ لِي فِي نَفْسِي - وَكَانَ لِي أَجِيرٌ فَقَاتَلَ إِنْسَانًا فَعَضَّ أَحَدُهُمَا أُصْبَعَ صَاحِبِهِ فَانْتَزَعَ إِصْبَعَهُ فَأَنْدَرَ ثَنِيَّتَهُ فَسَقَطَتْ فَانْطَلَقَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَهْدَرَ ثَنِيَّتَهُ وَقَالَ " أَفَيَدَعُ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا " .
Бизга Яъқуб ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Ибн Улайя ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Журайж хабар берди, у деди: менга Ато хабар берди, у Сафвон ибн Яълодан, у Яъло ибн Умайядан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Танглик (Усра) лашкарида жанг қилдим — бу ўзимда менинг энг ишончли амалим эди. Менинг бир ёлланган ишчим бор эди, у бир киши билан урушиб қолди, улардан бири ўртоғининг бармоғини тишлади. У (тишлатилган киши) бармоғини тортиб олди, шунда (тишлаган кишининг) олдинги тиши отилиб чиқиб, тушиб кетди. Сўнг у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига борди, у эса унинг олдинги тишини (қон талабини) бекорга чиқардилар ва: «У қўлини сенинг оғзингда қолдирадими, сен уни кавшашинг учун?» дедилар.»
أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، فِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، بِمِثْلِ الَّذِي عَضَّ فَنَدَرَتْ ثَنِيَّتُهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ دِيَةَ لَكَ " .
Бизга Сувайд ибн Наср хабар берди, Абдуллоҳ ибн ал-Муборакнинг ҳадисида, у Шуъбадан, у Қатодадан, у Атодан, у Ибн Яълодан, у отасидан — (бошқасини) тишлагани учун олдинги тиши отилиб чиқиб кетган киши ҳақидаги (юқоридаги) ҳадисга ўхшаш — (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенга дият йўқ,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بُدَيْلِ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى ابْنِ مُنْيَةَ، أَنَّ أَجِيرًا، لِيَعْلَى ابْنِ مُنْيَةَ عَضَّ آخَرُ ذِرَاعَهُ فَانْتَزَعَهَا مِنْ فِيهِ فَرَفَعَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ سَقَطَتْ ثَنِيَّتُهُ فَأَبْطَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ " أَيَدَعُهَا فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَقَضْمِ الْفَحْلِ " .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Муоз ибн Ҳишом хабар берди, у деди: менга отам ривоят қилди, у Қатодадан, у Будайл ибн Майсарадан, у Атодан, у Сафвон ибн Яъло ибн Мунядан (ривоят қилдики), Яъло ибн Мунянинг бир ёлланган ишчисини бошқа бир киши билагидан тишлади, у эса уни унинг оғзидан тортиб олди. Бу иш Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўтариб чиқарилди — ҳолбуки (тишлаган кишининг) олдинги тиши тушиб кетган эди — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса уни (товонни) ботил қилдилар ва: «У уни сенинг оғзингда қолдирадими, сен уни худди эркак туянинг кавшашидек кавшашинг учун?» дедилар.»
أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَوَّابِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمَّارٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى، أَنَّ أَبَاهُ، غَزَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ فَاسْتَأْجَرَ أَجِيرًا فَقَاتَلَ رَجُلاً فَعَضَّ الرَّجُلُ ذِرَاعَهُ فَلَمَّا أَوْجَعَهُ نَتَرَهَا فَأَنْدَرَ ثَنِيَّتَهُ فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَعْمِدُ أَحَدُكُمْ فَيَعَضُّ أَخَاهُ كَمَا يَعَضُّ الْفَحْلُ " . فَأَبْطَلَ ثَنِيَّتَهُ .
Менга Абу Бакр ибн Ишоқ хабар берди, у деди: бизга Абул-Жаввоб ривоят қилди, у деди: бизга Аммор ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Аби Лайлодан, у ал-Ҳакамдан, у Муҳаммад ибн Муслимдан, у Сафвон ибн Яълодан (ривоят қилдики), унинг отаси Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Табук ғазотида жанг қилди ва бир ишчи ёллади. У (ишчи) бир киши билан урушиб қолди, ҳалиги киши унинг билагини тишлади. (Тишлатилган киши) қаттиқ оғриғач, уни тортиб олди, шунда (тишлаган кишининг) олдинги тиши отилиб чиқиб кетди. Бу иш Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўтариб чиқарилди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сиздан бирингиз қасддан ўз оғасини худди эркак туя тишлаганидек тишлайдими?» дедилар ва унинг олдинги тишини (қон талабини) ботил қилдилар.»
أَخْبَرَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبِيدَةَ بْنِ مُسَافِعٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْسِمُ شَيْئًا أَقْبَلَ رَجُلٌ فَأَكَبَّ عَلَيْهِ فَطَعَنَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعُرْجُونٍ كَانَ مَعَهُ فَخَرَجَ الرَّجُلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَعَالَ فَاسْتَقِدْ " . قَالَ بَلْ قَدْ عَفَوْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ .
Бизга Ваҳб ибн Баён хабар берди, у деди: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, у деди: менга Амр ибн ал-Ҳорис хабар берди, у Букайр ибн Абдуллоҳдан, у Абийда ибн Мусофиъдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир нарсани тақсимлаб турган эдилар, бир киши яқинлашиб, у кишининг устига энгашди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзларида бўлган хурмо шохчаси билан уни туртдилар. У киши чиқиб кетди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кел, қасосингни ол,» дедилар. У: «Йўқ, мен авф қилдим, эй Аллаҳнинг Расули,» деди.»
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الرِّبَاطِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، أَنْبَأَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ يَحْيَى، يُحَدِّثُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبِيدَةَ بْنِ مُسَافِعٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْسِمُ شَيْئًا إِذْ أَكَبَّ عَلَيْهِ رَجُلٌ فَطَعَنَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعُرْجُونٍ كَانَ مَعَهُ فَصَاحَ الرَّجُلُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَعَالَ فَاسْتَقِدْ " . قَالَ بَلْ عَفَوْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ .
Бизга Аҳмад ибн Саид ар-Риботий хабар берди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, бизга отам хабар берди, у деди: мен Яҳёдан эшитдимки, у Букайр ибн Абдуллоҳдан ривоят қилади, у Абийда ибн Мусофиъдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир нарсани тақсимлаб турган эдилар, шу пайт бир киши у кишининг устига энгашди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзларида бўлган хурмо шохчаси билан уни туртдилар, у киши қичқириб юборди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Кел, қасосингни ол,» дедилар. У: «Йўқ, мен авф қилдим, эй Аллаҳнинг Расули,» деди.»
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، وَقَعَ فِي أَبٍ كَانَ لَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَطَمَهُ الْعَبَّاسُ فَجَاءَ قَوْمُهُ فَقَالُوا لَيَلْطِمَنَّهُ كَمَا لَطَمَهُ . فَلَبِسُوا السِّلاَحَ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ " أَيُّهَا النَّاسُ أَىُّ أَهْلِ الأَرْضِ تَعْلَمُونَ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ " . فَقَالُوا أَنْتَ . فَقَالَ " إِنَّ الْعَبَّاسَ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ لاَ تَسُبُّوا مَوْتَانَا فَتُؤْذُوا أَحْيَاءَنَا " . فَجَاءَ الْقَوْمُ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِكَ اسْتَغْفِرْ لَنَا .
Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Убайдуллоҳ, Исроилдан, у Абдул-Аълодан хабар берди, у Саид ибн Жубайрдан эшитди, у: «Менга Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо) хабар бердики, бир киши ўзининг жоҳилият давридаги (аллақачон вафот этган) отасини ҳақорат қилди, шунда Аббос уни шапалоқлаб урди. Унинг қавми келиб: «У Аббосни худди шундай шапалоқлаб урсин,» дейишди. Улар қурол-яроғ кийиб олдилар. Бу хабар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етиб борди. У минбарга чиқиб: «Эй инсонлар! Ер аҳлининг қайси бири Аллаҳ азза ва жалла ҳузурида энг карамли эканлигини биласизлар?» дедилар. Улар: «Сиздир,» дедилар. У: «Албатта Аббос мендан, мен ҳам унданман. Ўликларимизни сўкманглар, акс ҳолда тирикларимизга озор берасизлар,» дедилар. Шунда у қавм келиб: «Эй Расулуллоҳ! Ғазабингиздан Аллаҳдан паноҳ тилаймиз; биз учун (Аллаҳдан) мағфират сўранг,» дейишди,» дерди.»
أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ حَدَّثَنِي الْقَعْنَبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ هِلاَلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كُنَّا نَقْعُدُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ فَإِذَا قَامَ قُمْنَا فَقَامَ يَوْمًا وَقُمْنَا مَعَهُ حَتَّى لَمَّا بَلَغَ وَسَطَ الْمَسْجِدِ أَدْرَكَهُ رَجُلٌ فَجَبَذَ بِرِدَائِهِ مِنْ وَرَائِهِ - وَكَانَ رِدَاؤُهُ خَشِنًا - فَحَمَّرَ رَقَبَتَهُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ احْمِلْ لِي عَلَى بَعِيرَىَّ هَذَيْنِ فَإِنَّكَ لاَ تَحْمِلُ مِنْ مَالِكَ وَلاَ مِنْ مَالِ أَبِيكَ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ وَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لاَ أَحْمِلُ لَكَ حَتَّى تُقِيدَنِي مِمَّا جَبَذْتَ بِرَقَبَتِي " . فَقَالَ الأَعْرَابِيُّ لاَ وَاللَّهِ لاَ أُقِيدُكَ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ لاَ وَاللَّهِ لاَ أُقِيدُكَ . فَلَمَّا سَمِعْنَا قَوْلَ الأَعْرَابِيِّ أَقْبَلْنَا إِلَيْهِ سِرَاعًا فَالْتَفَتَ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " عَزَمْتُ عَلَى مَنْ سَمِعَ كَلاَمِي أَنْ لاَ يَبْرَحَ مَقَامَهُ حَتَّى آذَنَ لَهُ " . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِرَجُلٍ مِنَ الْقَوْمِ " يَا فُلاَنُ احْمِلْ لَهُ عَلَى بَعِيرٍ شَعِيرًا وَعَلَى بَعِيرٍ تَمْرًا " . ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " انْصَرِفُوا " .
Менга Муҳаммад ибн Али ибн Маймун хабар берди, у деди: менга ал-Қаънабий ривоят қилди, у деди: менга Муҳаммад ибн Ҳилол, отасидан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: «Биз масжидда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан ўтирардик, у турганида биз ҳам турардик. Бир куни у турди, биз ҳам у билан турдик. У масжиднинг ўртасига етганида, бир киши унга етиб олди ва орқасидан ридосини тортди — ридоси дағал эди — ва бўйнини қизартириб юборди. Сўнг: «Эй Муҳаммад! Менинг шу икки туямга (юк) ортиб бер, чунки сен на ўз молингдан, на отангнинг молидан ортяпсан,» деди. Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йўқ, мен Аллаҳдан мағфират сўрайман, сен бўйнимни тортганинг учун мендан қасос олишимга (имкон бермагунча) сенга (ҳеч нарса) ортиб бермайман,» дедилар. Аъробий: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, сендан қасос олдирмайман,» деди. Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни уч марта айтдилар, ҳар сафар у: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, сендан қасос олдирмайман,» дерди. Аъробийнинг гапини эшитганимизда, биз тезда унга қараб йўналдик. Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга ўгирилиб: «Ким менинг гапимни эшитса, мен унга рухсат бермагунча ўз ўрнидан жилмаслигини буюраман,» дедилар. Сўнг Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қавмдан бир кишига: «Эй фалон! Унга бир туяга арпа, бир туяга хурмо ортиб бер,» дедилар. Кейин Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тарқалинглар,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مَسْعُودٍ، سَعِيدُ بْنُ إِيَاسٍ الْجُرَيْرِيُّ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي فِرَاسٍ، أَنَّ عُمَرَ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقِصُّ مِنْ نَفْسِهِ .
Бизга Муаммал ибн Ҳишом хабар берди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга Абу Масъуд Саид ибн Иёс ал-Журайрий, Абу Назрадан, у Абу Фиросдан ривоят қилдики, Умар деди: «Мен Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзидан қасос олдираётганини кўрдим.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَبَا جَهْمِ بْنَ حُذَيْفَةَ مُصَدِّقًا فَلاَحَّهُ رَجُلٌ فِي صَدَقَتِهِ فَضَرَبَهُ أَبُو جَهْمٍ فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ الْقَوَدُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ " لَكُمْ كَذَا وَكَذَا " . فَلَمْ يَرْضَوْا بِهِ فَقَالَ " لَكُمْ كَذَا وَكَذَا " . فَرَضُوا بِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنِّي خَاطِبٌ عَلَى النَّاسِ وَمُخْبِرُهُمْ بِرِضَاكُمْ " . قَالُوا نَعَمْ . فَخَطَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " إِنَّ هَؤُلاَءِ أَتَوْنِي يُرِيدُونَ الْقَوَدَ فَعَرَضْتُ عَلَيْهِمْ كَذَا وَكَذَا فَرَضُوا " . قَالُوا لاَ . فَهَمَّ الْمُهَاجِرُونَ بِهِمْ فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَكُفُّوا فَكَفُّوا ثُمَّ دَعَاهُمْ قَالَ " أَرَضِيتُمْ " . قَالُوا نَعَمْ . قَالَ " فَإِنِّي خَاطِبٌ عَلَى النَّاسِ وَمُخْبِرُهُمْ بِرِضَاكُمْ " . قَالُوا نَعَمْ . فَخَطَبَ النَّاسَ ثُمَّ قَالَ " أَرَضِيتُمْ " . قَالُوا نَعَمْ .
Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ хабар берди, у деди: бизга Абдурраззоқ, Маъмардан, у Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Жаҳм ибн Ҳузайфани закот йиғувчи қилиб юбордилар. Бир киши унга закотида (эътироз билдириб) тортишди, шунда Абу Жаҳм уни урди. Улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келишди ва: «Қасос, эй Расулуллоҳ!» деди. У: «Сизларга бунча-бунча (дият) бор,» дедилар. Улар бунга рози бўлишмади. У: «Сизларга бунча-бунча бор,» дедилар. Шунда улар бунга рози бўлишди. Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен инсонларга хутба қилиб, уларга сизларнинг розилигингизни хабар қиламан,» дедилар. Улар: «Ҳа,» дедилар. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хутба қилиб: «Албатта булар менинг олдимга қасос олмоқчи бўлиб келишди, мен уларга бунча-бунча таклиф қилдим, улар рози бўлишди,» дедилар. Улар: «Йўқ,» дедилар. Шунда муҳожирлар уларга (ҳамла қилмоқчи) бўлиб ният қилдилар, аммо Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга тўхташни буюрдилар, улар тўхтадилар. Кейин у уларни чақириб: «Рози бўлдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа,» дедилар. У: «Мен инсонларга хутба қилиб, уларга сизларнинг розилигингизни хабар қиламан,» дедилар. Улар: «Ҳа,» дедилар. Сўнг у инсонларга хутба қилди, кейин: «Рози бўлдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ يَهُودِيًّا، رَأَى عَلَى جَارِيَةٍ أَوْضَاحًا فَقَتَلَهَا بِحَجَرٍ فَأُتِيَ بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَبِهَا رَمَقٌ فَقَالَ " أَقَتَلَكِ فُلاَنٌ " . فَأَشَارَ شُعْبَةُ بِرَأْسِهِ يَحْكِيهَا أَنْ لاَ . فَقَالَ " أَقَتَلَكِ فُلاَنٌ " . فَأَشَارَ شُعْبَةُ بِرَأْسِهِ يَحْكِيهَا أَنْ لاَ . قَالَ " أَقَتَلَكِ فُلاَنٌ " . فَأَشَارَ شُعْبَةُ بِرَأْسِهِ يَحْكِيهَا أَنْ نَعَمْ . فَدَعَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَتَلَهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ .
Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар берди, у деди: бизга Холид, Шуъбадан, у Ҳишом ибн Зайддан, у Анасдан ривоят қилдики, бир яҳудий бир канизнинг эгнидаги кумуш безакни кўриб, уни тош билан ўлдирди. Уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га олиб келишди, унда ҳали жон бор эди. У: «Сени фалон киши ўлдирдими?» дедилар. Шунда Шуъба боши билан «йўқ» дегандек ишора қилиб кўрсатди. У: «Сени фалон киши ўлдирдими?» дедилар. Шуъба боши билан «йўқ» дегандек ишора қилиб кўрсатди. У: «Сени фалон киши ўлдирдими?» дедилар. Шуъба боши билан «ҳа» дегандек ишора қилиб кўрсатди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни чақириб, икки тош орасида ўлдирдилар.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ سَرِيَّةً إِلَى قَوْمٍ مِنْ خَثْعَمٍ فَاسْتَعْصَمُوا بِالسُّجُودِ فَقُتِلُوا فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِنِصْفِ الْعَقْلِ وَقَالَ " إِنِّي بَرِيءٌ مِنْ كُلِّ مُسْلِمٍ مَعَ مُشْرِكٍ " . ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَلاَ لاَ تَرَاءَى نَارَاهُمَا " .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Алў хабар берди, у деди: бизга Абу Холид, Исмоилдан, у Қайсдан ривоят қилдики, Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хасъам қавмидан бир гуруҳга сария (қўшин бўлими) юбордилар. Улар сажда қилиб ўзларини ҳимоя қилмоқчи бўлишди, бироқ ўлдирилдилар. Шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ярим дият (тўлашга) ҳукм қилдилар ва: «Албатта мен ҳар бир мушрик билан (бирга яшаган) мусулмондан покланаман,» дедилар. Сўнг Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Огоҳ бўлинглар, уларнинг икковининг оти бир-бирига кўринмасин (мусулмон мушрик билан бирга яшамасин),» дедилар.»
قَالَ الْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ الْقِصَاصُ وَلَمْ تَكُنْ فِيهِمُ الدِّيَةُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنْثَى بِالأُنْثَى } إِلَى قَوْلِهِ { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ } فَالْعَفْوُ أَنْ يَقْبَلَ الدِّيَةَ فِي الْعَمْدِ وَاتِّبَاعٌ بِمَعْرُوفٍ يَقُولُ يَتَّبِعُ هَذَا بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ بِإِحْسَانٍ وَيُؤَدِّي هَذَا بِإِحْسَانٍ { ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } مِمَّا كُتِبَ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ إِنَّمَا هُوَ الْقِصَاصُ لَيْسَ الدِّيَةَ .
ал-Ҳорис ибн Мискин унга (китоб) ўқиб берилганда, мен ҳам эшитиб турган ҳолда деди: Суфёндан, у Амрдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилди), у деди: «Бани Исроилда қисос бор эди, аммо уларда дият йўқ эди. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: «Сизларга ўлдирилганлар (ҳақида) қисос фарз қилинди: ҳур учун ҳур, қул учун қул, аёл учун аёл,» (Бақара сураси, 178) деганидан то: «Кимга (қотилга) ўз биродари тарафидан бирор нарса кечирилса, яхшилик билан эргашиш ва (қонни тўкканга) яхшилик ила адо этиш (лозим),» (Бақара сураси, 178) деганигача нозил қилди. Бас, кечирим — қасддан (ўлдиришда) диятни қабул қилишдир; яхшилик билан эргашиш — бу (мол эгаси) яхшилик билан талаб қилишидир, дейди; ва яхшилик ила адо этиш — бу (қотил) яхшилик билан тўлашидир. «Бу Раббингиз тарафидан енгиллик ва раҳматдир,» (Бақара сураси, 178) яъни сизлардан олдингиларга фарз қилинган нарсадан (енгилдир), зеро уларда фақат қисос бўлиб, дият йўқ эди.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ } قَالَ كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَيْهِمُ الْقِصَاصُ وَلَيْسَ عَلَيْهِمُ الدِّيَةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْهِمُ الدِّيَةَ فَجَعَلَهَا عَلَى هَذِهِ الأُمَّةِ تَخْفِيفًا عَلَى مَا كَانَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Али ибн Ҳафс ривоят қилди, у деди: бизга Варқў, Амрдан, у Мужоҳиддан ривоят қилди, у: «Сизларга ўлдирилганлар (ҳақида) қисос фарз қилинди: ҳур учун ҳур,» (Бақара сураси, 178) — деди: Бани Исроилга қисос бўлиб, уларга дият йўқ эди. Шунда Аллаҳ азза ва жалла уларга диятни нозил қилди ва уни (диятни) Бани Исроилга (юклатилган) нарсадан енгиллик қилиб бу умматга белгилади.»
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، - وَهُوَ ابْنُ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ - عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قِصَاصٍ فَأَمَرَ فِيهِ بِالْعَفْوِ .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Абдурраҳмон хабар берди, у деди: бизга Абдуллоҳ — у Ибн Бакр ибн Абдуллоҳ ал-Музаний — Атў ибн Аби Маймунадан, у Анасдан ривоят қилди, у деди: «Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига қисос (талаб қилинадиган) бир иш келтирилди, шунда у (эгасига) кечиришни буюрдилар.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَبَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، وَعَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَكْرٍ الْمُزَنِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ أَبِي مَيْمُونَةَ، وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ مَا أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي شَىْءٍ فِيهِ قِصَاصٌ إِلاَّ أَمَرَ فِيهِ بِالْعَفْوِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Баҳз ибн Асад ва Аффон ибн Муслим ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдуллоҳ ибн Бакр ал-Музаний ривоят қилди, у деди: бизга Атў ибн Аби Маймуна ривоят қилди, мен уни фақат Анас ибн Моликдан (биламанки), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига қисос (талаб қилинадиган) бирор иш келтирилса, албатта унда (эгасига) кечиришни буюрардилар.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَشْعَثَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُسْهِرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَمَاعَةَ - قَالَ أَنْبَأَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يُقَادَ وَإِمَّا أَنْ يُفْدَى " .
Бизга Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Ашъас хабар берди, у деди: бизга Абу Мушир ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил — у Ибн Абдуллоҳ ибн Самўа — ривоят қилди, у деди: бизга ал-Авзоий хабар берди, у деди: менга Яҳё хабар берди, у деди: менга Абу Салама ривоят қилди, у деди: менга Абу Ҳурайра ривоят қилди, у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимнинг бир қариндоши ўлдирилса, у икки яхши (танловнинг) энг яхшисига эга: ё қасос олади, ё (дият олиб) товон олади,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ مَزْيَدَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يُقَادَ وَإِمَّا أَنْ يُفْدَى " .
Бизга ал-Аббос ибн ал-Валид ибн Мазяд хабар берди, у деди: менга отам хабар берди, у деди: бизга ал-Авзоий ривоят қилди, у деди: менга Яҳё ибн Аби Касир ривоят қилди, у деди: менга Абу Салама ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ҳурайра ривоят қилди, у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимнинг бир қариндоши ўлдирилса, у икки яхши (танловнинг) энг яхшисига эга: ё қасос олади, ё (дият олиб) товон олади,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا { أَحْمَدُ بْنُ، } إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ عَائِذٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - هُوَ ابْنُ حَمْزَةَ - قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ " . مُرْسَلٌ .
Бизга Аҳмад ибн Иброҳим ибн Муҳаммад хабар берди, у деди: бизга Ибн Оиз хабар берди, у деди: бизга Яҳё — у Ибн Ҳамза — ривоят қилди, у деди: бизга ал-Авзоий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Аби Касир ривоят қилди, у деди: менга Абу Салама ривоят қилдики, Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимнинг бир қариндоши ўлдирилса...» дедилар. (Бу ривоят) мурсал (шаклда).»
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي حِصْنٌ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، ح وَأَنْبَأَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي حِصْنٌ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلَمَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " وَعَلَى الْمُقْتَتِلِينَ أَنْ يَنْحَجِزُوا الأَوَّلَ فَالأَوَّلَ وَإِنْ كَانَتِ امْرَأَةٌ " .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга ал-Валид, ал-Авзоийдан ривоят қилди, у деди: менга Ҳисн ривоят қилди, у деди: менга Абу Салама ривоят қилди. (Бошқа иснод): бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс хабар берди, у деди: бизга ал-Валид ривоят қилди, у деди: бизга ал-Авзоий ривоят қилди, у деди: менга Ҳисн ривоят қилдики, у Абу Саламанинг Оишадан ривоят қилиб сўзлаётганини эшитди, Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўлдирилган кишининг (қариндошлари)дан биринма-бирин (қасосга) тўсқинлик қилиш лозим, гарчи (улардан бири) аёл бўлса ҳам,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا هِلاَلُ بْنُ الْعَلاَءِ بْنِ هِلاَلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قُتِلَ فِي عِمِّيَا أَوْ رِمِّيَا تَكُونُ بَيْنَهُمْ بِحَجَرٍ أَوْ سَوْطٍ أَوْ بِعَصًا فَعَقْلُهُ عَقْلُ خَطَإٍ وَمَنْ قَتَلَ عَمْدًا فَقَوَدُ يَدِهِ فَمَنْ حَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ " .
Бизга Ҳилол ибн ал-Алў ибн Ҳилол хабар берди, у деди: бизга Саид ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Касир хабар берди, у деди: бизга Амр ибн Динор, Товусдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким кўр-кўрона (жанжалда) ёки ўқотишмада, улар орасида тош, қамчи ёки таёқ билан ўлдирилса, унинг дияти хато (ўлдириш) диятидир. Ким қасддан ўлдирса, унинг қўлига қасос (лозим). Ким у (қасос) билан унинг орасига тўсиқ бўлса, унга Аллаҳнинг, фаришталарнинг ва барча инсонларнинг лаънати бўлсин, ундан на сарф (нафл ибодат), на адл (фарз ибодат) қабул қилинмайди,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، يَرْفَعُهُ قَالَ " مَنْ قُتِلَ فِي عِمِّيَّةٍ أَوْ رِمِّيَّةٍ بِحَجَرٍ أَوْ سَوْطٍ أَوْ عَصًا فَعَقْلُهُ عَقْلُ الْخَطَإِ وَمَنْ قُتِلَ عَمْدًا فَهُوَ قَوَدٌ وَمَنْ حَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لاَ يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفًا وَلاَ عَدْلاً " .
Бизга Муҳаммад ибн Маъмар хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Касир ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Касир, Амр ибн Динордан, у Товусдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у (ҳадисни) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га нисбат бериб деди: «Ким кўр-кўрона (жанжалда) ёки ўқотишмада, тош, қамчи ёки таёқ билан ўлдирилса, унинг дияти хато (ўлдириш) диятидир. Ким қасддан ўлдирилса, у қасос (талаб қилади). Ким у (қасос) билан унинг орасига тўсиқ бўлса, унга Аллаҳнинг, фаришталарнинг ва барча инсонларнинг лаънати бўлсин, Аллаҳ ундан на сарф (нафл ибодат), на адл (фарз ибодат) қабул қилади,» дедилар.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " قَتِيلُ الْخَطَإِ شِبْهِ الْعَمْدِ بِالسَّوْطِ أَوِ الْعَصَا مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ أَرْبَعُونَ مِنْهَا فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا " .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у деди: бизга Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Айюб ас-Сахтиёнийдан, у ал-Қосим ибн Робиъадан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди, у деди: «Қамчи ёки таёқ билан қасдга ўхшаш хато (ўлдириш билан) ўлдирилганнинг (дияти) бир юз туя бўлиб, улардан қирқтасининг қорнида болалари бор (бўғоз) бўлиши (лозим),» дедилар.»
أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ يَوْمَ الْفَتْحِ . مُرْسَلٌ .
Менга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Юнус ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод, Айюбдан, у ал-Қосим ибн Робиъадан ривоят қилдики, Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фатҳ (Макка фатҳи) куни хутба қилдилар. (Бу ривоят) мурсал (шаклда).»
أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، قَالَ أَنْبَأَنَا حَمَّادٌ، عَنْ خَالِدٍ، - يَعْنِي الْحَذَّاءَ - عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَلاَ وَإِنَّ قَتِيلَ الْخَطَإِ شِبْهِ الْعَمْدِ مَا كَانَ بِالسَّوْطِ وَالْعَصَا مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا " .
Менга Яҳё ибн Ҳабиб ибн Арабий хабар бериб, деди: бизга Ҳаммод хабар берди, у Холиддан — яъни ал-Ҳаззодан — у Қосим ибн Рабиадан, у Уқба ибн Авсдан, у Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Огоҳ бўлинглар! Хато қатл — қасдга ўхшаш, қамчи ва таёқ билан (бўлган) қатл — (унинг дияти) юз туядир, улардан қирқтаси қорнида боласи бўлган (ҳомиладор) туялардир,» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَامِلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ خَالِدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ خَطَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ فَقَالَ " أَلاَ وَإِنَّ قَتِيلَ الْخَطَإِ شِبْهِ الْعَمْدِ بِالسَّوْطِ وَالْعَصَا وَالْحَجَرِ مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ فِيهَا أَرْبَعُونَ ثَنِيَّةً إِلَى بَازِلِ عَامِهَا كُلُّهُنَّ خَلِفَةٌ " .
Бизга Муҳаммад ибн Комил ривоят қилиб, деди: бизга Ҳушайм хабар берди, у Холиддан, у Қосим ибн Рабиадан, у Уқба ибн Авсдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан (ривоят қилиб) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Макка фатҳ қилинган куни хутба ўқиб, дедилар: «Огоҳ бўлинглар! Хато қатл — қасдга ўхшаш, қамчи, таёқ ва тош билан (бўлган) қатл — (унинг дияти) юз туядир, уларнинг ичида қирқтаси олти ёшдан тўққиз ёшгача бўлган, ҳаммаси ҳомиладор (урғочи) туялардир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ خَالِدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ أَوْسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَلاَ إِنَّ قَتِيلَ الْخَطَإِ قَتِيلَ السَّوْطِ وَالْعَصَا فِيهِ مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ مُغَلَّظَةٌ أَرْبَعُونَ مِنْهَا فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا " .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у Ибн Абу Адийдан, у Холиддан, у Қосимдан, у Уқба ибн Авсдан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Огоҳ бўлинглар! Хато қатл — қамчи ва таёқ (билан бўлган) қатл — унинг (дияти) оғирлаштирилган юз туядир, улардан қирқтаси қорнида боласи бўлган (ҳомиладор) туялардир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا دَخَلَ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ قَالَ " أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ قَتِيلِ خَطَإِ الْعَمْدِ أَوْ شِبْهِ الْعَمْدِ قَتِيلِ السَّوْطِ وَالْعَصَا مِنْهَا أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا " .
Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар бериб, деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у Холид ал-Ҳаззодан, у Қосим ибн Рабиадан, у Яъқуб ибн Авсдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) фатҳ куни Маккага кирганларида: «Огоҳ бўлинглар! Албатта, ҳар бир қасддаги хато ёки қасдга ўхшаш қатл — қамчи ва таёқ (билан бўлган) қатл — улардан қирқтаси қорнида боласи бўлган (ҳомиладор) туялардир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ أَوْسٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا قَدِمَ مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ قَالَ " أَلاَ وَإِنَّ قَتِيلَ الْخَطَإِ الْعَمْدِ قَتِيلَ السَّوْطِ وَالْعَصَا مِنْهَا أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا " .
Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Базиъ хабар бериб, деди: бизга Язид ривоят қилди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, у Қосим ибн Рабиадан, у Яъқуб ибн Авсдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган бир киши унга ривоят қилиб (айтдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) фатҳ йили Маккага келганларида: «Огоҳ бўлинглар! Албатта, қасддаги хато қатл — қамчи ва таёқ (билан бўлган) қатл — улардан қирқтаси қорнида боласи бўлган (ҳомиладор) туялардир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا يَزِيدُ، عَنْ خَالِدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ أَوْسٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ قَالَ " أَلاَ وَإِنَّ قَتِيلَ الْخَطَإِ الْعَمْدِ قَتِيلَ السَّوْطِ وَالْعَصَا مِنْهَا أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا " .
Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Базиъ хабар бериб, деди: бизга Язид хабар берди, у Холиддан, у Қосим ибн Рабиадан, у Яъқуб ибн Авсдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган бир киши унга ривоят қилиб (айтдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) фатҳ йили Маккага кириб: «Огоҳ бўлинглар! Албатта, қасддаги хато қатл — қамчи ва таёқ (билан бўлган) қатл — улардан қирқтаси қорнида боласи бўлган (ҳомиладор) туялардир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُدْعَانَ، سَمِعَهُ مِنَ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ عَلَى دَرَجَةِ الْكَعْبَةِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ " الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ أَلاَ إِنَّ قَتِيلَ الْعَمْدِ الْخَطَإِ بِالسَّوْطِ وَالْعَصَا شِبْهِ الْعَمْدِ فِيهِ مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ مُغَلَّظَةٌ مِنْهَا أَرْبَعُونَ خَلِفَةٌ فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا " .
Бизга Муҳаммад ибн Мансур хабар бериб, деди: бизга Суфён ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Жудъон ривоят қилди, у буни Қосим ибн Рабиадан эшитди, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Макка фатҳ қилинган куни Каъба зинасида туриб, Аллаҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнг дедилар: «Ваъдасини рост қилган, бандасига ёрдам берган ва аҳзобни (иттифоқ тузган гуруҳларни) ёлғиз Ўзи мағлуб этган Аллаҳга ҳамд бўлсин. Огоҳ бўлинглар! Албатта, қамчи ва таёқ билан бўлган қасддаги хато қатл — қасдга ўхшаш қатл — унинг (дияти) оғирлаштирилган юз туядир, улардан қирқтаси қорнида боласи бўлган ҳомиладор туялардир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْخَطَأُ شِبْهُ الْعَمْدِ - يَعْنِي بِالْعَصَا وَالسَّوْطِ - مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ مِنْهَا أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا " .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар бериб, деди: бизга Саҳл ибн Юсуф ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд ривоят қилди, у Қосим ибн Рабиадан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қасдга ўхшаш хато — яъни таёқ ва қамчи билан (бўлган қатл) — (унинг дияти) юз туядир, улардан қирқтаси қорнида боласи бўлган (ҳомиладор) туялардир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قُتِلَ خَطَأً فَدِيَتُهُ مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ ثَلاَثُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَثَلاَثُونَ بِنْتَ لَبُونٍ وَثَلاَثُونَ حِقَّةً وَعَشْرَةٌ بَنِي لَبُونٍ ذُكُورٍ " . قَالَ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَوِّمُهَا عَلَى أَهْلِ الْقُرَى أَرْبَعَمِائَةَ دِينَارٍ أَوْ عِدْلَهَا مِنَ الْوَرِقِ وَيُقَوِّمُهَا عَلَى أَهْلِ الإِبِلِ إِذَا غَلَتْ رَفَعَ فِي قِيمَتِهَا وَإِذَا هَانَتْ نَقَصَ مِنْ قِيمَتِهَا عَلَى نَحْوِ الزَّمَانِ مَا كَانَ فَبَلَغَ قِيمَتُهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا بَيْنَ الأَرْبَعِمِائَةِ دِينَارٍ إِلَى ثَمَانَمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ عِدْلَهَا مِنَ الْوَرِقِ . قَالَ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ مَنْ كَانَ عَقْلُهُ فِي الْبَقَرِ عَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَىْ بَقَرَةٍ وَمَنْ كَانَ عَقْلُهُ فِي الشَّاةِ أَلْفَىْ شَاةٍ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْعَقْلَ مِيرَاثٌ بَيْنَ وَرَثَةِ الْقَتِيلِ عَلَى فَرَائِضِهِمْ فَمَا فَضَلَ فَلِلْعَصَبَةِ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَعْقِلَ عَلَى الْمَرْأَةِ عَصَبَتُهَا مَنْ كَانُوا وَلاَ يَرِثُونَ مِنْهُ شَيْئًا إِلاَّ مَا فَضَلَ عَنْ وَرَثَتِهَا وَإِنْ قُتِلَتْ فَعَقْلُهَا بَيْنَ وَرَثَتِهَا وَهُمْ يَقْتُلُونَ قَاتِلَهَا .
Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар бериб, деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Рошид хабар берди, у Сулаймон ибн Мусодан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким хато билан ўлдирилса, унинг дияти юз туядир: ўттизта бинт махоз (бир ёшли урғочи туя), ўттизта бинт лабун (икки ёшли урғочи туя), ўттизта ҳиққа (уч ёшли урғочи туя) ва ўнта ибн лабун (икки ёшли эркак туя),» дедилар. (Рови) деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бу (дият)ни қишлоқ аҳлига тўрт юз динор ёки унинг кумуш билан тенг қийматида белгилар эдилар, туя эгалари учун эса, (туя) қимматлашганда унинг қийматини кўтарар, арзонлашганда замонга қараб қийматидан камайтирар эдилар. Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) даврида унинг қиймати тўрт юз динордан саккиз юз диноргача ёки унинг кумуш билан тенг қийматигача етар эди. (Рови) деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳукм қилдиларки, кимнинг дияти қорамол бўлса, қорамол эгалари учун икки юз сигир; кимнинг дияти қўй бўлса, икки минг қўйдир. Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) яна ҳукм қилдиларки, дият — мақтул (ўлдирилган киши)нинг ворислари орасида уларнинг фарзларига (белгиланган улушларига) кўра бўлинадиган меросдир, ортиб қолгани эса асаба (отадан томон эркак қариндошлар) учундир. Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) яна ҳукм қилдиларки, аёлнинг диятини унинг асабаси — ким бўлишидан қатъи назар — тўлайди, лекин улар ундан ворислари улушидан ортиб қолганидан бошқа ҳеч нарса мерос олмайдилар; агар аёл ўлдирилса, унинг дияти ворислари орасида бўлинади, қотилини эса улар ўлдирадилар.
أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ حَجَّاجٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، يَقُولُ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دِيَةَ الْخَطَإِ عِشْرِينَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرِينَ ابْنَ مَخَاضٍ ذُكُورًا وَعِشْرِينَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرِينَ جَذَعَةً وَعِشْرِينَ حِقَّةً .
Бизга Али ибн Саид ибн Масруқ хабар бериб, деди: бизга Яҳё ибн Закариё ибн Абу Зоида ривоят қилди, у Ҳажжождан, у Зайд ибн Жубайрдан, у Хишф ибн Моликдан (ривоят қилиб) деди: Ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)ни шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хато қатл диятини йигирмата бинт махоз (бир ёшли урғочи туя), йигирмата эркак ибн махоз, йигирмата бинт лабун (икки ёшли урғочи туя), йигирмата жазаъа (беш ёшли туя) ва йигирмата ҳиққа (уч ёшли урғочи туя) деб ҳукм қилдилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ هَانِئٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، ح وَأَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هَانِئٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَتَلَ رَجُلٌ رَجُلاً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دِيَتَهُ اثْنَىْ عَشَرَ أَلْفًا وَذَكَرَ قَوْلَهُ إِلاَّ أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فِي أَخْذِهِمُ الدِّيَةَ . وَاللَّفْظُ لأَبِي دَاوُدَ .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар берди, у Муоз ибн Ҳониъдан (ривоят қилиб), у деди: менга Муҳаммад ибн Муслим ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Динор ривоят қилди. (Бошқа йўл билан) бизга Абу Довуд ҳам хабар берди, у деди: бизга Муоз ибн Ҳониъ ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Муслим ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилиб) деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида бир киши бир кишини ўлдирди, шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг диятини ўн икки минг (дирҳам) қилиб белгиладилар. Ва у (рови Аллаҳнинг): «Магар Аллаҳ ва Унинг Расули уларни Ўз фазлидан бой қилгани учун (ғазабландилар)» деган сўзини дият олишлари ҳақида зикр қилди. (Бу ҳадис) Абу Довуднинг лафзи (сўзи) биландир.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَيْمُونٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عِكْرِمَةَ، سَمِعْنَاهُ مَرَّةً، يَقُولُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِاثْنَىْ عَشَرَ أَلْفًا يَعْنِي فِي الدِّيَةِ .
Бизга Муҳаммад ибн Маймун хабар бериб, деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Амрдан, у Икримадан — биз уни бир марта шундай деганини эшитдик —, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўн икки минг (дирҳам) — яъни дият тўғрисида — ҳукм қилдилар.
أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، قَالَ حَدَّثَنَا ضَمْرَةُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّه��، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " عَقْلُ الْمَرْأَةِ مِثْلُ عَقْلِ الرَّجُلِ حَتَّى يَبْلُغَ الثُّلُثَ مِنْ دِيَتِهَا " .
Бизга Исо ибн Юнус хабар бериб, деди: бизга Замра ривоят қилди, у Исмоил ибн Айёшдан, у Ибн Журайждан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилиб) деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аёлнинг дияти (жароҳатда) эркакнинг дияти кабидир, то (аёлнинг) диятининг учдан бирига етгунча,» дедилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رَاشِدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، وَذَكَرَ، كَلِمَةً مَعْنَاهَا عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " عَقْلُ أَهْلِ الذِّمَّةِ نِصْفُ عَقْلِ الْمُسْلِمِينَ " . وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى .
Бизга Амр ибн Али хабар бериб, деди: бизга Абдурраҳмон ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Рошиддан, у Сулаймон ибн Мусодан — ва у маъносини (англатувчи) бир сўзни зикр қилди — у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилиб) деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Зиммий (аҳли зимма) дияти мусулмонлар диятининг ярмидир,» дедилар. Улар эса яҳудийлар ва насоройдир.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " عَقْلُ الْكَافِرِ نِصْفُ عَقْلِ الْمُؤْمِنِ " .
Бизга Аҳмад ибн Амр ибн ас-Сарҳ хабар бериб, деди: бизга Ибн Ваҳб хабар берди, у деди: менга Усома ибн Зайд хабар берди, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кофирнинг дияти мўминнинг диятининг ярмидир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمُكَاتَبِ يُقْتَلُ بِدِيَةِ الْحُرِّ عَلَى قَدْرِ مَا أَدَّى .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар бериб, деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн ал-Муборак ривоят қилди, у Яҳёдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилиб) деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўлдирилган мукотаб (озодлик пули тўлашга шартлашган қул) ҳақида, у тўлаган миқдорига кўра озод кишининг дияти (тўланишини) ҳукм қилдилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الطَّرَائِفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي الْمُكَاتَبِ أَنْ يُودَى بِقَدْرِ مَا عَتَقَ مِنْهُ دِيَةَ الْحُرِّ .
Бизга Муҳаммад ибн Убайдуллоҳ ибн Язид хабар бериб, деди: бизга Усмон ибн Абдурраҳмон ат-Тороифий ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ривоят қилди, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мукотаб ҳақида, ундан озод бўлган миқдорича озод кишининг дияти тўланишини ҳукм қилдилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْلَى، عَنِ الْحَجَّاجِ الصَّوَّافِ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمُكَاتَبِ يُودَى بِقَدْرِ مَا أَدَّى مِنْ مُكَاتَبَتِهِ دِيَةَ الْحُرِّ وَمَا بَقِيَ دِيَةَ الْعَبْدِ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилиб, деди: бизга Яъло ривоят қилди, у Ҳажжож ас-Саввофдан, у Яҳёдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилиб) деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мукотаб ҳақида ҳукм қилдиларки, у ўзининг котаба (шартнома) пулидан тўлаган миқдорича озод кишининг дияти, қолган миқдори эса қулнинг дияти (билан) тўланади.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بْنِ النَّقَّاشِ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - يَعْنِي ابْنَ هَارُونَ - قَالَ أَنْبَأَنَا حَمَّادٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خِلاَسٍ، عَنْ عَلِيٍّ، وَعَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْمُكَاتَبُ يَعْتِقُ بِقَدْرِ مَا أَدَّى وَيُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ بِقَدْرِ مَا عَتَقَ مِنْهُ وَيَرِثُ بِقَدْرِ مَا عَتَقَ مِنْهُ " .
Бизга Муҳаммад ибн Исо ибн ан-Наққош хабар берди, у деди: бизга Язид — яъни ибн Ҳорун — ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод хабар берди, Қатодадан, у Хилосдан, у Алидан, ва Айюбдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди). У: «Мукотаб (озодлик баҳосини) қанча тўлаган бўлса, шу миқдорда озод бўлади; унга озод бўлган қисми миқдорича ҳад жазоси татбиқ этилади ва озод бўлган қисми миқдорича мерос олади,» дедилар.
أَخْبَرَنَا الْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ دِينَارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَمْرٍو الأَشْعَثِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، وَعَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ مُكَاتَبًا، قُتِلَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ أَنْ يُودَى مَا أَدَّى دِيَةَ الْحُرِّ وَمَا لاَ دِيَةَ الْمَمْلُوكِ .
Бизга ал-Қосим ибн Закариё ибн Динор хабар берди, у деди: бизга Саид ибн Амр ал-Ашъасий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Айюбдан, у Икримадан, ва Яҳё ибн Абу Касирдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида бир мукотаб ўлдирилди. Шунда у (Набий): у тўлаган қисмига ҳур (озод) кишининг дияти миқдорича, тўламаган қисмига эса қул (мамлук)нинг дияти миқдорича тўлансин, деб буюрдилар.
أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يُونُسَ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ صُهَيْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ امْرَأَةً، خَذَفَتِ امْرَأَةً فَأَسْقَطَتْ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي وَلَدِهَا خَمْسِينَ شَاةً وَنَهَى يَوْمَئِذٍ عَنِ الْخَذْفِ . أَرْسَلَهُ أَبُو نُعَيْمٍ .
Бизга Яъқуб ибн Иброҳим ва Иброҳим ибн Юнус ибн Муҳаммад хабар берди, улар деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Юсуф ибн Суҳайб ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), бир аёл бошқа аёлга (майда тош) отди ва у (ҳомиласини) тушириб қўйди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг боласи учун эллик қўй (дият) белгиладилар ва ўша куни тош отишдан қайтардилар. Абу Нуъайм буни мурсал қилиб ривоят қилди.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ صُهَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، خَذَفَتِ امْرَأَةً فَأَسْقَطَتِ الْمَخْذُوفَةُ فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ عَقْلَ وَلَدِهَا خَمْسَمِائَةٍ مِنَ الْغُرِّ وَنَهَى يَوْمَئِذٍ عَنِ الْخَذْفِ . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا وَهْمٌ وَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ أَرَادَ مِائَةً مِنَ الْغُرِّ . وَقَدْ رُوِيَ النَّهْىُ عَنِ الْخَذْفِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ .
Бизга Аҳмад ибн Яҳё хабар берди, у деди: бизга Абу Нуъайм ривоят қилди, у деди: бизга Юсуф ибн Суҳайб ривоят қилди, у деди: менга Абдуллоҳ ибн Бурайда ривоят қилдики, бир аёл бошқа аёлга (майда тош) отди ва тош теккан аёл (ҳомиласини) тушириб қўйди. Бу масала Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўтариб чиқилди, шунда у унинг боласининг диятини беш юз оқ (туя) қилиб белгиладилар ва ўша куни тош отишдан қайтардилар. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: бу ваҳмдир (хато), аслида бир юз оқ (туя) кўзда тутилган бўлиши керак. Тош отишдан қайтариш Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан ривоят қилинган.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، قَالَ أَنْبَأَنَا كَهْمَسٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، أَنَّهُ رَأَى رَجُلاً يَخْذِفُ فَقَالَ لاَ تَخْذِفْ فَإِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَنْهَى عَنِ الْخَذْفِ أَوْ يَكْرَهُ الْخَذْفَ . شَكَّ كَهْمَسُ .
Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Язид ривоят қилди, у деди: бизга Каҳмас хабар берди, Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан (ривоят қилдики), у бир кишини тош отаётганини кўриб: «Тош отма, чунки Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тош отишдан қайтарар эдилар,» — ёки «тош отишни ёқтирмас эдилар,» деди. Каҳмас шубҳаланди.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، أَنَّ عُمَرَ، اسْتَشَارَ النَّاسَ فِي الْجَنِينِ فَقَالَ حَمَلُ بْنُ مَالِكٍ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنِينِ غُرَّةً . قَالَ طَاوُسٌ إِنَّ الْفَرَسَ غُرَّةٌ .
Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ривоят қилди, Амрдан, у Товусдан (ривоят қилдики), Умар (розияллаҳу анҳу) одамлар билан жанин (ҳомила) ҳақида маслаҳатлашди. Шунда Ҳамал ибн Молик: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жанин ҳақида ғурра (бир қул) ҳукм қилганлар,» деди. Товус деди: от ҳам ғурра (ҳисобланади).
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَنِينِ امْرَأَةٍ مِنْ بَنِي لِحْيَانَ سَقَطَ مَيِّتًا بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ ثُمَّ إِنَّ الْمَرْأَةَ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا بِالْغُرَّةِ تُوُفِّيَتْ فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَنَّ مِيرَاثَهَا لِبَنِيهَا وَزَوْجِهَا وَأَنَّ الْعَقْلَ عَلَى عَصَبَتِهَا .
Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бану Лиҳёндан бўлган бир аёлнинг ўлик тушган жанини ҳақида бир қул ёки чўри ғурра (дият) ҳукм қилдилар. Сўнг ғурра тўлаш ҳукм қилинган ўша аёл вафот этди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг мероси болалари ва эрига, дият тўлови эса унинг асабасига (отадан томонидаги эркак қариндошларига) тегишли, деб ҳукм қилдилар.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ قَالَ اقْتَتَلَتِ امْرَأَتَانِ مِنْ هُذَيْلٍ فَرَمَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِحَجَرٍ وَذَكَرَ كَلِمَةً مَعْنَاهَا فَقَتَلَتْهَا وَمَا فِي بَطْنِهَا فَاخْتَصَمُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ دِيَةَ جَنِينِهَا غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ وَلِيدَةٌ وَقَضَى بِدِيَةِ الْمَرْأَةِ عَلَى عَاقِلَتِهَا وَوَرَّثَهَا وَلَدَهَا وَمَنْ مَعَهُمْ . فَقَالَ حَمَلُ بْنُ مَالِكِ بْنِ النَّابِغَةِ الْهُذَلِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ أُغَرَّمُ مَنْ لاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلْ وَلاَ نَطَقَ وَلاَ اسْتَهَلّ فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا هَذَا مِنْ إِخْوَانِ الْكُهَّانِ " . مِنْ أَجْلِ سَجْعِهِ الَّذِي سَجَعَ .
Бизга Аҳмад ибн Амр ибн ас-Сарҳ хабар берди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, у деди: менга Юнус хабар берди, Ибн Шиҳобдан, у Абу Салама ва Саид ибнул-Мусайябдан, улар Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Ҳузайлдан бўлган икки аёл жанжаллашиб қолди, улардан бири иккинчисини тош билан урди — у (рови) шу маънони англатувчи сўзни айтди — ва уни ҳамда қорнидагини ўлдирди. Шунда улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га даъволашиб бордилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг жанини учун ғурра — бир қул ёки чўри (дият) белгиладилар; аёлнинг диятини эса унинг оқиласи (отадан томонидаги эркак қариндошлари) зиммасига юкладилар ва уни болаларига ҳамда улар билан бирга бўлганларга мерос қилиб қолдирдилар. Шунда Ҳамал ибн Молик ибн ан-Нобиға ал-Ҳузалий: «Ё Расулуллаҳ, ичмаган, емаган, гапирмаган ва (ёруғ дунёга келиб) товуш чиқармаган киши учун қандай товон тўлайман? Бундай нарса бекорга кетади,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу — коҳинларнинг биродарларидандир,» дедилар — унинг сажъ (қофияли) қилиб гапиргани сабабли.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، مِنْ هُذَيْلٍ فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَمَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى فَطَرَحَتْ جَنِينَهَا فَقَضَى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ وَلِيدَةٍ .
Бизга Аҳмад ибн Амр ибн ас-Сарҳ хабар берди, у деди: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, у деди: менга Молик хабар берди, Ибн Шиҳобдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида Ҳузайлдан бўлган икки аёлдан бири иккинчисига (бирор нарса) отиб, унинг жанинини тушириб қўйди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у ҳақида ғурра — бир қул ёки чўри (дият) ҳукм қилдилар.
قَالَ الْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي الْجَنِينِ يُقْتَلُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ وَلِيدَةٍ فَقَالَ الَّذِي قَضَى عَلَيْهِ كَيْفَ أُغَرَّمُ مَنْ لاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلَ وَلاَ اسْتَهَلّ وَلاَ نَطَقَ فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا هَذَا مِنَ الْكُهَّانِ " .
ал-Ҳорис ибн Мискин унга ўқиб берилганда, мен ҳам эшитиб турардим, Ибнул-Қосимдан (ривоят қилинди), у деди: менга Молик ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Саид ибнул-Мусайябдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) онасининг қорнида ўлдирилган жанин ҳақида ғурра — бир қул ёки чўри (дият) ҳукм қилдилар. Шунда ҳақида ҳукм қилинган киши: «Ичмаган, емаган, (ёруғ дунёга келиб) товуш чиқармаган ва гапирмаган киши учун қандай товон тўлайман? Бундай нарса бекорга кетади,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу — коҳинларнинг (сўзлари)дандир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَلَفٌ، - وَهُوَ ابْنُ تَمِيمٍ - قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ نُضَيْلَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، ضَرَبَتْ ضَرَّتَهَا بِعَمُودِ فُسْطَاطٍ فَقَتَلَتْهَا وَهِيَ حُبْلَى فَأُتِيَ فِيهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَصَبَةِ الْقَاتِلَةِ بِالدِّيَةِ وَفِي الْجَنِينِ غُرَّةً . فَقَالَ عَصَبَتُهَا أَدِي مَنْ لاَ طَعِمَ وَلاَ شَرِبَ وَلاَ صَاحَ فَاسْتَهَلّ فَمِثْلُ هَذَا يُطَلّ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَسَجْعٌ كَسَجْعِ الأَعْرَابِ " .
Бизга Али ибн Муҳаммад ибн Али хабар берди, у деди: бизга Халаф — у ибн Тамимдир — ривоят қилди, у деди: бизга Зоида ривоят қилди, Мансурдан, у Иброҳимдан, у Убайд ибн Нузайладан, у ал-Муғийра ибн Шуъба (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), бир аёл кундошини чодир устуни билан уриб, уни — ҳомиладор ҳолида — ўлдирди. Бу ҳақида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келинганда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қотил аёлнинг асабаси зиммасига диятни, жанин учун эса ғуррани ҳукм қилдилар. Шунда унинг асабаси: «Емаган, ичмаган ва (ёруғ дунёга келиб) бақириб товуш чиқармаган киши учун товон тўлайманми? Бундай нарса бекорга кетади,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аъробийларнинг сажъига ўхшаш сажъми бу?» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ نُضَيْلَةَ الْخُزَاعِيِّ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ ضَرَبَتِ امْرَأَةٌ ضَرَّتَهَا بِعَمُودِ الْفُسْطَاطِ وَهِيَ حُبْلَى فَقَتَلَتْهَا فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دِيَةَ الْمَقْتُولَةِ عَلَى عَصَبَةِ الْقَاتِلَةِ وَغُرَّةً لِمَا فِي بَطْنِهَا . فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ عَصَبَةِ الْقَاتِلَةِ أَنَغْرَمُ دِيَةَ مَنْ لاَ أَكَلْ وَلاَ شَرِبَ وَلاَ اسْتَهَلّ فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَسَجْعٌ كَسَجْعِ الأَعْرَابِ " . فَجَعَلَ عَلَيْهِمُ الدِّيَةَ .
Бизга Муҳаммад ибн Қудома хабар берди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, Мансурдан, у Иброҳимдан, у Убайд ибн Нузайла ал-Хузоийдан, у ал-Муғийра ибн Шуъба (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: бир аёл ҳомиладор кундошини чодир устуни билан уриб ўлдирди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўлдирилган аёлнинг диятини қотил аёлнинг асабаси зиммасига, қорнидаги (жанин) учун эса ғуррани белгиладилар. Шунда қотил аёлнинг асабасидан бир киши: «Емаган, ичмаган ва (ёруғ дунёга келиб) товуш чиқармаган кишининг диятини тўлаймизми? Бундай нарса бекорга кетади,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аъробийларнинг сажъига ўхшаш сажъми бу?» дедилар ва уларга диятни юкладилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ نُضَيْلَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ ضَرَّتَيْنِ، ضَرَبَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِعَمُودِ فُسْطَاطٍ فَقَتَلَتْهَا فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالدِّيَةِ عَلَى عَصَبَةِ الْقَاتِلَةِ وَقَضَى لِمَا فِي بَطْنِهَا بِغُرَّةٍ . فَقَالَ الأَعْرَابِيُّ تُغَرِّمُنِي مَنْ لاَ أَكَلْ وَلاَ شَرِبَ وَلاَ صَاحَ فَاسْتَهَلّ فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلّ فَقَالَ " سَجْعٌ كَسَجْعِ الْجَاهِلِيَّةِ " . وَقَضَى لِمَا فِي بَطْنِهَا بِغُرَّةٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у деди: бизга Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Мансурдан, у Иброҳимдан, у Убайд ибн Нузайладан, у ал-Муғийра ибн Шуъба (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), икки кундошдан бири иккинчисини чодир устуни билан уриб ўлдирди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) диятни қотил аёлнинг асабаси зиммасига ҳукм қилдилар ва қорнидаги (жанин) учун ғурра ҳукм қилдилар. Шунда аъробий: «Емаган, ичмаган ва (ёруғ дунёга келиб) бақириб товуш чиқармаган киши учун менга товон тўлатасанми? Бундай нарса бекорга кетади,» деди. У: «Жоҳилият сажъига ўхшаш сажъ!» дедилар ва қорнидаги (жанин) учун ғурра ҳукм қилдилар.
أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ نُضَيْلَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ ضَرَبَتِ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِي لِحْيَانَ ضَرَّتَهَا بِعَمُودِ الْفُسْطَاطِ فَقَتَلَتْهَا وَكَانَ بِالْمَقْتُولَةِ حَمْلٌ فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَصَبَةِ الْقَاتِلَةِ بِالدِّيَةِ وَلِمَا فِي بَطْنِهَا بِغُرَّةٍ .
Бизга Али ибн Саид ибн Масруқ хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Абу Зоида ривоят қилди, Исроилдан, у Мансурдан, у Иброҳимдан, у Убайд ибн Нузайладан, у ал-Муғийра ибн Шуъба (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Бану Лиҳёндан бўлган бир аёл кундошини чодир устуни билан уриб ўлдирди, ўлдирилган аёл ҳомиладор эди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қотил аёлнинг асабаси зиммасига диятни, қорнидаги (жанин) учун эса ғуррани ҳукм қилдилар.
أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ نُضَيْلَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، كَانَتَا تَحْتَ رَجُلٍ مِنْ هُذَيْلٍ فَرَمَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِعَمُودِ فُسْطَاطٍ فَأَسْقَطَتْ فَاخْتَصَمَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا كَيْفَ نَدِي مَنْ لاَ صَاحَ وَلاَ اسْتَهَلّ وَلاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلْ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَسَجْعٌ كَسَجْعِ الأَعْرَابِ " . فَقَضَى بِالْغُرَّةِ عَلَى عَاقِلَةِ الْمَرْأَةِ .
Бизга Сувайд ибн Наср хабар берди, у деди: бизга Абдуллоҳ хабар берди, Шуъбадан, у Мансурдан, у Иброҳимдан, у Убайд ибн Нузайладан, у ал-Муғийра ибн Шуъба (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Ҳузайлдан бўлган бир кишининг никоҳида икки аёл бор эди, улардан бири иккинчисини чодир устуни билан отди ва у (ҳомиласини) тушириб қўйди. Шунда улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га даъволашиб бордилар ва: «(Ёруғ дунёга келиб) бақирмаган, товуш чиқармаган, ичмаган ва емаган кишининг диятини қандай тўлаймиз?» дедилар. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аъробийларнинг сажъига ўхшаш сажъми бу?» дедилар ва аёлнинг оқиласи зиммасига ғурра ҳукм қилдилар.
أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، قَالَ سَمِعْتُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ نُضَيْلَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ هُذَيْلٍ كَانَ لَهُ امْرَأَتَانِ فَرَمَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِعَمُودِ الْفُسْطَاطِ فَأَسْقَطَتْ فَقِيلَ أَرَأَيْتَ مَنْ لاَ أَكَلْ وَلاَ شَرِبَ وَلاَ صَاحَ فَاسْتَهَلّ . فَقَالَ " أَسَجْعٌ كَسَجْعِ الأَعْرَابِ " . فَقَضَى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ وَجُعِلَتْ عَلَى عَاقِلَةِ الْمَرْأَةِ . أَرْسَلَهُ الأَعْمَشُ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар берди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Мансурдан, у деди: мен Иброҳимдан эшитдим, у Убайд ибн Нузайладан, у ал-Муғийра ибн Шуъба (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Ҳузайлдан бўлган бир кишининг икки аёли бор эди, улардан бири иккинчисини чодир устуни билан отди ва у (ҳомиласини) тушириб қўйди. Шунда: «Емаган, ичмаган ва (ёруғ дунёга келиб) бақириб товуш чиқармаган киши ҳақида нима дейсиз?» дейилди. У: «Аъробийларнинг сажъига ўхшаш сажъми бу?» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у ҳақида ғурра — бир қул ёки чўри (дият) ҳукм қилдилар ва у аёлнинг оқиласи зиммасига юкланди. ал-Аъмаш буни мурсал қилиб ривоят қилди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُصْعَبٌ، قَالَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ ضَرَبَتِ امْرَأَةٌ ضَرَّتَهَا بِحَجَرٍ وَهِيَ حُبْلَى فَقَتَلَتْهَا فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا فِي بَطْنِهَا غُرَّةً وَجَعَلَ عَقْلَهَا عَلَى عَصَبَتِهَا فَقَالُوا نُغَرَّمُ مَنْ لاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلْ وَلاَ اسْتَهَلّ فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلّ فَقَالَ " أَسَجْعٌ كَسَجْعِ الأَعْرَابِ هُوَ مَا أَقُولُ لَكُمْ " .
Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ хабар берди, у деди: бизга Мусъаб ривоят қилди, у деди: бизга Довуд ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан (ривоят қилди), у деди: бир аёл ҳомиладор кундошини тош билан уриб ўлдирди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қорнидаги (жанин) учун ғуррани, аёлнинг диятини эса унинг асабаси зиммасига белгиладилар. Шунда улар: «Ичмаган, емаган ва (ёруғ дунёга келиб) товуш чиқармаган киши учун товон тўлаймизми? Бундай нарса бекорга кетади,» дедилар. У: «Аъробийларнинг сажъига ўхшаш сажъми бу? Мен сизларга айтаётган нарса шудир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ حَكِيمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرٌو، عَنْ أَسْبَاطٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَتِ امْرَأَتَانِ جَارَتَانِ كَانَ بَيْنَهُمَا صَخَبٌ فَرَمَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِحَجَرٍ فَأَسْقَطَتْ غُلاَمًا قَدْ نَبَتَ شَعْرُهُ مَيْتًا وَمَاتَتِ الْمَرْأَةُ فَقَضَى عَلَى الْعَاقِلَةِ الدِّيَةَ . فَقَالَ عَمُّهَا إِنَّهَا قَدْ أَسْقَطَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ غُلاَمًا قَدْ نَبَتَ شَعْرُهُ . فَقَالَ أَبُو الْقَاتِلَةِ إِنَّهُ كَاذِبٌ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا اسْتَهَلّ وَلاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلْ فَمِثْلُهُ يُطَلّ . قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَسَجْعٌ كَسَجْعِ الْجَاهِلِيَّةِ وَكِهَانَتِهَا إِنَّ فِي الصَّبِيِّ غُرَّةً " . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَانَتْ إِحْدَاهُمَا مُلَيْكَةَ وَالأُخْرَى أُمَّ غَطِيفٍ .
Бизга Аҳмад ибн Усмон ибн Ҳаким хабар берди, у деди: бизга Амр ривоят қилди, Асботдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: икки қўшни аёл бор эди, улар ўртасида жанжал бўлиб турарди. Улардан бири иккинчисига тош отди ва у сочи ўсиб чиққан ўғил болани ўлик тушириб қўйди, аёлнинг ўзи ҳам вафот этди. Шунда у (Набий) оқила зиммасига диятни ҳукм қилдилар. Унинг амакиси: «Ё Расулуллаҳ, у сочи ўсиб чиққан ўғил болани тушириб қўйди-ку,» деди. Қотилнинг отаси эса: «У ёлғончидир; Аллаҳга қасамки, у (ёруғ дунёга келиб) товуш чиқармади, ичмади ва емади ҳам. Бундай нарса бекорга кетади,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жоҳилият ва унинг коҳинлиги сажъига ўхшаш сажъми бу? Албатта, бола учун ғурра (дият) бордир,» дедилар. Ибн Аббос деди: улардан бири Мулайка, иккинчиси эса Умм Ғатийф эди.
أَخْبَرَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ، قَالَ حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ كَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى كُلِّ بَطْنٍ عُقُولَةً وَلاَ يَحِلُّ لِمَوْلًى أَنْ يَتَوَلَّى مُسْلِمًا بِغَيْرِ إِذْنِهِ .
Бизга ал-Аббос ибн Абдулазим хабар берди, у деди: бизга аз-Заҳҳок ибн Махлад ривоят қилди, Ибн Журайждан, у деди: менга Абуз-Зубайр хабар бердики, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан эшитди, у шундай дер эди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳар бир қабилага (ўз аъзолари учун) дият тўлашни белгилаб ёздилар. Ва бир мусулмоннинг эгасининг рухсатисиз бошқа бировни ўзига вали (ҳомий) қилиб олиши жоиз эмас.
أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مُصَفًّى، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ تَطَبَّبَ وَلَمْ يُعْلَمْ مِنْهُ طِبٌّ قَبْلَ ذَلِكَ فَهُوَ ضَامِنٌ " .
Менга Амр ибн Усмон ва Муҳаммад ибн Мусаффо хабар берди, улар дедилар: бизга ал-Валид ривоят қилди, Ибн Журайждан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бундан олдин ундан табиблик (билими) билинмаган ҳолда табиблик қилса, у (етказган зарарига) зомин бўлади,» дедилар.
أَخْبَرَنِي مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، مِثْلَهُ سَوَاءً .
Менга Маҳмуд ибн Холид хабар берди, у деди: бизга ал-Валид ривоят қилди, Ибн Журайждан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, худди шунга ўхшаш (ривоят қилди).
أَخْبَرَنِي هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبْجَرَ، عَنْ إِيَادِ بْنِ لَقِيطٍ، عَنْ أَبِي رِمْثَةَ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَعَ أَبِي فَقَالَ " مَنْ هَذَا مَعَكَ " . قَالَ ابْنِي أَشْهَدُ بِهِ . قَالَ " أَمَا إِنَّكَ لاَ تَجْنِي عَلَيْهِ وَلاَ يَجْنِي عَلَيْكَ " .
Менга Ҳорун ибн Абдуллоҳ хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у деди: менга Абдулмалик ибн Абжар ривоят қилди, Иёд ибн Лақитдан, у Абу Римсадан (ривоят қилдики), у деди: Мен отам билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим. У: «Сен билан бирга бу ким?» дедилар. (Отам): «Ўғлим, мен бунга (унинг ўғлим эканига) гувоҳлик бераман,» деди. У: «Билгинки, сен унинг (гуноҳи) учун жавобгар бўлмайсан, у ҳам сенинг (гуноҳинг) учун жавобгар бўлмайди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ زَهْدَمٍ الْيَرْبُوعِيِّ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فِي أُنَاسٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلاَءِ بَنُو ثَعْلَبَةَ بْنِ يَرْبُوعٍ قَتَلُوا فُلاَنًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهَتَفَ بِصَوْتِهِ " أَلاَ لاَ تَجْنِي نَفْسٌ عَلَى الأُخْرَى " .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар берди, у деди: бизга Бишр ибн ас-Сарий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Ашъасдан, у ал-Асвад ибн Ҳилолдан, у Саълаба ибн Заҳдам ал-Ярбуъийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ансорлардан бўлган бир гуруҳ одамлар орасида хутба қилаётган эдилар. Улар: «Ё Расулаллоҳ, мана булар Саълаба ибн Ярбуъ ўғиллари, улар жоҳилият даврида фалончини ўлдиришган,» дедилар. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) овозларини баланд қилиб: «Огоҳ бўлинглар! Ҳеч бир жон бошқасининг (гуноҳи) учун жавобгар бўлмайди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ زَهْدَمٍ، قَالَ انْتَهَى قَوْمٌ مِنْ بَنِي ثَعْلَبَةَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَخْطُبُ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلاَءِ بَنُو ثَعْلَبَةَ بْنِ يَرْبُوعٍ قَتَلُوا فُلاَنًا رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَجْنِي نَفْسٌ عَلَى أُخْرَى " .
Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Муовия ибн Ҳишом ривоят қилди, Суфёндан, у Ашъас ибн Абуш-Шаъсодан, у ал-Асвад ибн Ҳилолдан, у Саълаба ибн Заҳдамдан (ривоят қилдики), у деди: Бану Саълабадан бир қавм Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди, у хутба қилаётган эдилар. Бир киши: «Ё Расулаллоҳ, мана булар Саълаба ибн Ярбуъ ўғиллари, улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бири бўлган фалончини ўлдиришган,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч бир жон бошқасининг (гуноҳи) учун жавобгар бўлмайди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ، قَالَ سَمِعْتُ الأَسْوَدَ بْنَ هِلاَلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي ثَعْلَبَةَ بْنِ يَرْبُوعٍ أَنَّ نَاسًا، مِنْ بَنِي ثَعْلَبَةَ أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلاَءِ بَنُو ثَعْلَبَةَ بْنِ يَرْبُوعٍ قَتَلُوا فُلاَنًا رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَجْنِي نَفْسٌ عَلَى أُخْرَى " .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар берди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, Ашъас ибн Абуш-Шаъсодан, у деди: мен ал-Асвад ибн Ҳилолнинг Бану Саълаба ибн Ярбуъдан бўлган бир кишидан ривоят қилаётганини эшитдим: Бану Саълабадан баъзи одамлар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди. Бир киши: «Ё Расулаллоҳ, мана булар Саълаба ибн Ярбуъ ўғиллари, улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бири бўлган фалончини ўлдиришган,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч бир жон бошқасининг (гуноҳи) учун жавобгар бўлмайди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَتَّابٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَشْعَثِ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ هِلاَلٍ، - وَكَانَ قَدْ أَدْرَكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي ثَعْلَبَةَ بْنِ يَرْبُوعٍ أَنَّ نَاسًا مِنْ بَنِي ثَعْلَبَةَ أَصَابُوا رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلاَءِ بَنُو ثَعْلَبَةَ قَتَلَتْ فُلاَنًا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَجْنِي نَفْسٌ عَلَى أُخْرَى " . قَالَ شُعْبَةُ أَىْ لاَ يُؤْخَذُ أَحَدٌ بِأَحَدٍ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ .
Бизга Абу Довуд хабар берди, у деди: бизга Абу Аттоб ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Ашъас ибн Сулаймдан, у ал-Асвад ибн Ҳилолдан — у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етишган эди — у Бану Саълаба ибн Ярбуъдан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики): Бану Саълабадан баъзи одамлар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир кишини (ўлдириб) зиён етказишди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир киши: «Ё Расулаллоҳ, мана бу Бану Саълаба фалончини ўлдирди,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч бир жон бошқасининг (гуноҳи) учун жавобгар бўлмайди,» дедилар. Шуъба деди: яъни ҳеч ким бошқасининг (гуноҳи) сабабли ушланмайди, Аллаҳ таоло билгувчироқдир.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَشْعَثِ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي ثَعْلَبَةَ بْنِ يَرْبُوعٍ قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَتَكَلَّمُ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلاَءِ بَنُو ثَعْلَبَةَ بْنِ يَرْبُوعٍ الَّذِينَ أَصَابُوا فُلاَنًا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ - يَعْنِي - لاَ تَجْنِي نَفْسٌ عَلَى نَفْسٍ " .
Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Ашъас ибн Сулаймдан, у отасидан, у Бану Саълаба ибн Ярбуъдан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим, у сўзлаётган эдилар. Бир киши: «Ё Расулаллоҳ, мана булар фалончини (ўлдириб) зиён етказган Саълаба ибн Ярбуъ ўғиллари,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йўқ,» — яъни: «Ҳеч бир жон бошқа жоннинг (гуноҳи) учун жавобгар бўлмайди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي يَرْبُوعٍ قَالَ أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُكَلِّمُ النَّاسَ فَقَامَ إِلَيْهِ نَاسٌ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلاَءِ بَنُو فُلاَنٍ الَّذِينَ قَتَلُوا فُلاَنًا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَجْنِي نَفْسٌ عَلَى أُخْرَى " .
Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий ўз ҳадисида хабар берди, Абул-Аҳвасдан, у Ашъасдан, у отасидан, у Бану Ярбуъдан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдик, у одамларга сўзлаётган эдилар. Шунда баъзи одамлар унинг олдига туриб: «Ё Расулаллоҳ, мана булар фалончини ўлдирган фалон ўғиллари,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч бир жон бошқасининг (гуноҳи) учун жавобгар бўлмайди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالَ أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَنْبَأَنَا يَزِيدُ، - وَهُوَ ابْنُ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ - عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ طَارِقٍ الْمُحَارِبِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلاَءِ بَنُو ثَعْلَبَةَ الَّذِينَ قَتَلُوا فُلاَنًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ . فَخُذْ لَنَا بِثَأْرِنَا . فَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْتُ بَيَاضَ إِبْطَيْهِ وَهُوَ يَقُولُ " لاَ تَجْنِي أُمٌّ عَلَى وَلَدٍ " . مَرَّتَيْنِ .
Бизга Юсуф ибн Исо хабар берди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо хабар берди, у деди: бизга Язид — у Зиёд ибн Абул-Жаъднинг ўғли — хабар берди, Жомиъ ибн Шаддоддан, у Ториқ ал-Муҳорибийдан (ривоят қилдики), бир киши: «Ё Расулаллоҳ, мана булар жоҳилият даврида фалончини ўлдирган Бану Саълаба, биз учун улардан ўч ол!» деди. Шунда у қўлларини кўтардилар, ҳатто мен қўлтиқларининг оқлигини кўрдим, ва: «Она бола (гуноҳи) учун жавобгар бўлмайди,» дедилар, икки марта.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ عَائِذٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْعَلاَءُ، - وَهُوَ ابْنُ الْحَارِثِ - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي الْعَيْنِ الْعَوْرَاءِ السَّادَّةِ لِمَكَانِهَا إِذَا طُمِسَتْ بِثُلُثِ دِيَتِهَا وَفِي الْيَدِ الشَّلاَّءِ إِذَا قُطِعَتْ بِثُلُثِ دِيَتِهَا وَفِي السِّنِّ السَّوْدَاءِ إِذَا نُزِعَتْ بِثُلُثِ دِيَتِهَا .
Бизга Аҳмад ибн Иброҳим ибн Муҳаммад хабар берди, у деди: бизга Ибн Оиз хабар берди, у деди: бизга ал-Ҳайсам ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: менга ал-Алў — у ал-Ҳориснинг ўғли — хабар берди, Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз ўрнида турган, кўрмайдиган кўр кўз тешилса (сўқир қилинса), унинг диятининг учдан бири; фалаж (шол) бўлган қўл кесилса, унинг диятининг учдан бири; қора тиш суғуриб олинса, унинг диятининг учдан бири (тўланиши) ҳақида ҳукм қилдилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبَّادٌ، عَنْ حُسَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فِي الأَسْنَانِ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ " .
Бизга Муҳаммад ибн Муовия хабар берди, у деди: бизга Аббод ривоят қилди, Ҳусайндан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тишлар учун (дият) бешта туядир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ مَطَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الأَسْنَانُ سَوَاءٌ خَمْسًا خَمْسًا " .
Бизга ал-Ҳусайн ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Ҳафс ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Абу Аруба ривоят қилди, Матардан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тишлар (диятда) тенг, ҳар бири учун бештадан (туя),» дедилар.
أَخْبَرَنَا أَبُو الأَشْعَثِ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مَسْرُوقِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فِي الأَصَابِعِ عَشْرٌ عَشْرٌ " .
Бизга Абул-Ашъас хабар берди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, Саиддан, у Қатодадан, у Масруқ ибн Авсдан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Бармоқлар учун (дият) ўнтадан-ўнтадир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ غَالِبٍ التَّمَّارِ، عَنْ مَسْرُوقِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الأَصَابِعُ سَوَاءٌ عَشْرًا " .
Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга Саид ривоят қилди, Ғолиб ат-Таммордан, у Масруқ ибн Авсдан, у Абу Мусо ал-Ашъарийдан (ривоят қилдики), Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бармоқлар (диятда) тенг, ўнтадан (туя),» дедилар.
أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَفْصٌ، - وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَلْخِيُّ - عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ غَالِبٍ التَّمَّارِ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ مَسْرُوقِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الأَصَابِعَ سَوَاءٌ عَشْرًا عَشْرًا مِنَ الإِبِلِ .
Бизга ал-Ҳусайн ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Ҳафс — у Абдурраҳмон ал-Балхийнинг ўғли — ривоят қилди, Саиддан, у Ғолиб ат-Таммордан, у Ҳумайд ибн Ҳилолдан, у Масруқ ибн Авсдан, у Абу Мусодан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): бармоқлар (диятда) тенг, ҳар бири учун ўнтадан туядир, деб ҳукм қилдилар.
أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ لَمَّا وُجِدَ الْكِتَابُ الَّذِي عِنْدَ آلِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ الَّذِي ذَكَرُوا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ لَهُمْ وَجَدُوا فِيهِ " وَفِيمَا هُنَالِكَ مِنَ الأَصَابِعِ عَشْرًا عَشْرًا " .
Бизга ал-Ҳусайн ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Саид ибн ал-Мусайябдан (ривоят қилдики), Амр ибн Ҳазм оиласи ҳузурида бўлган, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга ёзиб берган деб зикр қиладиган мактуб топилганда, улар унда: «У ерда зикр қилинган бармоқлар учун эса ўнтадан-ўнтадир,» деган (сўзни) топдилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي قَتَادَةُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ " . يَعْنِي الْخِنْصَرَ وَالإِبْهَامَ .
Бизга Амр ибн Али хабар бериб, деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, деди: бизга Шуъба ривоят қилди, деди: менга Қатода ривоят қилди, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Бу ва бу бирдек (тенг),» дедилар. Яъни жимжилоқ ва бош бармоқни (назарда тутдилар).
أَخْبَرَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَهَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ الإِبْهَامُ وَالْخِنْصَرُ .
Бизга Наср ибн Али хабар бериб, деди: бизга Язид ибн Зурейъ ривоят қилди, деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Қатодадан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики): «Бу ва бу бирдек (тенг): бош бармоқ ва жимжилоқ.»
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ الأَصَابِعُ عَشْرٌ عَشْرٌ .
Бизга Амр ибн Али хабар бериб, деди: бизга Язид ибн Зурейъ ривоят қилди, деди: бизга Саид ривоят қилди, у Қатодадан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у: «Бармоқлар(нинг ҳар бири учун дият) ўнтадан, ўнтадан (туя),» деди.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ لَمَّا افْتَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ قَالَ فِي خُطْبَتِهِ " وَفِي الأَصَابِعِ عَشْرٌ عَشْرٌ " .
Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар бериб, деди: бизга Холид ибнул-Ҳорис ривоят қилди, деди: бизга Ҳусайн ал-Муаллим ривоят қилди, у Амр ибн Шуъайбдан, отаси унга ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккани фатҳ қилганларида хутбаларида: «Бармоқлар(нинг ҳар бири учун дият) ўнтадан, ўнтадан (туя),» дедилар.
أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْهَيْثَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، وَابْنُ، جُرَيْجٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي خُطْبَتِهِ وَهُوَ مُسْنِدٌ ظَهْرَهُ إِلَى الْكَعْبَةِ " الأَصَابِعُ سَوَاءٌ " .
Менга Абдуллоҳ ибнул-Ҳайсам хабар бериб, деди: бизга Ҳажжож ривоят қилди, деди: бизга Ҳаммом ривоят қилди, деди: бизга Ҳусайн ал-Муаллим ва Ибн Журайж ривоят қилди, улар Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хутбаларида, орқаларини Каъбага тираб туриб: «Бармоқлар бирдек (тенг),» дедилар.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ لَمَّا افْتَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ قَالَ فِي خُطْبَتِهِ " وَفِي الْمَوَاضِحِ خَمْسٌ خَمْسٌ " .
Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар бериб, деди: бизга Холид ибнул-Ҳорис ривоят қилди, деди: бизга Ҳусайн ал-Муаллим ривоят қилди, у Амр ибн Шуъайбдан, отаси унга ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккани фатҳ қилганларида хутбаларида: «Суякни очиб юборадиган жароҳатларда (ҳар бири учун) бештадан, бештадан (туя),» дедилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى أَهْلِ الْيَمَنِ كِتَابًا فِيهِ الْفَرَائِضُ وَالسُّنَنُ وَالدِّيَاتُ وَبَعَثَ بِهِ مَعَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ فَقُرِئَتْ عَلَى أَهْلِ الْيَمَنِ هَذِهِ نُسْخَتُهَا " مِنْ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى شُرَحْبِيلَ بْنِ عَبْدِ كُلاَلٍ وَنُعَيْمِ بْنِ عَبْدِ كُلاَلٍ وَالْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ كُلاَلٍ قَيْلِ ذِي رُعَيْنٍ وَمُعَافِرَ وَهَمْدَانَ أَمَّا بَعْدُ " . وَكَانَ فِي كِتَابِهِ " أَنَّ مَنِ اعْتَبَطَ مُؤْمِنًا قَتْلاً عَنْ بَيِّنَةٍ فَإِنَّهُ قَوَدٌ إِلاَّ أَنْ يَرْضَى أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ وَأَنَّ فِي النَّفْسِ الدِّيَةُ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ وَفِي الأَنْفِ إِذَا أُوعِبَ جَدْعُهُ الدِّيَةُ وَفِي اللِّسَانِ الدِّيَةُ وَفِي الشَّفَتَيْنِ الدِّيَةُ وَفِي الْبَيْضَتَيْنِ الدِّيَةُ وَفِي الذَّكَرِ الدِّيَةُ وَفِي الصُّلْبِ الدِّيَةُ وَفِي الْعَيْنَيْنِ الدِّيَةُ وَفِي الرِّجْلِ الْوَاحِدَةِ نِصْفُ الدِّيَةِ وَفِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَفِي الْجَائِفَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَفِي الْمُنَقِّلَةِ خَمْسَ عَشَرَةَ مِنَ الإِبِلِ وَفِي كُلِّ أُصْبُعٍ مِنْ أَصَابِعِ الْيَدِ وَالرِّجْلِ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ وَفِي السِّنِّ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ وَفِي الْمُوضِحَةِ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ وَأَنَّ الرَّجُلَ يُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ وَعَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفُ دِينَارٍ " . خَالَفَهُ مُحَمَّدُ بْنُ بَكَّارِ بْنِ بِلاَلٍ .
Бизга Амр ибн Мансур хабар бериб, деди: бизга ал-Ҳакам ибн Мусо ривоят қилди, деди: бизга Яҳё ибн Ҳамза ривоят қилди, у Сулаймон ибн Довуддан, деди: менга аз-Зуҳрий ривоят қилди, у Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Яман аҳлига ичида фарзлар, суннатлар ва диятлар бўлган бир мактуб ёзиб, уни Амр ибн Ҳазм билан жўнатдилар ва у Яман аҳлига ўқиб берилди. Мана унинг нусхаси: «Муҳаммад Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Шураҳбил ибн Абду Кулол, Нуайм ибн Абду Кулол, ал-Ҳорис ибн Абду Кулолга — Зу Руайннинг, Маофирнинг ва Ҳамдоннинг қайл (бошлиғи)га. Аммо баъд.» Ва унинг мактубида шундай (ёзилган) эди: «Ким бир мўминни ҳужжат (далил) билан (исботланган ҳолда) ноҳақ қатл қилса, қасос (қатл) тушади, магар мақтулнинг (ўлдирилганнинг) валийлари рози бўлсаларгина (бошқа). Жон учун дият юзта туя. Бурун бутунлай кесиб ташланса, (тўлиқ) дият. Тил(ни кесган)да дият. Икки лаб(ни кесган)да дият. Икки мояк(да) дият. Закар(да) дият. Умуртқа поғонаси(да) дият. Икки кўз(да) дият. Битта оёқ(да) диятнинг ярми. Мияга етган бош жароҳатида (маъмума) диятнинг учдан бири. Ичкарига ўтиб кетган (жароҳат — жоифа)да диятнинг учдан бири. Суякни силжитадиган жароҳатда (мунаққила) ўн беш туя. Қўл ва оёқ бармоқларининг ҳар бир бармоғида ўнта туя. Тиш(да) бешта туя. Суякни очиб юборадиган жароҳатда (мавзиҳа) бешта туя. Эркак аёл (ўлдиргани) учун қатл қилинади. Олтин (билан муомала қилувчи)лар зиммасига минг динор (дият).» Унга Муҳаммад ибн Баккор ибн Билол мухолиф келди (бошқача ривоят қилди).
أَخْبَرَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ مَرْوَانَ بْنِ الْهَيْثَمِ بْنِ عِمْرَانَ الْعَنْسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكَّارِ بْنِ بِلاَلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ أَرْقَمَ، قَالَ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى أَهْلِ الْيَمَنِ بِكِتَابٍ فِيهِ الْفَرَائِضُ وَالسُّنَنُ وَالدِّيَاتُ وَبَعَثَ بِهِ مَعَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ فَقُرِئَ عَلَى أَهْلِ الْيَمَنِ هَذِهِ نُسْخَتُهُ فَذَكَرَ مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ " وَفِي الْعَيْنِ الْوَاحِدَةِ نِصْفُ الدِّيَةِ وَفِي الْيَدِ الْوَاحِدَةِ نِصْفُ الدِّيَةِ وَفِي الرِّجْلِ الْوَاحِدَةِ نِصْفُ الدِّيَةِ " . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهَذَا أَشْبَهُ بِالصَّوَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَسُلَيْمَانُ بْنُ أَرْقَمَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ مُرْسَلاً .
Бизга ал-Ҳайсам ибн Марвон ибнул-Ҳайсам ибн Имрон ал-Ансий хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибн Баккор ибн Билол ривоят қилди, деди: бизга Яҳё ривоят қилди, деди: бизга Сулаймон ибн Арқам ривоят қилди, деди: менга аз-Зуҳрий ривоят қилди, у Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Яман аҳлига ичида фарзлар, суннатлар ва диятлар бўлган бир мактуб ёзиб, уни Амр ибн Ҳазм билан жўнатдилар ва у Яман аҳлига ўқиб берилди. Мана унинг нусхаси. Кейин у худди шунингдек (олдинги ривоятдек) зикр қилди, фақат у: «Битта кўз(да) диятнинг ярми, битта қўл(да) диятнинг ярми, битта оёқ(да) диятнинг ярми,» деди. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: Ва бу (ривоят) тўғрироққа ўхшашроқдир, Аллаҳ аълам. Сулаймон ибн Арқам эса ҳадиси тарк қилинган (рови)дир. Бу ҳадисни Юнус аз-Зуҳрийдан мурсал қилиб ривоят қилган.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَرَأْتُ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي كَتَبَ لِعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ حِينَ بَعَثَهُ عَلَى نَجْرَانَ - وَكَانَ الْكِتَابُ عِنْدَ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ - فَكَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَذَا بَيَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } " . وَكَتَبَ الآيَاتِ مِنْهَا حَتَّى بَلَغَ { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ } ثُمَّ كَتَبَ " هَذَا كِتَابُ الْجِرَاحِ فِي النَّفْسِ مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ " . نَحْوَهُ .
Бизга Аҳмад ибн Амр ибнус-Сарҳ хабар бериб, деди: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, деди: менга Юнус ибн Язид хабар берди, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Амр ибн Ҳазмни Нажронга жўнатганларида унга ёзиб берган мактубларини ўқидим — мактуб Абу Бакр ибн Ҳазмнинг ҳузурида эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай ёзган эдилар: «Бу Аллаҳ ва Унинг Расулидан бир баён: ‹Эй иймон келтирганлар! Аҳдларингизга (шартларингизга) вафо қилингиз.› (Моида сураси, 1)» Ва шу (сурадан) оятларни «Албатта, Аллаҳ ҳисоби тез (Зотдир)» (Моида сураси, 4)га етгунча ёзди. Кейин: «Бу жароҳатлар (ҳақидаги) мактуб: жон(да) юзта туя,» деб ёзди, шунингдек (олдинги ривоятга ўхшаш).
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، - وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ جَاءَنِي أَبُو بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ بِكِتَابٍ فِي رُقْعَةٍ مِنْ أَدَمٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَذَا بَيَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } " . فَتَلاَ مِنْهَا آيَاتٍ ثُمَّ قَالَ " فِي النَّفْسِ مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ وَفِي الْعَيْنِ خَمْسُونَ وَفِي الْيَدِ خَمْسُونَ وَفِي الرِّجْلِ خَمْسُونَ وَفِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَفِي الْجَائِفَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَفِي الْمُنَقِّلَةِ خَمْسَ عَشْرَةَ فَرِيضَةً وَفِي الأَصَابِعِ عَشْرٌ عَشْرٌ وَفِي الأَسْنَانِ خَمْسٌ خَمْسٌ وَفِي الْمُوضِحَةِ خَمْسٌ " .
Бизга Аҳмад ибн Абдулвоҳид хабар бериб, деди: бизга Марвон ибн Муҳаммад ривоят қилди, деди: бизга Саид — у Ибн Абдулазиз — ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан (ривоят қилдики), у деди: менга Абу Бакр ибн Ҳазм Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (келган) тери парчасидаги бир мактубни келтирди: «Бу Аллаҳ ва Унинг Расулидан бир баён: ‹Эй иймон келтирганлар! Аҳдларингизга вафо қилингиз.› (Моида сураси, 1)» Сўнг ундан оятларни тиловат қилди, кейин деди: «Жон(да) юзта туя, кўз(да) эллик, қўл(да) эллик, оёқ(да) эллик, мияга етган бош жароҳати (маъмума)да диятнинг учдан бири, ичкарига ўтган жароҳат (жоифа)да диятнинг учдан бири, суякни силжитадиган жароҳат (мунаққила)да ўн бешта фарз (туя), бармоқлар(нинг ҳар бирида) ўнтадан, ўнтадан, тишлар(да) бештадан, бештадан, суякни очадиган жароҳат (мавзиҳа)да бешта.»
قَالَ الْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ الْكِتَابُ الَّذِي كَتَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ فِي الْعُقُولِ " إِنَّ فِي النَّفْسِ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ وَفِي الأَنْفِ إِذَا أُوعِيَ جَدْعًا مِائَةً مِنَ الإِبِلِ وَفِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ النَّفْسِ وَفِي الْجَائِفَةِ مِثْلُهَا وَفِي الْيَدِ خَمْسُونَ وَفِي الْعَيْنِ خَمْسُونَ وَفِي الرِّجْلِ خَمْسُونَ وَفِي كُلِّ إِصْبَعٍ مِمَّا هُنَالِكَ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ وَفِي السِّنِّ خَمْسٌ وَفِي الْمُوضِحَةِ خَمْسٌ " .
ал-Ҳорис ибн Мискин — унга ўқиб берилиб, мен эшитиб турган ҳолда — Ибнул-Қосимдан (ривоят қилиб) деди: менга Молик ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Амр ибн Ҳазмга диятлар (уқул) ҳақида ёзиб берган мактуб (шундай эди): «Албатта, жон(да) юзта туя, бурун бутунлай кесиб ташланса, юзта туя, мияга етган бош жароҳати (маъмума)да тўлиқ жоннинг учдан бири (диятнинг учдан бири), ичкарига ўтган жароҳат (жоифа)да унинг мисли, қўл(да) эллик, кўз(да) эллик, оёқ(да) эллик, ўша (қўл ва оёқ) бармоқларнинг ҳар бирида ўнта туя, тиш(да) бешта, суякни очадиган жароҳат (мавзиҳа)да бешта.»
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، أَتَى بَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَلْقَمَ عَيْنَهُ خُصَاصَةَ الْبَابِ فَبَصُرَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَتَوَخَّاهُ بِحَدِيدَةٍ أَوْ عُودٍ لِيَفْقَأَ عَيْنَهُ فَلَمَّا أَنْ بَصُرَ انْقَمَعَ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَمَا إِنَّكَ لَوْ ثَبَتَّ لَفَقَأْتُ عَيْنَكَ " .
Бизга Амр ибн Мансур хабар бериб, деди: бизга Муслим ибн Иброҳим ривоят қилди, деди: бизга Абон ривоят қилди, деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), бир аъробий (бадавий) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг эшикларига келди ва кўзини эшикнинг тирқишига тираб қаради. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни кўриб қолдилар ва кўзини чиқариш учун темир ёки таёқ билан унга (қараб) йўналдилар. (Ҳалиги киши буни) кўргач, (бошини) тортиб олди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Агар (жойингда) туриб турганингда, албатта кўзингни чиқариб қўйган бўлар эдим,» дедилар.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ السَّاعِدِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَجُلاً اطَّلَعَ مِنْ جُحْرٍ فِي بَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِدْرَى يَحُكُّ بِهَا رَأْسَهُ فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ تَنْظُرُنِي لَطَعَنْتُ بِهِ فِي عَيْنِكَ إِنَّمَا جُعِلَ الإِذْنُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ " .
Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилдики), Саҳл ибн Саъд ас-Соидий унга хабар беришича, бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг эшикларидаги тешикдан ичкарига мўралади. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қўлларида бошларини тарайдиган тароғ (мидро) бор эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни кўриб қолиб: «Агар мени қараб турганингни билганимда, буни кўзингга санчган бўлар эдим. (Уйга киришдан олдин) изн сўраш фақат кўз (нигоҳ)ни (сақлаш) учун жорий қилинган,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنِ اطَّلَعَ فِي بَيْتِ قَوْمٍ بِغَيْرِ إِذْنِهِمْ فَفَقَئُوا عَيْنَهُ فَلاَ دِيَةَ لَهُ وَلاَ قِصَاصَ " .
Бизга Муҳаммад ибнул-Мусанно хабар бериб, деди: бизга Муоз ибн Ҳишом ривоят қилди, деди: менга отам ривоят қилди, у Қатодадан, у ан-Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бир қавмнинг уйига уларнинг изнисиз мўраласа, улар эса унинг кўзини чиқариб қўйсалар, унга на дият, на қасос (йўқдир),» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَوْ أَنَّ امْرَأً اطَّلَعَ عَلَيْكَ بِغَيْرِ إِذْنٍ فَخَذَفْتَهُ فَفَقَأْتَ عَيْنَهُ مَا كَانَ عَلَيْكَ حَرَجٌ " . وَقَالَ مَرَّةً أُخْرَى " جُنَاحٌ " .
Бизга Муҳаммад ибн Мансур хабар бериб, деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар бир киши сенга изнсиз мўраласа, сен унга (тошча) отиб, кўзини чиқариб қўйсанг, сенга ҳеч гуноҳ бўлмайди,» дедилар. Ва бошқа марта «ҳеч бир ҳижолат (йўқ)» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُصْعَبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي فَإِذَا بِابْنٍ لِمَرْوَانَ يَمُرُّ بَيْنَ يَدَيْهِ فَدَرَأَهُ فَلَمْ يَرْجِعْ فَضَرَبَهُ فَخَرَجَ الْغُلاَمُ يَبْكِي حَتَّى أَتَى مَرْوَانَ فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ مَرْوَانُ لأَبِي سَعِيدٍ لِمَ ضَرَبْتَ ابْنَ أَخِيكَ قَالَ مَا ضَرَبْتُهُ إِنَّمَا ضَرَبْتُ الشَّيْطَانَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ فِي صَلاَةٍ فَأَرَادَ إِنْسَانٌ يَمُرُّ بَيْنَ يَدَيْهِ فَيَدْرَؤُهُ مَا اسْتَطَاعَ فَإِنْ أَبَى فَلْيُقَاتِلْهُ فَإِنَّهُ شَيْطَانٌ " .
Бизга Муҳаммад ибн Мусъаб хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибнул-Муборак ривоят қилди, деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Сафвон ибн Сулаймдан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у намоз ўқиётган эди, шу пайт Марвоннинг бир ўғли унинг олдидан (тўсиқ орасидан) ўтмоқчи бўлди. У уни қайтарди, лекин (бола) қайтмади, шунда у уни урди. Бола йиғлаб чиқиб, Марвоннинг олдига келди ва унга (бўлган воқеани) айтиб берди. Марвон Абу Саидга: «Нега акангнинг ўғлини урдинг?» деди. У деди: «Мен уни урганим йўқ, мен фақат шайтонни урдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Бирингиз намозда бўлганида, бирор инсон унинг олдидан ўтмоқчи бўлса, у (уни) кучи етгунча қайтарсин. Агар (у) бўйин товласа (қайтмаса), уни уриб (қайтариб) турсин, чунки у — шайтондир,› деганларини эшитганман.»
حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، لَفْظًا قَالَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَمَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبْزَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ، عَنْ هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ، { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ } فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لَمْ يَنْسَخْهَا شَىْءٌ . وَعَنْ هَذِهِ الآيَةِ { وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ } قَالَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الشِّرْكِ .
Бизга Абу Абдурраҳмон (Насоий) сўзма-сўз ривоят қилиб, деди: бизга Муҳаммад ибнул-Мусанно хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ривоят қилди, деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Мансурдан, у Саид ибн Жубайрдан (ривоят қилдики), у деди: Абдурраҳмон ибн Абзо менга шу икки оят: «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир» (Нисо сураси, 93) ҳақида Ибн Аббосдан сўрашимни буюрди. Мен ундан сўрадим, у: «Буни ҳеч нарса насх қилгани йўқ,» деди. Ва шу оят: «Аллаҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилмайдиган ва Аллаҳ ҳаром қилган жонни ноҳақ ўлдирмайдиганлар» (Фурқон сураси, 68) ҳақида (сўраганимда) у: «Бу мушриклар ҳақида нозил бўлган,» деди.
أَخْبَرَنَا أَزْهَرُ بْنُ جَمِيلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْكُوفَةِ فِي هَذِهِ الآيَةِ { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا } فَرَحَلْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ نَزَلَتْ فِي آخِرِ مَا أُنْزِلَتْ وَمَا نَسَخَهَا شَىْءٌ .
Бизга Азҳар ибн Жамил хабар бериб, деди: бизга Холид ибнул-Ҳорис ривоят қилди, деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у ал-Муғира ибнун-Нуъмондан, у Саид ибн Жубайрдан (ривоят қилдики), у деди: Куфа аҳли шу оят: «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса» (Нисо сураси, 93) ҳақида ихтилоф қилишди. Шунда мен Ибн Аббоснинг олдига сафар қилиб бордим ва ундан сўрадим. У: «Бу (оят) энг охирги нозил бўлганлардан бири сифатида нозил бўлган ва уни ҳеч нарса насх қилмаган,» деди.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْقَاسِمُ بْنُ أَبِي بَزَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ هَلْ لِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ لاَ . وَقَرَأْتُ عَلَيْهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ { وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ } قَالَ هَذِهِ آيَةٌ مَكِّيَّةٌ نَسَخَتْهَا آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ } .
Бизга Амр ибн Алий хабар бериб, деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга ибн Журайж ривоят қилди, у деди: менга ал-Қосим ибн Абу Базза хабар берди, у Саид ибн Жубайрдан (ривоят қилиб), деди: «Мен ибн Аббосга: «Мўминни қасддан ўлдирган киши учун тавба борми?» дедим. У: «Йўқ,» деди. Мен унга Фурқон (сураси)даги оятни ўқиб бердим: «Ва улар Аллаҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилмайдилар, Аллаҳ ҳаром қилган жонни ноҳақ ўлдирмайдилар...» У: «Бу Маккий оят бўлиб, уни Маданий оят насх қилган: «Ким мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир,»» деди.»
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، سُئِلَ عَمَّنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا ثُمَّ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَنَّى لَهُ التَّوْبَةُ سَمِعْتُ نَبِيَّكُمْ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " يَجِيءُ مُتَعَلِّقًا بِالْقَاتِلِ تَشْخَبُ أَوْدَاجُهُ دَمًا يَقُولُ سَلْ هَذَا فِيمَ قَتَلَنِي " . ثُمَّ قَالَ وَاللَّهِ لَقَدْ أَنْزَلَهَا وَمَا نَسَخَهَا .
Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Аммор ад-Дуҳнийдан, у Солим ибн Абул-Жаъддан (ривоят қилиб): ибн Аббосдан мўминни қасддан ўлдириб, сўнгра тавба қилган, иймон келтирган, солиҳ амал қилган ва сўнгра ҳидоят топган киши ҳақида сўралди. Шунда ибн Аббос: «Унга қаёқдан тавба бўлсин! Мен сизларнинг Набийингиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Мақтул қиёматда) қотилга осилиб, томир-томирларидан қон отилиб турган ҳолда келиб: «Буни сўранг, мени нима учун ўлдирди?» дейди,» деганларини эшитганман,» деди. Сўнгра у: «Аллаҳга қасамки, (Аллаҳ) буни нозил қилди ва уни насх қилмади,» деди.»
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ح وَأَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْكَبَائِرُ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَقَتْلُ النَّفْسِ وَقَوْلُ الزُّورِ " .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга ан-Назр ибн Шумайл хабар берди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн Абу Бакрдан (ривоят қилиб), деди: мен Анаснинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар... (яна бошқа санад билан) бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар бериб, деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб), у (Набий): «Катта гуноҳлар: Аллаҳга ширк келтириш, ота-онага оқ бўлиш, жонни ўлдириш ва ёлғон сўздир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ شُمَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَنْبَأَنَا فِرَاسٌ، قَالَ سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْكَبَائِرُ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَقَتْلُ النَّفْسِ وَالْيَمِينُ الْغَمُوسُ " .
Бизга Абда ибн Абдурраҳим хабар бериб, деди: бизга ибн Шумайл хабар берди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: бизга Фирос хабар берди, у деди: мен аш-Шаъбийнинг Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилганини) эшитдим, у (Набий): «Катта гуноҳлар: Аллаҳга ширк келтириш, ота-онага оқ бўлиш, жонни ўлдириш ва ёлғон (қасамга ботган) яминул-ғамусдир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الأَزْرَقُ، عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَزْنِي الْعَبْدُ حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَشْرَبُ الْخَمْرَ حِينَ يَشْرَبُهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَسْرِقُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَقْتُلُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ " .
Бизга Абдурраҳмон ибн Муҳаммад ибн Саллом хабар бериб, деди: бизга Ишоқ ал-Азрақ ривоят қилди, у ал-Фузайл ибн Ғазвондан, у Икримадан, у ибн Аббосдан (ривоят қилиб), деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Банда зино қилаётган пайтида мўмин бўлган ҳолда зино қилмайди, мўмин бўлган ҳолда хамр ичмайди, мўмин бўлган ҳолда ўғирлик қилмайди ва мўмин бўлган ҳолда ўлдирмайди,» дедилар.