Қиёмат куни, риқақ ва вараъ китоби

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْكُمْ مِنْ رَجُلٍ إِلاَّ سَيُكَلِّمُهُ رَبُّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ تَرْجُمَانٌ فَيَنْظُرُ أَيْمَنَ مِنْهُ فَلاَ يَرَى شَيْئًا إِلاَّ شَيْئًا قَدَّمَهُ ثُمَّ يَنْظُرُ أَشْأَمَ مِنْهُ فَلاَ يَرَى شَيْئًا إِلاَّ شَيْئًا قَدَّمَهُ ثُمَّ يَنْظُرُ تِلْقَاءَ وَجْهِهِ فَتَسْتَقْبِلُهُ النَّارُ ‏". ‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يَقِيَ وَجْهَهُ حَرَّ النَّارِ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَلْيَفْعَلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو السَّائِبِ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، يَوْمًا بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الأَعْمَشِ، فَلَمَّا فَرَغَ وَكِيعٌ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ أَهْلِ خُرَاسَانَ فَلْيَحْتَسِبْ فِي إِظْهَارِ هَذَا الْحَدِيثِ بِخُرَاسَانَ لأَنَّ الْجَهْمِيَّةَ يُنْكِرُونَ هَذَا ‏.‏ اسْمُ أَبِي السَّائِبِ سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ بْنِ سَلْمِ بْنِ خَالِدِ بْنِ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ الْكُوفِيُّ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Хайсамадан, у Адий ибн Ҳотимдан, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан ҳеч бир киши йўқки, Қиёмат кунида Рабби у билан сўзлашмасин, у билан У (Аллаҳ) ўртасида таржимон бўлмайди. Шунда у ўнгига қарайди, олдиндан юборган (амали)дан бошқа нарсани кўрмайди; сўнг чап томонига қарайди, олдиндан юборган (амали)дан бошқа нарсани кўрмайди; сўнг юзи рўпарасига қарайди, дўзах уни қарши олади,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан ким юзини дўзах иссиғидан, агар бир бўлак хурмо билан бўлса ҳам, сақлашга қодир бўлса, шундай қилсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Абус-Соиб ривоят қилди, у деди: бизга бир куни Вакииъ бу ҳадисни ал-Аъмашдан ривоят қилди. Вакииъ бу ҳадисни тугатгач: «Бу ерда Хуросон аҳлидан ким бўлса, бу ҳадисни Хуросонда ошкор қилишда (ажр) умид қилсин, чунки жаҳмийлар буни инкор қиладилар,» деди. Абус-Соибнинг исми Салм ибн Жунода ибн Салм ибн Холид ибн Жобир ибн Самура ал-Куфий. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ أَبُو مِحْصَنٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ الرَّحَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَزُولُ قَدَمَا ابْنِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ خَمْسٍ عَنْ عُمْرِهِ فِيمَا أَفْنَاهُ وَعَنْ شَبَابِهِ فِيمَا أَبْلاَهُ وَمَالِهِ مِنْ أَيْنَ اكْتَسَبَهُ وَفِيمَ أَنْفَقَهُ وَمَاذَا عَمِلَ فِيمَا عَلِمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ وَحُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн ибн Нумайр Абу Миҳсан ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн ибн Қайс ар-Раҳабий ривоят қилди, у деди: бизга Ато ибн Абу Робоҳ ривоят қилди, Ибн Умардан, у Ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Қиёмат кунида Одам фарзандининг икки оёғи Рабби ҳузуридан бешта (нарса)дан сўралмагунча жилмайди: умрини нимага сарфлагани ҳақида, ёшлигини нимага ишлатиб ўтказгани ҳақида, молини қаердан топгани ва нимага сарфлагани ҳақида, ҳамда билган (илм)ига кўра нима амал қилгани ҳақида,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни Ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деб) фақат Ҳусайн ибн Қайснинг ҳадисидан биламиз. Ҳусайн ибн Қайс ҳадисда ёдлаш (ҳофиза) жиҳатидан заиф (деб) ҳисобланади. Бу бобда Абу Барза ва Абу Саиддан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَزُولُ قَدَمَا عَبْدٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ عُمْرِهِ فِيمَا أَفْنَاهُ وَعَنْ عِلْمِهِ فِيمَا فَعَلَ وَعَنْ مَالِهِ مِنْ أَيْنَ اكْتَسَبَهُ وَفِيمَا أَنْفَقَهُ وَعَنْ جِسْمِهِ فِيمَا أَبْلاَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُرَيْجٍ هُوَ بَصْرِيٌّ وَهُوَ مَوْلَى أَبِي بَرْزَةَ وَأَبُو بَرْزَةَ اسْمُهُ نَضْلَةُ بْنُ عُبَيْدٍ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга ал-Асвад ибн Омир хабар берди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Саид ибн Абдуллоҳ ибн Журайждан, у Абу Барза ал-Асламийдан, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қиёмат кунида банданинг икки оёғи бешта (нарса)дан сўралмагунча жилмайди: умрини нимага сарфлагани ҳақида, илмига кўра нима қилгани ҳақида, молини қаердан топгани ва нимага сарфлагани ҳақида, ҳамда жисмини нимага ишлатиб ўтказгани ҳақида,» дедилар. У деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Саид ибн Абдуллоҳ ибн Журайж басралик бўлиб, Абу Барзанинг мавлосидир; Абу Барзанинг исми Назла ибн Убайддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَا الْمُفْلِسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا الْمُفْلِسُ فِينَا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ لاَ دِرْهَمَ لَهُ وَلاَ مَتَاعَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُفْلِسُ مِنْ أُمَّتِي مَنْ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَلاَتِهِ وَصِيَامِهِ وَزَكَاتِهِ وَيَأْتِي قَدْ شَتَمَ هَذَا وَقَذَفَ هَذَا وَأَكَلَ مَالَ هَذَا وَسَفَكَ دَمَ هَذَا وَضَرَبَ هَذَا فَيَقْعُدُ فَيَقْتَصُّ هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ وَهَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ فَإِنْ فَنِيَتْ حَسَنَاتُهُ قَبْلَ أَنْ يُقْتَصَّ مَا عَلَيْهِ مِنَ الْخَطَايَا أُخِذَ مِنْ خَطَايَاهُمْ فَطُرِحَ عَلَيْهِ ثُمَّ طُرِحَ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, ал-Алоо ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Муфлис (синиб қолган) ким эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Бизнинг орамизда муфлис — дирҳами ҳам, мол-мулки ҳам йўқ кишидир, эй Расулуллаҳ,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менинг умматимдан муфлис шундай кишидирки, у қиёмат кунида намози, рўзаси ва закоти билан келади, аммо (айни пайтда) у манавини сўккан, манавини (ёлғон билан) айблаган, манавининг молини еган, манавининг қонини тўккан ва манавини урган ҳолда келади. Бас, ўтқазилади-да, манави унинг яхшиликларидан, манави унинг яхшиликларидан олиб (ҳаққини ундиради). Агар унинг зиммасидаги гуноҳлар ундирилиб бўлмасидан олдин яхшиликлари тамом бўлса, уларнинг гуноҳларидан олиниб, унинг устига ташланади, сўнг у дўзахга ташланади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَنَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا كَانَتْ لأَخِيهِ عِنْدَهُ مَظْلَمَةٌ فِي عِرْضٍ أَوْ مَالٍ فَجَاءَهُ فَاسْتَحَلَّهُ قَبْلَ أَنْ يُؤْخَذَ وَلَيْسَ ثَمَّ دِينَارٌ وَلاَ دِرْهَمٌ فَإِنْ كَانَتْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ حَسَنَاتِهِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ حَمَّلُوا عَلَيْهِ مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ва Наср ибн Абдурраҳмон ал-Куфий ривоят қилиб, деди: бизга ал-Муҳорибий ривоят қилди, Абу Холид Язид ибн Абдурраҳмондан, у Зайд ибн Абу Унайсадан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бировнинг олдида ўз биродарининг обрўси ёки моли хусусида бир зулми (ҳақи) бўлса-ю, (жазо) олинмасидан олдин ва у ерда динор ҳам, дирҳам ҳам йўқ вақтда унинг олдига келиб, ундан розилик сўраса — Аллаҳ бундай бандага раҳм қилсин. Агар унинг (золимнинг) яхшиликлари бўлса, яхшиликларидан олинади, агар яхшиликлари бўлмаса, уларнинг (мазлумларнинг) гуноҳларидан унга юкланади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир — Саид ал-Мақбурий ривоятидан. Уни Молик ибн Анас ҳам Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَتُؤَدَّنَّ الْحُقُوقُ إِلَى أَهْلِهَا حَتَّى يُقَادَ لِلشَّاةِ الْجَلْحَاءِ مِنَ الشَّاةِ الْقَرْنَاءِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, ал-Алоо ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳақлар албатта эгаларига адо этилади, ҳатто шохсиз қўй шохли қўйдан (ҳаққини ундириб) қасос оладиган (даражада),» дедилар. Бу бобда Абу Зарр ва Абдуллоҳ ибн Унайсдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمُ بْنُ عَامِرٍ، حَدَّثَنَا الْمِقْدَادُ، صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أُدْنِيَتِ الشَّمْسُ مِنَ الْعِبَادِ حَتَّى تَكُونَ قِيدَ مِيلٍ أَوِ اثْنَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُلَيْمٌ لاَ أَدْرِي أَىَّ الْمِيلَيْنِ عَنَى أَمَسَافَةَ الأَرْضِ أَمِ الْمِيلَ الَّذِي تُكْتَحَلُ بِهِ الْعَيْنُ قَالَ ‏"‏ فَتَصْهَرُهُمُ الشَّمْسُ فَيَكُونُونَ فِي الْعَرَقِ بِقَدْرِ أَعْمَالِهِمْ فَمِنْهُمْ مَنْ يَأْخُذُهُ إِلَى عَقِبَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَأْخُذُهُ إِلَى رُكْبَتَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَأْخُذُهُ إِلَى حَقْوَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يُلْجِمُهُ إِلْجَامًا ‏"‏ ‏.‏ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُشِيرُ بِيَدِهِ إِلَى فِيهِ أَىْ يُلْجِمُهُ إِلْجَامًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Ибнул-Муборак хабар берди, бизга Абдурраҳмон ибн Язид ибн Жобир хабар берди, менга Сулайм ибн Омир ривоят қилди, бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ал-Миқдод ривоят қилди, у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қиёмат куни бўлганида қуёш бандаларга шу қадар яқинлаштириладики, бир ёки икки мил масофада бўлади,» деяётганларини эшитдим. Сулайм деди: «Билмадим, қайси икки милни назарда тутдилар — ер масофаси (мили)ними ёки кўзга суртиладиган (сурма) милними.» (Набий): «Сўнг қуёш уларни эритади, улар ўз амалларига қараб тер ичида бўладилар. Улардан кимнидир (тер) товонигача олади, кимнидир тиззасигача олади, кимнидир белигача олади, кимнигадир эса жилов (каби оғзигача) келади,» дедилар. Сўнг мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қўллари билан оғизларига ишора қилганларини — яъни жилов (каби оғзигача) келишини (англатиб) кўрдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Саид ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو زَكَرِيَّا، يَحْيَى بْنُ دُرُسْتَ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ حَمَّادٌ وَهُوَ عِنْدَنَا مَرْفُوعٌ ‏(‏يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ قَالَ يَقُومُونَ فِي الرَّشْحِ إِلَى أَنْصَافِ آذَانِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Абу Закариё Яҳё ибн Дуруст ал-Басрий ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Айюбдан, у Нофедан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан. Ҳаммод деди: «Бу бизнинг назаримизда марфуъдир.» «Одамлар оламларнинг Роббиси (ҳузури)да турадиган кунда» (ояти ҳақида Ибн Умар) деди: «Улар қулоғи ўртасигача тер ичида турадилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, Ибн Авндан, у Нофедан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً كَمَا خُلِقُوا ثُمَّ قَرَأََ ‏(‏كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ ‏)‏ وَأَوَّلُ مَنْ يُكْسَى مِنَ الْخَلاَئِقِ إِبْرَاهِيمُ وَيُؤْخَذُ مِنْ أَصْحَابِي بِرِجَالٍ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أَصْحَابِي ‏.‏ فَيُقَالُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ إِنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ ‏.‏ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُْ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ‏)‏ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одамлар қиёмат кунида ялангоёқ, яланғоч ва хатна қилинмаган ҳолда — яратилган ҳолатларидагидек тўпланадилар,» дедилар. Сўнг (бу оятни) ўқидилар: «Биз дастлабки яратишни қандай бошлаган бўлсак, уни қайтарамиз; бу Бизнинг зиммамиздаги ваъда бўлиб, албатта, Биз буни бажарувчилармиз.» (Сўнг дедилар:) «Махлуқотдан биринчи кийимга буранадигани Иброҳимдир. Ашобларимдан баъзи кишилар ўнгга ва сўлга олиб кетилади. Мен: «Эй Роббим, ашобларим!» дейман. Шунда: «Сен улардан кейин нималар янгилик чиқарганларини билмайсан; улар сен улардан ажралганингдан бери ортларига (куфрга) қайтиб бордилар,» дейилади. Шунда мен солиҳ банда (Исо) айтганидек айтаман: «Агар уларни азобласанг, улар Сенинг бандаларингдир, агар уларни мағфират қилсанг, албатта Сен — Азиз ва Ҳакимсан.» Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Муҳаммад ибнул-Мусанно ривоят қилиб, деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, Шуъбадан, у ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан шу иснод билан шунга ўхшаш (ривоят) зикр қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ رِجَالاً وَرُكْبَانًا وَتُجَرُّونَ عَلَى وُجُوهِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Баҳз ибн Ҳаким хабар берди, отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта сизлар пиёда, уловда ва юзларингизда судралган ҳолда тўпланасизлар,» деяётганларини эшитдим. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يُعْرَضُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلاَثَ عَرَضَاتٍ فَأَمَّا عَرْضَتَانِ فَجِدَالٌ وَمَعَاذِيرُ وَأَمَّا الْعَرْضَةُ الثَّالِثَةُ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَطِيرُ الصُّحُفُ فِي الأَيْدِي فَآخِذٌ بِيَمِينِهِ وَآخِذٌ بِشِمَالِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ يَصِحُّ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ قِبَلِ أَنَّ الْحَسَنَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ الرِّفَاعِيِّ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ يَصِحُّ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ قِبَلِ أَنَّ الْحَسَنَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي مُوسَى ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, Али ибн Алидан, у ал-Ҳасандан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одамлар қиёмат кунида уч марта (Аллаҳ ҳузурига) келтирилади. Икки келтирилишда баҳслашув ва узр (баёни) бўлади, учинчи келтирилишда эса шу чоқда саҳифалар қўлларга учади — кимдир уни ўнг қўли билан олади, кимдир чап қўли билан олади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳ эмас, чунки ал-Ҳасан Абу Ҳурайрадан (ҳадис) эшитмаган. Баъзилар уни Али ибн Али ар-Рифоийдан, у ал-Ҳасандан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис (ҳам) саҳиҳ эмас, чунки ал-Ҳасан Абу Мусодан (ҳадис) эшитмаган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ هَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولَُ‏:‏ ‏(‏فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ * فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ الْعَرْضُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ وَرَوَاهُ أَيُّوبُ أَيْضًا عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Ибнул-Муборак хабар берди, Усмон ибнул-Асваддан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ҳисоб-китобда суриштирилса, ҳалок бўлади,» деяётганларини эшитдим. Мен: «Эй Расулуллаҳ, Аллаҳ таоло-ку: «Кимнинг номаи аъмоли ўнг қўлига берилса, у тезда енгил ҳисоб билан ҳисоб қилинади,» деди-ку?» дедим. (Набий): «У — (фақат амалларни) кўрсатишдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳ ҳасандир, уни Айюб ҳам Ибн Абу Мулайкадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، وَقَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يُجَاءُ بِابْنِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَنَّهُ بَذَجٌ فَيُوقَفُ بَيْنَ يَدَىِ اللَّهِ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَعْطَيْتُكَ وَخَوَّلْتُكَ وَأَنْعَمْتُ عَلَيْكَ فَمَاذَا صَنَعْتَ ‏.‏ فَيَقُولُ يَا رَبِّ جَمَعْتُهُ وَثَمَّرْتُهُ فَتَرَكْتُهُ أَكْثَرَ مَا كَانَ فَارْجِعْنِي آتِكَ بِهِ ‏.‏ فَيَقُولُ لَهُ أَرِنِي مَا قَدَّمْتَ ‏.‏ فَيَقُولُ يَا رَبِّ جَمَعْتُهُ وَثَمَّرْتُهُ فَتَرَكْتُهُ أَكْثَرَ مَا كَانَ فَارْجِعْنِي آتِكَ بِهِ ‏.‏ فَإِذَا عَبْدٌ لَمْ يُقَدِّمْ خَيْرًا فَيُمْضَى بِهِ إِلَى النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْحَسَنِ قَوْلَهُ وَلَمْ يُسْنِدُوهُ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Ибнул-Муборак хабар берди, бизга Исмоил ибн Муслим хабар берди, ал-Ҳасан ва Қатодадан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), (Набий): «Қиёмат кунида одам боласи худди (қўрқиб турган) қўзичоқдек келтирилиб, Аллаҳнинг ҳузурида тўхтатилади. Бас, Аллаҳ унга: «Сенга (мол) бердим, сени (неъматларга) эга қилдим ва сенга инъом этдим. Энди нима қилдинг?» дейди. У: «Эй Роббим, мен уни тўпладим ва кўпайтирдим, уни бор бўлганидан кўпроқ қолдирдим. Мени қайтар, уни Сенга келтираман,» дейди. (Аллаҳ) унга: «Сен (ўзинг учун) олдиндан нима юборганингни менга кўрсат,» дейди. У: «Эй Роббим, мен уни тўпладим ва кўпайтирдим, уни бор бўлганидан кўпроқ қолдирдим. Мени қайтар, уни Сенга келтираман,» дейди. Бас, (у) яхшиликдан ҳеч нарса олдиндан юбормаган банда бўлиб чиқади-да, у дўзахга олиб кетилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни бир нечта (рови) ал-Ҳасандан унинг ўз сўзи сифатида ривоят қилган ва уни (Набийга) боғламаган. Исмоил ибн Муслим эса ёдлаш жиҳатидан ҳадисда заиф саналади. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Абу Саид ал-Худрийдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ سُعَيْرٍ أَبُو مُحَمَّدٍ التَّمِيمِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالاَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُؤْتَى بِالْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَلَمْ أَجْعَلْ لَكَ سَمْعًا وَبَصَرًا وَمَالاً وَوَلَدًا وَسَخَّرْتُ لَكَ الأَنْعَامَ وَالْحَرْثَ وَتَرَكْتُكَ تَرْأَسُ وَتَرْبَعُ فَكُنْتَ تَظُنُّ أَنَّكَ مُلاَقِيَّ يَوْمَكَ هَذَا قَالَ فَيَقُولُ لاَ ‏.‏ فَيَقُولُ لَهُ الْيَوْمَ أَنْسَاكَ كَمَا نَسِيتَنِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ الْيَوْمَ أَنْسَاكَ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ الْيَوْمَ أَتْرُكُكَ فِي الْعَذَابِ ‏.‏ هَكَذَا فَسَّرُوهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذِهِ الآيَةَ‏:‏ ‏(‏ الْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ ‏)‏ قَالُوا إِنَّمَا مَعْنَاهُ الْيَوْمَ نَتْرُكُهُمْ فِي الْعَذَابِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Муҳаммад аз-Зуҳрий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Молик ибн Суайр Абу Муҳаммад ат-Тамимий ал-Куфий ривоят қилди, бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан ва Абу Саиддан (розияллаҳу анҳумо) — улар деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қиёмат кунида банда келтирилади, бас, Аллаҳ унга: «Мен сенга қулоқ, кўз, мол ва фарзанд бермадимми? Чорва молларини ва экинни сенга бўйсундирмадимми? Сени бошлиқ бўлиб, (мол-мулкдан) фойдаланиб яшайдиган қилиб қўймадимми? Сен шу кунингда Менга рўбарў бўласан деб гумон қилармидинг?» дейди. (Банда): «Йўқ,» дейди. Шунда (Аллаҳ) унга: «Бугун сен Мени унутганинг каби, Мен ҳам сени унутаман,» дейди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир. «Бугун сени унутаман» деган сўзнинг маъноси: «Бугун сени азоб ичида тарк этаман,» деганидир. Улар шундай тафсир қилганлар. Абу Исо (Термизий) деди: баъзи илм аҳли ушбу оятни: «Бугун Биз уларни унутамиз» (деб келадиган оятни) — «унинг маъноси: бугун Биз уларни азоб ичида тарк этамиз, деганидир,» деб тафсир қилганлар.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلمْ ‏(‏يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَا أَخْبَارُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ أَخْبَارَهَا أَنْ تَشْهَدَ عَلَى كُلِّ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ بِمَا عَمِلَ عَلَى ظَهْرِهَا أَنْ تَقُولَ عَمِلَ كَذَا وَكَذَا يَوْمَ كَذَا وَكَذَا قَالَ فَهَذِهِ أَخْبَارُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, бизга Саид ибн Абу Айюб хабар берди, бизга Яҳё ибн Абу Сулаймон ривоят қилди, Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўша кунда у (ер) ўз хабарларини сўзлайди» (оятини) ўқидилар-да: «Унинг хабарлари нималигини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир,» дедилар. (Набий): «Албатта унинг хабарлари шуки, у ҳар бир банда — эркагу аёлнинг ўз устида қилган (амаллари) ҳақида гувоҳлик бериши: «Фалон киши фалон куни шундай-шундай амал қилди,» дейишидир. Мана шу — унинг хабарларидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَسْلَمَ الْعِجْلِيِّ، عَنْ بِشْرِ بْنِ شَغَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ مَا الصُّورُ قَالَ ‏ "‏ قَرْنٌ يُنْفَخُ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, бизга Сулаймон ат-Таймий хабар берди, Аслам ал-Ижлийдан, у Бишр ибн Шағофдан, у Абдуллоҳ ибн Амр ибнул-Ос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бир аъробий Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Сур нима?» деди. (Набий): «(У) — ичига пуфланадиган шохдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Уни бир нечта (рови) Сулаймон ат-Таймийдан ривоят қилган ва биз уни фақат унинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ أَبُو الْعَلاَءِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَيْفَ أَنْعَمُ وَصَاحِبُ الْقَرْنِ قَدِ الْتَقَمَ الْقَرْنَ وَاسْتَمَعَ الإِذْنَ مَتَى يُؤْمَرُ بِالنَّفْخِ فَيَنْفُخُ ‏"‏ ‏.‏ فَكَأَنَّ ذَلِكَ ثَقُلَ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ قُولُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Сувайд ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ хабар берди, бизга Холид Абул-Алоо хабар берди, Атийядан, у Абу Саид (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сур соҳиби (Исрофил) шохни оғзига олиб, қачон пуфлашга буюрилсам, пуфлайман деб (буйруқни) эшитишга шайланиб турган бир пайтда, мен қандай ҳузур-ҳаловатда бўлай?» дедилар. Бу (сўз) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларига оғир туюлгандек бўлди. Шунда (Набий) уларга: «Ҳасбуналлоҳу ва ниъмал-вакил, алаллоҳ таваккално (Аллаҳ бизга етарли, У нақадар яхши вакилдир, Аллаҳга таваккул қилдик) дейинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис бир неча йўл билан Атийядан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ شِعَارُ الْمُؤْمِنِ عَلَى الصِّرَاطِ رَبِّ سَلِّمْ سَلِّمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Али ибн Мушир хабар берди, Абдурраҳмон ибн Ишоқдан, у ан-Нуъмон ибн Саъддан, у ал-Муғийра ибн Шуъба (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сирот (кўприги) устида мўминнинг шиори: «Роббим, (омон) сақла, (омон) сақла!» (дейиши)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ал-Муғийра ибн Шуъба ривоятидан ғарибдир, биз уни фақат Абдурраҳмон ибн Ишоқ ҳадисидан биламиз. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ الْهَاشِمِيُّ، حَدَّثَنَا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ، حَدَّثَنَا حَرْبُ بْنُ مَيْمُونٍ الأَنْصَارِيُّ أَبُو الْخَطَّابِ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَشْفَعَ لِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا فَاعِلٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَيْنَ أَطْلُبُكَ قَالَ ‏"‏ اطْلُبْنِي أَوَّلَ مَا تَطْلُبُنِي عَلَى الصِّرَاطِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ أَلْقَكَ عَلَى الصِّرَاطِ قَالَ ‏"‏ فَاطْلُبْنِي عِنْدَ الْمِيزَانِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ أَلْقَكَ عِنْدَ الْمِيزَانِ قَالَ ‏"‏ فَاطْلُبْنِي عِنْدَ الْحَوْضِ فَإِنِّي لاَ أُخْطِئُ هَذِهِ الثَّلاَثَ الْمَوَاطِنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибнус-Саббоҳ ал-Ҳошимий ривоят қилди, бизга Бадал ибнул-Муҳаббар ривоят қилди, бизга Ҳарб ибн Маймун ал-Ансорий Абул-Хаттоб ривоят қилди, бизга ан-Назр ибн Анас ибн Молик ривоят қилди, отасидан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан қиёмат кунида менга шафоат қилишларини сўрадим. Шунда у: «Мен (буни) қилувчидирман,» дедилар. (Анас) деди: Мен: «Эй Расулуллаҳ, сизни қаердан излай?» дедим. (Набий): «Аввал мени излаганингда Сирот (устида) изла,» дедилар. (Анас) деди: Мен: «Агар сизни Сирот устида учратмасам-чи?» дедим. (Набий): «Унда мени Мизон (тарози) олдида изла,» дедилар. Мен: «Агар сизни Мизон олдида учратмасам-чи?» дедим. (Набий): «Унда мени Ҳавз олдида изла, чунки мен шу уч жойдан адашмайман (топиладиган бўламан),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِلَحْمٍ فَرُفِعَ إِلَيْهِ الذِّرَاعُ فَأَكَلَهُ وَكَانَتْ تُعْجِبُهُ فَنَهَسَ مِنْهَا نَهْسَةً ثُمَّ قَالَ ‏ "‏ أَنَا سَيِّدُ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَلْ تَدْرُونَ لِمَ ذَاكَ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَيُسْمِعُهُمُ الدَّاعِي وَيَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ وَتَدْنُو الشَّمْسُ مِنْهُمْ فَيَبْلُغُ النَّاسُ مِنَ الْغَمِّ وَالْكَرْبِ مَا لاَ يُطِيقُونَ وَلاَ يَحْتَمِلُونَ فَيَقُولُ النَّاسُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَلاَ تَرَوْنَ مَا قَدْ بَلَغَكُمْ أَلاَ تَنْظُرُونَ مَنْ يَشْفَعُ لَكُمْ إِلَى رَبِّكُمْ فَيَقُولُ النَّاسُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَلَيْكُمْ بِآدَمَ ‏.‏ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ أَبُو الْبَشَرِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ لَهُمْ آدَمُ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنَّهُ قَدْ نَهَانِي عَنِ الشَّجَرَةِ فَعَصَيْتُ نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى نُوحٍ ‏.‏ فَيَأْتُونَ نُوحًا فَيَقُولُونَ يَا نُوحُ أَنْتَ أَوَّلُ الرُّسُلِ إِلَى أَهْلِ الأَرْضِ وَقَدْ سَمَّاكَ اللَّهُ عَبْدًا شَكُورًا اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ لَهُمْ نُوحٌ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنَّهُ قَدْ كَانَ لِي دَعْوَةٌ دَعَوْتُهَا عَلَى قَوْمِي نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُونَ يَا إِبْرَاهِيمُ أَنْتَ نَبِيُّ اللَّهِ وَخَلِيلُهُ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَيَقُولُ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنِّي قَدْ كَذَبْتُ ثَلاَثَ كَذَبَاتٍ فَذَكَرَهُنَّ أَبُو حَيَّانَ فِي الْحَدِيثِ نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى مُوسَى ‏.‏ فَيَأْتُونَ مُوسَى فَيَقُولُونَ يَا مُوسَى أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ فَضَّلَكَ اللَّهُ بِرِسَالَتِهِ وَبِكَلاَمِهِ عَلَى الْبَشَرِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَيَقُولُ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنِّي قَدْ قَتَلْتُ نَفْسًا لَمْ أُومَرْ بِقَتْلِهَا نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى عِيسَى ‏.‏ فَيَأْتُونَ عِيسَى فَيَقُولُونَ يَا عِيسَى أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ وَكَلَّمْتَ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَيَقُولُ عِيسَى إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ ذَنْبًا نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى مُحَمَّدٍ ‏.‏ قَالَ فَيَأْتُونَ مُحَمَّدًا فَيَقُولُونَ يَا مُحَمَّدُ أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَخَاتَمُ الأَنْبِيَاءِ وَقَدْ غُفِرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَأَنْطَلِقُ فَآتِي تَحْتَ الْعَرْشِ فَأَخِرُّ سَاجِدًا لِرَبِّي ثُمَّ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ مَحَامِدِهِ وَحُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ شَيْئًا لَمْ يَفْتَحْهُ عَلَى أَحَدٍ قَبْلِي ثُمَّ يُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ سَلْ تُعْطَهُ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي يَا رَبِّ أُمَّتِي يَا رَبِّ أُمَّتِي ‏.‏ فَيَقُولُ يَا مُحَمَّدُ أَدْخِلْ مِنْ أُمَّتِكَ مَنْ لاَ حِسَابَ عَلَيْهِ مِنَ الْبَابِ الأَيْمَنِ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ وَهُمْ شُرَكَاءُ النَّاسِ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ مِنَ الأَبْوَابِ ثُمَّ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ مَا بَيْنَ الْمِصْرَاعَيْنِ مِنْ مَصَارِيعِ الْجَنَّةِ كَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَهَجَرَ وَكَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَبُصْرَى ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَأَنَسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدِ بْنِ حَيَّانَ كُوفِيٌّ وَهُوَ ثِقَةٌ وَأَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ اسْمُهُ هَرِمٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср хабар берди, бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, бизга Абу Ҳайён ат-Таймий хабар берди, Абу Зуръа ибн Амр ибн Жаридан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га гўшт келтирилди ва унга (қўйнинг) елка гўшти узатилди — у (гўштни) ёқтирар эдилар — бас, ундан бир тишлам тишлаб олдилар-да, сўнг дедилар: «Мен қиёмат кунида одамларнинг саййиди (пешвоси)ман. Бу нимага (шундай) эканини биласизларми? Аллаҳ аввалги ва кейинги одамларни бир текис майдонга тўплайди, чунончи чақирувчининг овози уларнинг ҳаммасига етади ва кўз (ҳаммасини) илғайди, қуёш уларга яқинлашади. Бас, одамларга ғам ва аламдан тоқат қилолмайдиган, кўтаролмайдиган (даражадагиси) етади. Шунда одамлар бир-бирига: «Бошингизга тушган (аҳволни) кўрмаяпсизларми? Роббингиз ҳузурида сизларга шафоат қиладиган кишини изламайсизларми?» дейди. Одамлар бир-бирига: «Одам (Атога боринг),» дейди. Бас, улар Одам (алайҳиссалом)нинг олдига келиб: «Сен — одамзоднинг отасисан, Аллаҳ сени Ўз Қўли билан яратди ва сенга Ўз (яратган) руҳидан пуфлади ва фаришталарга буюрди-да, улар сенга сажда қилди. Роббинг ҳузурида бизга шафоат қил. Қандай аҳволда эканимизни кўрмаяпсанми? Бошимизга нималар тушганини кўрмаяпсанми?» дейди. Шунда Одам уларга: «Албатта Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, ундан олдин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмаган, ундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. У мени дарахтдан (ейишдан) қайтарган эди, мен эса (Унга) осий бўлдим. Ўзим, ўзим, ўзим! Мендан бошқага боринглар, Нуҳга боринглар,» дейди. Бас, улар Нуҳ (алайҳиссалом)нинг олдига келиб: «Эй Нуҳ, сен ер аҳли сари (юборилган) расулларнинг биринчисисан ва Аллаҳ сени шукр қилувчи банда деб атади. Роббинг ҳузурида бизга шафоат қил. Қандай аҳволда эканимизни кўрмаяпсанми? Бошимизга нималар тушганини кўрмаяпсанми?» дейди. Шунда Нуҳ уларга: «Албатта Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, ундан олдин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмаган, ундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Менинг (мустажоб бўладиган) бир дуойим бор эди, мен уни қавмимга қарши (бад)дуо қилиб (ишлатиб) қўйдим. Ўзим, ўзим, ўзим! Мендан бошқага боринглар, Иброҳимга боринглар,» дейди. Бас, улар Иброҳим (алайҳиссалом)нинг олдига келиб: «Эй Иброҳим, сен — Аллаҳнинг пайғамбари ва ер аҳли ичидан Унинг халили (дўсти)сан. Роббинг ҳузурида бизга шафоат қил. Қандай аҳволда эканимизни кўрмаяпсанми?» дейди. Шунда у: «Албатта Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, ундан олдин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмаган, ундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Мен учта ёлғон сўзлаган эдим,» дейди — Абу Ҳайён уларни ҳадис ичида зикр қилди — «Ўзим, ўзим, ўзим! Мендан бошқага боринглар, Мусога боринглар,» (дейди). Бас, улар Мусо (алайҳиссалом)нинг олдига келиб: «Эй Мусо, сен — Аллаҳнинг расулисан, Аллаҳ сени Ўз рисолати ва Ўзи билан сўзлашуви орқали одамлардан устун қилди. Роббинг ҳузурида бизга шафоат қил. Қандай аҳволда эканимизни кўрмаяпсанми?» дейди. Шунда у: «Албатта Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, ундан олдин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмаган, ундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Мен ўлдиришга буюрилмаган бир жонни ўлдирган эдим. Ўзим, ўзим, ўзим! Мендан бошқага боринглар, Исога боринглар,» дейди. Бас, улар Исо (алайҳиссалом)нинг олдига келиб: «Эй Исо, сен — Аллаҳнинг расули ва Унинг Марямга ташлаган калимаси (сўзи) ҳамда Ундан (бир) руҳсан, сен одамлар билан бешикда (эканингда) сўзлашгансан. Роббинг ҳузурида бизга шафоат қил. Қандай аҳволда эканимизни кўрмаяпсанми?» дейди. Шунда Исо: «Албатта Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, ундан олдин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмаган, ундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди,» дейди — ва ҳеч қандай гуноҳни зикр қилмади — «Ўзим, ўзим, ўзим! Мендан бошқага боринглар, Муҳаммадга боринглар,» (дейди). (Набий) дедилар: Бас, улар Муҳаммаднинг олдига келиб: «Эй Муҳаммад, сен — Аллаҳнинг расули ва пайғамбарларнинг хотамисан (охиргисисан), сенга аввалги ва кейинги гуноҳларинг кечирилди. Роббинг ҳузурида бизга шафоат қил. Қандай аҳволда эканимизни кўрмаяпсанми?» дейди. Шунда мен бориб, Арш остига келаман-да, Роббимга саждага йиқиламан. Сўнг Аллаҳ менга Унга (қиладиган) ҳамду сано ва гўзал мақтовлардан мендан олдин ҳеч кимга очиб бермаган нарсани очиб беради. Сўнг: «Эй Муҳаммад, бошингни кўтар, сўра — бериласан, шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади,» дейилади. Бас, мен бошимни кўтариб: «Эй Роббим, умматим! Эй Роббим, умматим! Эй Роббим, умматим!» дейман. Шунда (Аллаҳ): «Эй Муҳаммад, умматингдан ҳисоб-китобсиз (кирадиган)ларни жаннат эшикларидан ўнг эшикдан киргиз, улар бундан бошқа эшикларда ҳам одамлар билан шерикдирлар,» дейди. Сўнг (Набий) дедилар: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, жаннат эшикларининг икки табақаси орасидаги (масофа) Макка билан Ҳажар орасидаги ва Макка билан Бусро орасидаги (масофа) кабидир,» дедилар. Бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ, Анас, Уқба ибн Омир ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳайён ат-Таймийнинг исми Яҳё ибн Саид ибн Ҳайён бўлиб, куфалик ва сиқа (ишончли)дир. Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирнинг исми Ҳарим (Ҳарм)дир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ شَفَاعَتِي لأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Бизга ал-Аббос ал-Анбарий ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, Маъмардан, у Собитдан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менинг шафоатим умматимнинг катта гуноҳ соҳиблари (гуноҳи кабиралар)и учундир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ شَفَاعَتِي لأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ فَقَالَ لِي جَابِرٌ يَا مُحَمَّدُ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْكَبَائِرِ فَمَا لَهُ وَلِلشَّفَاعَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Собит ал-Бунонийдан, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менинг шафоатим умматимдан кабира (катта гуноҳ) аҳлига (етади),» дедилар. Муҳаммад ибн Али деди: Жобир менга айтди: «Эй Муҳаммад! Ким кабира гуноҳ аҳлидан бўлмаса, унга шафоатнинг нима кераги бор?» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир, Жаъфар ибн Муҳаммаднинг ҳадисидан ғариб саналади.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ الأَلْهَانِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ وَعَدَنِي رَبِّي أَنْ يُدْخِلَ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعِينَ أَلْفًا لاَ حِسَابَ عَلَيْهِمْ وَلاَ عَذَابَ مَعَ كُلِّ أَلْفٍ سَبْعُونَ أَلْفًا وَثَلاَثُ حَثَيَاتٍ مِنْ حَثَيَاتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Арафа ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Айёш ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Зиёд ал-Алҳонийдан (ривоят қилди), у деди: Абу Умомани шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Раббим менга умматимдан етмиш минг кишини ҳисоб-китобсиз ва азобсиз жаннатга киритишини ваъда қилди. Ҳар минг билан бирга яна етмиш минг ва Унинг ҳовучларидан учта ҳовуч (бор),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ رَهْطٍ بِإِيلِيَاءَ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِشَفَاعَةِ رَجُلٍ مِنْ أُمَّتِي أَكْثَرُ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ سِوَاكَ قَالَ ‏"‏ سِوَاىَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا قَامَ قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالُوا هَذَا ابْنُ أَبِي الْجَذْعَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَابْنُ أَبِي الْجَذْعَاءِ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَإِنَّمَا يُعْرَفُ لَهُ هَذَا الْحَدِيثُ الْوَاحِدُ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у Холид ал-Ҳаззодан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан (ривоят қилди), у деди: Илиё (Қуддус)да бир гуруҳ кишилар билан бирга эдим. Улардан бир киши: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: ‹Менинг умматимдан бир кишининг шафоати билан жаннатга Бану Тамим (қабиласи)дан кўпроқ (киши) киради,› дедилар,» деди. «Эй Аллаҳнинг Расули, ўзингиздан ташқарими?» дейилди. У: «Мендан ташқари,» дедилар. У киши туриб кетганида мен: «Бу ким?» дедим. Улар: «Бу Ибн Абил-Жазъодир,» дейишди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Ибн Абил-Жазъо — у Абдуллоҳдир ва ундан фақат шу битта ҳадис маълум, холос.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنْ جِسْرٍ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَشْفَعُ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي مِثْلِ رَبِيعَةَ وَمُضَرَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абу Ҳишом ар-Рифоий, Муҳаммад ибн Язид ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн ал-Ямон ривоят қилди, у Жиср Абу Жаъфардан, у ал-Ҳасан ал-Басрийдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Усмон ибн Аффон Қиёмат кунида Рабиа ва Музар (қабилалари)ча (кўп кишиларга) шафоат қилади,» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ مِنْ أُمَّتِي مَنْ يَشْفَعُ لِلْفِئَامِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلْقَبِيلَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلْعُصْبَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَشْفَعُ لِلرَّجُلِ حَتَّى يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо хабар берди, у Закариё ибн Абу Зоидадан, у Атийядан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, умматимдан шундай кишилар борки, улар катта жамоага шафоат қилади; улардан баъзилари бир қабилага шафоат қилади; баъзилари бир гуруҳга шафоат қилади; баъзилари бир кишига шафоат қилади — токи улар жаннатга киргунларича,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَتَانِي آتٍ مِنْ عِنْدِ رَبِّي فَخَيَّرَنِي بَيْنَ أَنْ يُدْخِلَ نِصْفَ أُمَّتِي الْجَنَّةَ وَبَيْنَ الشَّفَاعَةِ فَاخْتَرْتُ الشَّفَاعَةَ وَهِيَ لِمَنْ مَاتَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ عَنْ رَجُلٍ آخَرَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Саиддан, у Қатодадан, у Абул-Малиҳдан, у Авф ибн Молик ал-Ашжаий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Раббим ҳузуридан менга бир келувчи келди ва умматимнинг ярмини жаннатга киритиш билан шафоат ўртасида мени ихтиёрли қилди. Мен шафоатни танладим. У эса Аллаҳга ҳеч нарсани ширк келтирмаган ҳолда ўлган киши учундир,» дедилар. Абул-Малиҳдан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бошқа бир кишидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинган ҳам), унда Авф ибн Молик зикр қилинмаган ва ҳадисда узун бир қисса бор. Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, у Қатодадан, у Абул-Малиҳдан, у Авф ибн Моликдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ فِي حَوْضِي مِنَ الأَبَارِيقِ بِعَدَدِ نُجُومِ السَّمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн Шуайб ибн Абу Ҳамза ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, менинг Ҳавзимда осмон юлдузлари сонича кўза-пиёлалар бор,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ نِيزَكَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكَّارٍ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوْضًا وَإِنَّهُمْ يَتَبَاهَوْنَ أَيُّهُمْ أَكْثَرُ وَارِدَةً وَإِنِّي أَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ وَارِدَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الأَشْعَثُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ سَمُرَةَ وَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Али ибн Нийзак ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Баккор ад-Димашқий ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Башир ривоят қилди, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, ҳар бир пайғамбар учун бир Ҳавз бордир. Улар қайси бирининг (ҳузурига) кўпроқ (киши) келиши билан фахрланадилар. Мен эса уларнинг энг кўп (киши) келувчиси бўлишимни умид қиламан,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. ал-Ашъас ибн Абдулмалик бу ҳадисни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (тарзда) ривоят қилган ва унда Самурани зикр қилмаган, бу (ривоят) кўпроқ саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُهَاجِرِ، عَنِ الْعَبَّاسِ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ الْحَبَشِيِّ، قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَحُمِلْتُ عَلَى الْبَرِيدِ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَقَدْ شَقَّ عَلَى مَرْكَبِي الْبَرِيدُ ‏.‏ فَقَالَ يَا أَبَا سَلاَّمٍ مَا أَرَدْتُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ وَلَكِنْ بَلَغَنِي عَنْكَ حَدِيثٌ تُحَدِّثُهُ عَنْ ثَوْبَانَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْحَوْضِ فَأَحْبَبْتُ أَنْ تُشَافِهَنِي بِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَلاَّمٍ حَدَّثَنِي ثَوْبَانُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ حَوْضِي مِنْ عَدَنَ إِلَى عَمَّانَ الْبَلْقَاءِ مَاؤُهُ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَأَكَاوِيبُهُ عَدَدُ نُجُومِ السَّمَاءِ مَنْ شَرِبَ مِنْهُ شَرْبَةً لَمْ يَظْمَأْ بَعْدَهَا أَبَدًا أَوَّلُ النَّاسِ وُرُودًا عَلَيْهِ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ الشُّعْثُ رُءُوسًا الدُّنْسُ ثِيَابًا الَّذِينَ لاَ يَنْكِحُونَ الْمُتَنَعِّمَاتِ وَلاَ تُفْتَحُ لَهُمُ السُّدَدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ لَكِنِّي نَكَحْتُ الْمُتَنَعِّمَاتِ وَفُتِحَ لِيَ السُّدَدُ وَنَكَحْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ عَبْدِ الْمَلِكِ لاَ جَرَمَ أَنِّي لاَ أَغْسِلُ رَأْسِي حَتَّى يَشْعَثَ وَلاَ أَغْسِلُ ثَوْبِي الَّذِي يَلِي جَسَدِي حَتَّى يَتَّسِخَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ ثَوْبَانَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو سَلاَّمٍ الْحَبَشِيُّ اسْمُهُ مَمْطُورٌ وَهُوَ شَامِيٌّ ثِقَةٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Солиҳ ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн ал-Муҳожир ривоят қилди, у ал-Аббосдан, у Абу Саллом ал-Ҳабашийдан (ривоят қилди), у деди: Умар ибн Абдулазиз мен томон (одам) юборди ва мен чопар (от)га миндирилдим. У деди: У (Умар)нинг ҳузурига кирганида (Абу Саллом): «Эй мўминлар амири, чопар (от)га миниш менга оғир келди,» деди. У (Умар): «Эй Абу Саллом, мен сенга оғирлик қилишни истамаган эдим, лекин менга сенга етиб келган, сен Савбондан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Ҳавз ҳақида ривоят қиладиган бир ҳадис етди, мен буни ўзинг менга оғзаки айтиб беришингни хуш кўрдим,» деди. Абу Саллом деди: менга Савбон Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди, у: «Менинг Ҳавзим Адандан то Балқо (ўлкаси)даги Аммонгача (кенгликда). Унинг суви сутдан оқроқ ва асалдан ширинроқ. Унинг кўзалари осмон юлдузлари сонича. Ким ундан бир қултум ичса, ундан кейин ҳеч қачон чанқамайди. Унга энг аввал келадиган кишилар муҳожирларнинг фақирлари — сочлари тўзиган, кийимлари кирланган, неъматли (бой) аёлларга уйланмайдиган ва уларга эшиклар очилмайдиган кишилардир,» дедилар. Умар деди: «Лекин мен неъматли аёлларга уйландим ва менга эшиклар очилди, мен Фотима бинти Абдулмаликка уйландим. Шубҳасиз, мен сочим тўзигунича бошимни ювмайман ва танимга тегиб турадиган кийимимни кирлангунча ювмайман.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Бу ҳадис Маъдон ибн Абу Талҳадан, у Савбондан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳам) ривоят қилинган. Абу Саллом ал-Ҳабашийнинг исми Мамтур бўлиб, у шомлик, ишончли (сиқа)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الصَّمَدِ الْعَمِّيُّ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا آنِيَةُ الْحَوْضِ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لآنِيَتُهُ أَكْثَرُ مِنْ عَدَدِ نُجُومِ السَّمَاءِ وَكَوَاكِبِهَا فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ مُصْحِيَةٍ مِنْ آنِيَةِ الْجَنَّةِ مَنْ شَرِبَ مِنْهَا شَرْبَةً لَمْ يَظْمَأْ آخِرَ مَا عَلَيْهِ عَرْضُهُ مِثْلُ طُولِهِ مَا بَيْنَ عَمَّانَ إِلَى أَيْلَةَ مَاؤُهُ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ وَابْنِ عُمَرَ وَحَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ وَالْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ ‏.‏ - وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ حَوْضِي كَمَا بَيْنَ الْكُوفَةِ إِلَى الْحَجَرِ الأَسْوَدِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Абдиссамад ал-Аммий Абдулазиз ибн Абдиссамад ривоят қилди, у деди: бизга Абу Имрон ал-Жавний ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн ас-Сомитдан, у Абу Зарр (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, Ҳавзнинг идишлари қанақа?» дедим. У: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, унинг идишлари қоронғи, очиқ (булутсиз) кечадаги осмон юлдузлари ва сайёралари сонидан ҳам кўпроқдир. (Улар) жаннат идишларидандир. Ким улардан бир қултум ичса, охир-оқибатгача чанқамайди. Унинг эни узунлигича бўлиб, Аммондан Айлагача (масофа)ча. Унинг суви сутдан оқроқ ва асалдан ширинроқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Барза ал-Асламий, Ибн Умар, Ҳориса ибн Ваҳб ва ал-Муставрид ибн Шаддоддан (ҳам ривоятлар) бор. Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинган): «Менинг Ҳавзим Куфадан то Ҳажарул-Асвадгача (бўлган масофа)чадир,» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو حَصِينٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ يُونُسَ، كُوفِيٌّ حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا أُسْرِيَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم جَعَلَ يَمُرُّ بِالنَّبِيِّ وَالنَّبِيَّيْنِ وَمَعَهُمُ الْقَوْمُ وَالنَّبِيِّ وَالنَّبِيَّيْنِ وَمَعَهُمُ الرَّهْطُ وَالنَّبِيِّ وَالنَّبِيِّينَ وَلَيْسَ مَعَهُمْ أَحَدٌ حَتَّى مَرَّ بِسَوَادٍ عَظِيمٍ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا قِيلَ مُوسَى وَقَوْمُهُ وَلَكِنِ ارْفَعْ رَأْسَكَ فَانْظُرْ ‏.‏ قَالَ فَإِذَا سَوَادٌ عَظِيمٌ قَدْ سَدَّ الأُفُقَ مِنْ ذَا الْجَانِبِ وَمِنْ ذَا الْجَانِبِ فَقِيلَ هَؤُلاَءِ أُمَّتُكَ وَسِوَى هَؤُلاَءِ مِنْ أُمَّتِكَ سَبْعُونَ أَلْفًا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ ‏.‏ فَدَخَلَ وَلَمْ يَسْأَلُوهُ وَلَمْ يُفَسِّرْ لَهُمْ فَقَالُوا نَحْنُ هُمْ ‏.‏ وَقَالَ قَائِلُونَ هُمْ أَبْنَاؤُنَا الَّذِينَ وُلِدُوا عَلَى الْفِطْرَةِ وَالإِسْلاَمِ ‏.‏ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هُمُ الَّذِينَ لاَ يَكْتَوُونَ وَلاَ يَسْتَرْقُونَ وَلاَ يَتَطَيَّرُونَ وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ عُكَّاشَةُ بْنُ مِحْصَنٍ فَقَالَ أَنَا مِنْهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَ آخَرُ فَقَالَ أَنَا مِنْهُمْ فَقَالَ ‏"‏ سَبَقَكَ بِهَا عُكَّاشَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Абу Ҳасин Абдуллоҳ ибн Аҳмад ибн Юнус ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Абаср ибн ал-Қосим ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн — у Ибн Абдураҳмондир — ривоят қилди, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Исро (тунда саёҳат) қилдирилганида, у киши (йўлда) бир пайғамбар ва бир неча пайғамбарлар ёнида бир қавм билан, яна бир пайғамбар ва бир неча пайғамбарлар ёнида бир гуруҳ билан, яна бир пайғамбар ва пайғамбарлар ёнида ҳеч ким бўлмаган ҳолда ўтиб бордилар — токи улкан бир қорамтир (жамоа)нинг ёнидан ўтдилар. Мен: «Бу ким?» дедим. «Мусо ва унинг қавми. Лекин бошингни кўтариб қара,» дейилди. У (Набий) деди: Шунда бир уфқдан то бу уфқгача тўсиб турган улкан бир қорамтир (жамоа бор эди). «Булар сенинг умматинг, булардан ташқари сенинг умматингдан етмиш минг (киши) ҳисоб-китобсиз жаннатга киради,» дейилди. Сўнг у (Набий) кирди ва улар ундан сўрамадилар, у ҳам уларга тафсилот бермади. Шунда улар: «Биз ўшалардирмиз,» дедилар. Бошқалар эса: «Улар фитрат ва Ислом узра туғилган фарзандларимиздир,» дедилар. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) чиқиб: «Улар ўзларини (доғ билан) куйдиртирмайдиган, руқя (афсун) қилдиртирмайдиган, фалга ишонмайдиган ва Раббиларига таваккул қиладиган кишилардир,» дедилар. Шунда Уккоша ибн Миҳсан туриб: «Мен уларданманми, эй Аллаҳнинг Расули?» деди. У: «Ҳа,» дедилар. Сўнг бошқа бири туриб: «Мен ҳам уларданманми?» деди. У: «Уккоша бунда сендан ўзиб кетди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ مَا أَعْرِفُ شَيْئًا مِمَّا كُنَّا عَلَيْهِ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقُلْتُ أَيْنَ الصَّلاَةُ قَالَ أَوَلَمْ تَصْنَعُوا فِي صَلاَتِكُمْ مَا قَدْ عَلِمْتُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Базийъ ривоят қилди, у деди: бизга Зиёд ибн ар-Рабиъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Имрон ал-Жавний ривоят қилди, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида биз узра бўлган нарсалардан (бугун) ҳеч нарсани танимаяпман.» Мен: «Намоз қани (у-чи)?» дедим. У: «Намозингизда нима қилаётганингизни ўзингиз билиб турибсизлар-ку!» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Абу Имрон ал-Жавнийнинг ҳадисидан, бу йўлдан ҳасан ғарибдир. У Анасдан бошқа йўлдан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا هَاشِمٌ، وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنِي زَيْدٌ الْخَثْعَمِيُّ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ الْخَثْعَمِيَّةِ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ تَخَيَّلَ وَاخْتَالَ وَنَسِيَ الْكَبِيرَ الْمُتَعَالِ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ تَجَبَّرَ وَاعْتَدَى وَنَسِيَ الْجَبَّارَ الأَعْلَى بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ سَهَا وَلَهَا وَنَسِيَ الْمَقَابِرَ وَالْبِلَى بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ عَتَا وَطَغَى وَنَسِيَ الْمُبْتَدَا وَالْمُنْتَهَى بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ يَخْتِلُ الدُّنْيَا بِالدِّينِ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ يَخْتِلُ الدِّينَ بِالشُّبُهَاتِ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ طَمَعٌ يَقُودُهُ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ هَوًى يُضِلُّهُ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ رَغَبٌ يُذِلُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ал-Аздий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, у деди: бизга Ҳошим — у Ибн Саид ал-Куфийдир — ривоят қилди, у деди: менга Зайд ал-Хасъамий ривоят қилди, у Асмо бинти Умайс ал-Хасъамийя (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Манманлик қилиб, кибрланиб, Буюк, Олий (Зот)ни унутган банда нақадар ёмон банда! Зўравонлик қилиб, тажовуз қилиб, Энг Олий Жаббор (Зот)ни унутган банда нақадар ёмон банда! Ғафлатда юриб, ўйин-кулгига берилиб, қабрлар ва чиришни унутган банда нақадар ёмон банда! Туғён қилиб, ҳаддидан ошиб, бошланиш ва охирни унутган банда нақадар ёмон банда! Дунёни дин билан фириб билан олувчи банда нақадар ёмон банда! Динни шубҳалар билан фириб билан (бузувчи) банда нақадар ёмон банда! Ўзини тамаъгирлик етаклаб юрувчи банда нақадар ёмон банда! Ҳавойи нафси адаштирувчи банда нақадар ёмон банда! Ҳирси (очкўзлиги) хорловчи банда нақадар ёмон банда!» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз ва унинг исноди кучли эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ الْمُؤَدِّبُ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ مُحَمَّدِ ابْنُ أُخْتِ، سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَارُودِ الأَعْمَى، وَاسْمُهُ، زِيَادُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَيُّمَا مُؤْمِنٍ أَطْعَمَ مُؤْمِنًا عَلَى جُوعٍ أَطْعَمَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَأَيُّمَا مُؤْمِنٍ سَقَى مُؤْمِنًا عَلَى ظَمَإٍ سَقَاهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الرَّحِيقِ الْمَخْتُومِ وَأَيُّمَا مُؤْمِنٍ كَسَا مُؤْمِنًا عَلَى عُرْىٍ كَسَاهُ اللَّهُ مِنْ خُضْرِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مَوْقُوفٌ وَهُوَ أَصَحُّ عِنْدَنَا وَأَشْبَهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳотим ал-Муаддиб ривоят қилди, у деди: бизга Аммор ибн Муҳаммад — Суфён ас-Саврийнинг жияни — ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Жоруд ал-Аъмо — исми Зиёд ибн ал-Мунзир ал-Ҳамдоний — ривоят қилди, у Атийя ал-Авфийдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир мўмин оч мўминга таом едирса, Аллаҳ унга Қиёмат кунида жаннат меваларидан едирар. Қайси бир мўмин чанқаган мўминга сув ичирса, Аллаҳ унга Қиёмат кунида муҳрланган (соф) шаробдан ичирар. Қайси бир мўмин яланғоч мўминни кийинтирса, Аллаҳ уни жаннатнинг яшил (кийимлари)дан кийинтирар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Бу Атийядан, у Абу Саиддан мавқуф (тарзда) ҳам ривоят қилинган ва бу бизнинг наздимизда саҳиҳроқ ва (ҳақиқатга) ўхшашроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَقِيلٍ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو فَرْوَةَ، يَزِيدُ بْنُ سِنَانٍ التَّمِيمِيُّ حَدَّثَنِي بُكَيْرُ بْنُ فَيْرُوزَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ خَافَ أَدْلَجَ وَمَنْ أَدْلَجَ بَلَغَ الْمَنْزِلَ أَلاَ إِنَّ سِلْعَةَ اللَّهِ غَالِيَةٌ أَلاَ إِنَّ سِلْعَةَ اللَّهِ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي النَّضْرِ ‏.‏

Бизга Абу Бакр ибн Абун-Назр ривоят қилди, у деди: бизга Абун-Назр ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ақил ас-Сақафий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Фарва, Язид ибн Синон ат-Тамимий ривоят қилди, у деди: менга Букайр ибн Файруз ривоят қилди, у деди: Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким қўрқса, тунда йўлга чиқар; ким тунда йўлга чиқса, манзилга етар. Огоҳ бўлингки, Аллаҳнинг моллари (савдо молчаси) қимматбаҳодир. Огоҳ бўлингки, Аллаҳнинг моллари — жаннатдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абун-Назрнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَقِيلٍ الثَّقَفِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَقِيلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنِي رَبِيعَةُ بْنُ يَزِيدَ، وَعَطِيَّةُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ السَّعْدِيِّ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ يَبْلُغُ الْعَبْدُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُتَّقِينَ حَتَّى يَدَعَ مَا لاَ بَأْسَ بِهِ حَذَرًا لِمَا بِهِ الْبَأْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Бакр ибн Абун-Назр ривоят қилди, у деди: бизга Абун-Назр ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ақил ас-Сақафий Абдуллоҳ ибн Ақил ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Язид ривоят қилди, у деди: менга Рабиа ибн Язид ва Атийя ибн Қайс ривоят қилди, улар Атийя ас-Саъдий (розияллаҳу анҳу)дан — у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан эди — (ривоят қилдилар), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Банда зарари бор нарсадан эҳтиёт бўлиб, зарари йўқ нарсани (ҳам) тарк этмагунча, тақводорлардан бўлиш (даражасига) етмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ الْقَطَّانُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ حَنْظَلَةَ الأُسَيْدِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ أَنَّكُمْ تَكُونُونَ كَمَا تَكُونُونَ عِنْدِي لأَظَلَّتْكُمُ الْمَلاَئِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ حَنْظَلَةَ الأُسَيْدِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Аббос ал-Анбарий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Имрон ал-Қаттон ривоят қилди, у Қатодадан, у Язид ибн Абдуллоҳ ибн аш-Шиххирдан, у Ҳанзала ал-Усайдий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар сиз менинг олдимда қандай бўлсангиз, (доимо) шундай бўлиб турсангиз эди, албатта фаришталар сизни қанотлари билан соялантирарди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис бу йўлдан бошқа (йўл билан ҳам) Ҳанзала ал-Усайдийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган. Бу бобда Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоят) бор.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ سَلْمَانَ أَبُو عُمَرَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ شِرَّةً وَلِكُلِّ شِرَّةٍ فَتْرَةً فَإِنْ كَانَ صَاحِبُهَا سَدَّدَ وَقَارَبَ فَارْجُوهُ وَإِنْ أُشِيرَ إِلَيْهِ بِالأَصَابِعِ فَلاَ تَعُدُّوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يُشَارَ إِلَيْهِ بِالأَصَابِعِ فِي دِينٍ أَوْ دُنْيَا إِلاَّ مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Салмон Абу Умар ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, у Ибн Ажлондан, у ал-Қаъқў ибн Ҳакимдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди), у: «Албатта, ҳар бир нарсанинг бир шижоати (ғайрати) бор, ҳар бир шижоатнинг бир сусайиши (сустлиги) бор. Агар унинг эгаси (сусайган вақтида ҳам) тўғри йўл тутса ва (ҳаққа) яқинлашса, ундан (яхшиликни) умид қилинг. Агар (сустлиги туфайли) унга бармоқлар билан ишора қилинса, уни (яхшилар қаторида) санаманг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Анас ибн Моликдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинган) у: «Кишига ёмонлик сифатида шунинг ўзи етарлики, Аллаҳ сақлаган кишидан бошқа, унга дин ёки дунё ишида бармоқлар билан ишора қилинса (машҳур бўлиб қолса),» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي يَعْلَى، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ خَطَّ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطًّا مُرَبَّعًا وَخَطَّ فِي وَسَطِ الْخَطِّ خَطًّا وَخَطَّ خَارِجًا مِنَ الْخَطِّ خَطًّا وَحَوْلَ الَّذِي فِي الْوَسَطِ خُطُوطًا فَقَالَ ‏ "‏ هَذَا ابْنُ آدَمَ وَهَذَا أَجَلُهُ مُحِيطٌ بِهِ وَهَذَا الَّذِي فِي الْوَسَطِ الإِنْسَانُ وَهَذِهِ الْخُطُوطُ عُرُوضُهُ إِنْ نَجَا مِنْ هَذَا يَنْهَشُهُ هَذَا وَالْخَطُّ الْخَارِجُ الأَمَلُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, отасидан, у Абу Яъладан, у Робиъ ибн Хусаймдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) биз учун тўртбурчак чизиқ чиздилар, чизиқнинг ўртасига (яна) бир чизиқ чиздилар, чизиқдан ташқарига чиқиб (кетадиган) бир чизиқ чиздилар ва ўртадаги (чизиқ) атрофига (бир неча) чизиқлар чиздилар, сўнг: «Бу — Одам фарзанди, мана бу эса уни ўраб турган ажалидир, ўртадаги мана бу — инсоннинг ўзи, мана бу чизиқлар эса унинг (бошига келадиган) офатларидир; агар у бировидан қутулса, бошқаси уни чақиб (етиб) олади, ташқарига чиқиб кетган чизиқ эса (узоқ) орзу-умалдир,» дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَيَشِبُّ مِنْهُ اثْنَانِ الْحِرْصُ عَلَى الْمَالِ وَالْحِرْصُ عَلَى الْعُمُرِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона, Қатодадан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одам фарзанди қарийди, бироқ ундаги икки нарса ёшараверади: молга бўлган ҳирс ва (узоқ) умрга бўлган ҳирс,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، مُحَمَّدُ بْنُ فِرَاسٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَوَّامِ، وَهُوَ عِمْرَانُ الْقَطَّانُ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مُثَلَ ابْنِ آدَمَ وَإِلَى جَنْبِهِ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ مَنِيَّةً إِنْ أَخْطَأَتْهُ الْمَنَايَا وَقَعَ فِي الْهَرَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Ҳурайра Муҳаммад ибн Фирос ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Қутайба Салм ибн Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аввом — у Имрон ал-Қаттондир — Қатодадан, у Мутарриф ибн Абдуллоҳ ибн аш-Шиххирдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одам фарзандининг мисоли (шундайки), унинг ёнида тўқсон тўққизта ўлим (сабаби) бор; агар ўлимлар уни хато қилиб (ўтиб кетса), у қариликка тушади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الطُّفَيْلِ بْنِ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا ذَهَبَ ثُلُثَا اللَّيْلِ قَامَ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا اللَّهَ اذْكُرُوا اللَّهَ جَاءَتِ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ جَاءَ الْمَوْتُ بِمَا فِيهِ جَاءَ الْمَوْتُ بِمَا فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أُبَىٌّ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُكْثِرُ الصَّلاَةَ عَلَيْكَ فَكَمْ أَجْعَلُ لَكَ مِنْ صَلاَتِي فَقَالَ ‏"‏ مَا شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ الرُّبُعَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا شِئْتَ فَإِنْ زِدْتَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ النِّصْفَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا شِئْتَ فَإِنْ زِدْتَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَالثُّلُثَيْنِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا شِئْتَ فَإِنْ زِدْتَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَجْعَلُ لَكَ صَلاَتِي كُلَّهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِذًا تُكْفَى هَمَّكَ وَيُغْفَرُ لَكَ ذَنْبُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Қабиса, Суфёндан, у Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Туфайл ибн Убай ибн Каъбдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кечанинг учдан икки қисми ўтганида туриб: «Эй одамлар! Аллаҳни зикр қилинг, Аллаҳни зикр қилинг! Биринчи силкиниш (ар-Рожифа) келди, унинг ортидан иккинчиси (ар-Родифа) келади, ўлим ўзидаги (нарсалари) билан келди, ўлим ўзидаги (нарсалари) билан келди!» дердилар. Убай деди: «Эй Расулуллаҳ, мен сизга кўп саловот айтаман, саловотимнинг қанчасини сизга ажратай?» дедим. У: «Хоҳлаганингча,» дедилар. Мен: «Чорагини,» дедим. У: «Хоҳлаганингча, агар зиёда қилсанг, бу сен учун яхшироқдир,» дедилар. Мен: «Ярмини,» дедим. У: «Хоҳлаганингча, агар зиёда қилсанг, бу сен учун яхшироқдир,» дедилар. Мен: «Учдан икки қисмини-чи?» дедим. У: «Хоҳлаганингча, агар зиёда қилсанг, бу сен учун яхшироқдир,» дедилар. Мен: «Бутун саловотимни сизга ажратайми?» дедим. У: «У ҳолда ғаминг (етарли) қилиб ҳал қилинади ва гуноҳинг кечирилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ أَبَانَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْتَحْيُوا مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَسْتَحْيِي وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ ذَاكَ وَلَكِنَّ الاِسْتِحْيَاءَ مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاءِ أَنْ تَحْفَظَ الرَّأْسَ وَمَا وَعَى وَتَحْفَظَ الْبَطْنَ وَمَا حَوَى وَتَتَذَكَّرَ الْمَوْتَ وَالْبِلَى وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ تَرَكَ زِينَةَ الدُّنْيَا فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدِ اسْتَحْيَا مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبَانَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Убайд, Абон ибн Ишоқдан, у Саббоҳ ибн Муҳаммаддан, у Мурра ал-Ҳамдонийдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳдан ҳақиқий ҳаё қилиш билан ҳаё қилинглар,» дедилар. Биз: «Эй Расулуллаҳ, биз ҳаё қиламиз, алҳамдулиллаҳ,» дедик. У: «Бу (ўша эмас), балки Аллаҳдан ҳақиқий ҳаё қилиш — бошни ва у ўз ичига олган нарсаларни сақлашинг, қорнни ва у ўз ичига олган нарсаларни сақлашинг, ўлим ва чиришни эслашингдир; ким охиратни истаса, дунё зийнатини тарк этади. Ким шуни қилса, у Аллаҳдан ҳақиқий ҳаё қилиш билан ҳаё қилибди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан, Абон ибн Ишоқнинг Саббоҳ ибн Муҳаммаддан (қилган) ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ حَبِيبٍ، عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَعَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَالْعَاجِزُ مَنْ أَتْبَعَ نَفْسَهُ هَوَاهَا وَتَمَنَّى عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ حَاسَبَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا قَبْلَ أَنْ يُحَاسَبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا وَتَزَيَّنُوا لِلْعَرْضِ الأَكْبَرِ وَإِنَّمَا يَخِفُّ الْحِسَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ لاَ يَكُونُ الْعَبْدُ تَقِيًّا حَتَّى يُحَاسِبَ نَفْسَهُ كَمَا يُحَاسِبُ شَرِيكَهُ مِنْ أَيْنَ مَطْعَمُهُ وَمَلْبَسُهُ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус, Абу Бакр ибн Абу Марямдан (ривоят қилди). (Яна) бизга Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Авн хабар берди, у деди: бизга Ибнул-Муборак хабар берди, Абу Бакр ибн Абу Марямдан, у Замра ибн Ҳабибдан, у Шаддод ибн Авс (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ақлли киши — нафсини ҳисобга тортган ва ўлимдан кейинги (ҳаёт) учун амал қилган кишидир; ожиз киши эса — нафсини ҳавосига эргаштирган ва (амал қилмай) Аллаҳдан (яхшилик) орзу қилган кишидир,» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. У деди: «Нафсини ҳисобга тортган» деган сўзининг маъноси — Қиёмат кунида ҳисоб-китоб қилинишидан олдин дунёда ўз нафсини ҳисоб-китоб қилди, демакдир. Умар ибн Хаттоб (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у: «Ҳисобга тортилишингиздан олдин нафсларингизни ҳисобга тортинг ва энг катта (илоҳий) намойиш учун безанинг (тайёргарлик кўринг). Қиёмат кунида ҳисоб-китоб фақат дунёда нафсини ҳисобга тортган киши учун енгил бўлади,» деган. Маймун ибн Миҳрондан ривоят қилинишича, у: «Банда ўз нафсини, шеригидан «таоминг ва кийиминг қаердан?» деб (сўраб) ҳисоб қилганидек, (ҳисобга тортмагунча) тақводор бўлолмайди,» деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنُ مَدُّويَهْ التِّرْمِذِيُّ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ الْحَكَمِ الْعُرَنِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَلِيدِ الْوَصَّافِيُّ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُصَلاَّهُ فَرَأَى نَاسًا كَأَنَّهُمْ يَكْتَشِرُونَ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّكُمْ لَوْ أَكْثَرْتُمْ ذِكْرَ هَاذِمِ اللَّذَّاتِ لَشَغَلَكُمْ عَمَّا أَرَى فَأَكْثِرُوا مِنْ ذِكْرِ هَاذِمِ اللَّذَّاتِ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ لَمْ يَأْتِ عَلَى الْقَبْرِ يَوْمٌ إِلاَّ تَكَلَّمَ فِيهِ فَيَقُولُ أَنَا بَيْتُ الْغُرْبَةِ وَأَنَا بَيْتُ الْوَحْدَةِ وَأَنَا بَيْتُ التُّرَابِ وَأَنَا بَيْتُ الدُّودِ ‏.‏ فَإِذَا دُفِنَ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ قَالَ لَهُ الْقَبْرُ مَرْحَبًا وَأَهْلاً أَمَا إِنْ كُنْتَ لأَحَبَّ مَنْ يَمْشِي عَلَى ظَهْرِي إِلَىَّ فَإِذْ وُلِّيتُكَ الْيَوْمَ وَصِرْتَ إِلَىَّ فَسَتَرَى صَنِيعِي بِكَ ‏.‏ قَالَ فَيَتَّسِعُ لَهُ مَدَّ بَصَرِهِ وَيُفْتَحُ لَهُ بَابٌ إِلَى الْجَنَّةِ ‏.‏ وَإِذَا دُفِنَ الْعَبْدُ الْفَاجِرُ أَوِ الْكَافِرُ قَالَ لَهُ الْقَبْرُ لاَ مَرْحَبًا وَلاَ أَهْلاً أَمَا إِنْ كُنْتَ لأَبْغَضَ مَنْ يَمْشِي عَلَى ظَهْرِي إِلَىَّ فَإِذْ وُلِّيتُكَ الْيَوْمَ وَصِرْتَ إِلَىَّ فَسَتَرَى صَنِيعِي بِكَ ‏.‏ قَالَ فَيَلْتَئِمُ عَلَيْهِ حَتَّى تَلْتَقِيَ عَلَيْهِ وَتَخْتَلِفَ أَضْلاَعُهُ ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَصَابِعِهِ فَأَدْخَلَ بَعْضَهَا فِي جَوْفِ بَعْضٍ قَالَ ‏"‏ وَيُقَيِّضُ اللَّهُ لَهُ سَبْعِينَ تِنِّينًا لَوْ أَنَّ وَاحِدًا مِنْهَا نَفَخَ فِي الأَرْضِ مَا أَنْبَتَتْ شَيْئًا مَا بَقِيَتِ الدُّنْيَا فَيَنْهَشْنَهُ وَيَخْدِشْنَهُ حَتَّى يُفْضَى بِهِ إِلَى الْحِسَابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Маддуяҳ ат-Термизий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Қосим ибн ал-Ҳакам ал-Ураний ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн ал-Валид ал-Вассофий, Атийядан, у Абу Саид (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз намозгоҳларига кирдилар ва гоё тишларини кўрсатиб кулаётган одамларни кўриб: «Агар сизлар лаззатларни узгувчини (ўлимни) кўп эсласангиз, у сизни мен кўраётган (бу нарса)дан банд қилган бўлар эди. Бас, лаззатларни узгувчи — ўлимни кўп эсланг. Зеро, қабрнинг устига шундай бир кун келмайдики, у (қабр) ўша кунда гапириб: «Мен ғурбат (бегоналик) уйиман, мен ёлғизлик уйиман, мен тупроқ уйиман, мен қурт уйиман,» демасин. Мўмин банда дафн этилганида қабр унга: «Марҳабо, хуш келибсан! Менинг устимда юрганлардан менга энг севимлиси сен эдинг. Бугун сенга (эгалик қилиш) топширилиб, сен менга келганингдан кейин, мен сенга қиладиган (яхши) муомалани кўрасан,» дейди.» (Расулуллаҳ) дедилар: «Бас, (қабр) унга кўз етадиган масофагача кенгаяди ва унга жаннатга (элтадиган) эшик очилади. Фожир банда ёки кофир дафн этилганида қабр унга: «Марҳабо ҳам, хуш келибсан ҳам (йўқ)! Менинг устимда юрганлардан менга энг ёмон кўрган киши сен эдинг. Бугун сенга (эгалик) топширилиб, сен менга келганингдан кейин, мен сенга қиладиган (муомалани) кўрасан,» дейди.» (Расулуллаҳ) дедилар: «Бас, (қабр) унинг устига шунчалик қисиладики, қовурғалари бир-бирига кириб, бир-бирига ўтиб кетади.» Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бармоқлари билан (ишора қилиб), уларнинг баъзисини баъзисининг орасига киритдилар ва: «Аллаҳ унга етмишта аждаҳо йўналтиради; агар улардан бири ерга пуфласа, дунё тургунча (ер) ҳеч нарса ундирмас эди. Улар уни ҳисоб-китобга элтилгунича чақадилар ва тирнайдилар,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қабр — ё жаннат боғларидан бир боғ, ё дўзах чуқурларидан бир чуқурдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلِ حَصِيرٍ فَرَأَيْتُ أَثَرَهُ فِي جَنْبِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдураззоқ хабар берди, Маъмардан, у Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Саврдан (ривоят қилдики), у деди: Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)ни шундай деяётганини эшитдим: менга Умар ибн Хаттоб (розияллаҳу анҳу) хабар бериб деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига кирдим, шу пайт у (хурмо) лифидан тўқилган бўйра устида ёнбошлаб ётган эканлар, мен унинг изини ёнларида (кўрдим).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва ҳадисда узун бир қисса бор.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، وَيُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَمْرَو بْنَ عَوْفٍ وَهُوَ حَلِيفُ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ وَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ فَقَدِمَ بِمَالٍ مِنَ الْبَحْرَيْنِ وَسَمِعَتِ الأَنْصَارُ بِقُدُومِ أَبِي عُبَيْدَةَ فَوَافَوْا صَلاَةَ الْفَجْرِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ فَتَعَرَّضُوا لَهُ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ رَآهُمْ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَظُنُّكُمْ سَمِعْتُمْ أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ قَدِمَ بِشَيْءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَبْشِرُوا وَأَمِّلُوا مَا يَسُرُّكُمْ فَوَاللَّهِ مَا الْفَقْرَ أَخْشَى عَلَيْكُمْ وَلَكِنِّي أَخْشَى أَنْ تُبْسَطَ الدُّنْيَا عَلَيْكُمْ كَمَا بُسِطَتْ عَلَى مَنْ قَبْلَكُمْ فَتَنَافَسُوهَا كَمَا تَنَافَسُوهَا فَتُهْلِكَكُمْ كَمَا أَهْلَكَتْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, Маъмар ва Юнусдан, улар Зуҳрийдан (ривоят қилдики), унга Урва ибн аз-Зубайр хабар беришича, унга Мисвар ибн Махрама хабар берган, унга эса Амр ибн Авф — у Бану Омир ибн Луъайнинг иттифоқдоши бўлиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Бадрда қатнашган — хабар беришича, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Убайда ибн ал-Жарроҳни (Баҳрайнга) жўнатган эдилар, у Баҳрайндан мол (хирож) билан келди. Ансорлар Абу Убайданинг келганини эшитиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга бомдод намозига (келиб) қатнашдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозни ўқиб бўлиб (юзланиб) қайтганларида, улар у кишининг йўлига чиқдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларни кўрганларида табассум қилдилар, сўнг: «Сизлар Абу Убайда бирор (мол) билан келганини эшитган бўлсангиз керак, деб ўйлайман,» дедилар. Улар: «Ҳа, эй Расулуллаҳ,» дедилар. У: «Бас, суюнчланглар ва сизни қувонтирадиган нарсадан умидвор бўлинглар. Аллаҳга қасамки, мен сизлар ҳақингизда камбағалликдан қўрқмайман, балки мен сиздан олдингиларга дунё ёйилганидек, сизларга ҳам ёйилиб, улар у (дунё) учун рақобатлашганидек, сизлар ҳам у учун рақобатлашиб қолиб, уларни ҳалок қилганидек, сизни ҳам ҳалок қилишидан қўрқаман,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَابْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ ‏ "‏ يَا حَكِيمُ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ حَكِيمٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَرْزَأُ أَحَدًا بَعْدَكَ شَيْئًا حَتَّى أُفَارِقَ الدُّنْيَا ‏.‏ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَدْعُو حَكِيمًا إِلَى الْعَطَاءِ فَيَأْبَى أَنْ يَقْبَلَهُ ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ دَعَاهُ لِيُعْطِيَهُ فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُ شَيْئًا فَقَالَ عُمَرُ إِنِّي أُشْهِدُكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى حَكِيمٍ أَنِّي أَعْرِضُ عَلَيْهِ حَقَّهُ مِنْ هَذَا الْفَىْءِ فَيَأْبَى أَنْ يَأْخُذَهُ ‏.‏ فَلَمْ يَرْزَأْ حَكِيمٌ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ شَيْئًا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى تُوُفِّيَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ хабар берди, Юнусдан, у Зуҳрийдан, у Урва ибн аз-Зубайр ва Ибнул-Мусайябдан (ривоят қилдики), Ҳаким ибн Ҳизом (розияллаҳу анҳу) деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (бирор нарса) сўрадим, у менга бердилар; сўнг (яна) сўрадим, менга бердилар; сўнг (яна) сўрадим, менга бердилар; сўнг у: «Эй Ҳаким, албатта бу мол кўм-кўк ва шириндир; ким уни нафси сахийлиги билан (тама қилмай) олса, унга (мол)да барака берилади; ким уни нафси тама қилиб олса, унга унда барака берилмайди ва у — еб (тўймайдиган) кишидек бўлади. Юқори қўл (берувчи қўл) паст қўлдан (олувчи қўлдан) яхшироқдир,» дедилар. Ҳаким деди: «Мен: «Эй Расулуллаҳ, сизни ҳақ билан жўнатган Зотга қасамки, дунёдан ажралгунча сиздан кейин ҳеч кимдан бирор нарса олиб, (уни) камайтирмайман,» дедим. Абу Бакр (розияллаҳу анҳу) Ҳакимни инъом (олишга) чақирарди, бироқ у уни қабул қилишдан бош тортарди. Сўнг Умар (розияллаҳу анҳу) унга (инъом) бериш учун чақирди, бироқ у ундан бирор нарса олишдан бош тортди. Шунда Умар: «Эй мусулмонлар жамоаси, мен Ҳаким ҳақида сизларни гувоҳ қиламанки, мен унга шу ўлжадан ўз ҳаққини таклиф қиламан, у эса уни олишдан бош тортяпти,» деди. Ҳаким Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейин, вафот этгунигача ҳеч кимдан бирор нарса олиб, (уни) камайтирмади. У (Термизий) деди: бу саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ ابْتُلِينَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالضَّرَّاءِ فَصَبَرْنَا ثُمَّ ابْتُلِينَا بِالسَّرَّاءِ بَعْدَهُ فَلَمْ نَصْبِرْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Сафвон, Юнусдан, у Зуҳрийдан, у Ҳумайд ибн Абдураҳмондан, у Абдураҳмон ибн Авф (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга (машаққат ва) зарарлик билан синовга тортилдик, сабр қилдик; сўнг ундан кейин фароғат (бойлик) билан синалдик, бироқ сабр қилолмадик,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ صَبِيحٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبَانَ، وَهُوَ الرَّقَاشِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ كَانَتِ الآخِرَةُ هَمَّهُ جَعَلَ اللَّهُ غِنَاهُ فِي قَلْبِهِ وَجَمَعَ لَهُ شَمْلَهُ وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ وَمَنْ كَانَتِ الدُّنْيَا هَمَّهُ جَعَلَ اللَّهُ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَفَرَّقَ عَلَيْهِ شَمْلَهَ وَلَمْ يَأْتِهِ مِنَ الدُّنْيَا إِلاَّ مَا قُدِّرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Робиъ ибн Сабиҳдан, у Язид ибн Абондан — у ар-Рақошийдир — у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимнинг ғами (асосий мақсади) охират бўлса, Аллаҳ унинг бойлигини қалбига (жойлаб) қўяди, ишларини жамлаб беради ва дунё унга, гарчи хоҳламаса ҳам, (ўзи бўйсуниб) келади. Кимнинг ғами дунё бўлса, Аллаҳ унинг камбағаллигини кўзлари олдига қўяди, ишларини пароканда қилади ва унга дунёдан фақат ўзига тақдир қилинган нарсагина келади,» дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ زَائِدَةَ بْنِ نَشِيطٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْوَالِبِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ يَا ابْنَ آدَمَ تَفَرَّغْ لِعِبَادَتِي أَمْلأْ صَدْرَكَ غِنًى وَأَسُدَّ فَقْرَكَ وَإِلاَّ تَفْعَلْ مَلأْتُ يَدَيْكَ شُغْلاً وَلَمْ أَسُدَّ فَقْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو خَالِدٍ الْوَالِبِيُّ اسْمُهُ هُرْمُزُ ‏.‏

Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус хабар берди, Имрон ибн Зоида ибн Нашитдан, у отасидан, у Абу Холид ал-Волибийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта Аллоҳ таоло айтади: «Эй Одам фарзанди, Менга ибодат қилишга (ўзингни) бағишла, Мен кўксингни бойлик билан тўлдираман ва камбағаллигингни тўсиб (ёпиб) қўяман. Агар (шундай) қилмасанг, қўлларингни машғулот (юмуш) билан тўлдираман ва камбағаллигингни тўсмайман,»» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Холид ал-Волибийнинг исми Ҳурмуздир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَنَا شَطْرٌ مِنْ شَعِيرٍ فَأَكَلْنَا مِنْهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ قُلْتُ لِلْجَارِيَةِ كِيلِيهِ فَكَالَتْهُ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ فَنِيَ ‏.‏ قَالَتْ فَلَوْ كُنَّا تَرَكْنَاهُ لأَكَلْنَا مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهَا شَطْرٌ تَعْنِي شَيْئًا ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этдилар, ҳолбуки бизнинг ҳузуримизда арпадан (озгина) бир улуш бор эди. Биз ундан Аллаҳ хоҳлаган (муддатча) едик, сўнг мен чўрига: «Уни ўлчаб кўр,» дедим, у ўлчади, кўп ўтмай у тугаб қолди. У (Оиша) деди: «Агар биз уни (ўлчамай) қолдирганимизда, ундан бундан кўпроқ ер эдик.» Абу Исо (Термизий) деди: бу саҳиҳ ҳадисдир. Унинг «шатр» деган сўзининг маъноси «озгина нарса»ни англатади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيِّ، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ لَنَا قِرَامُ سِتْرٍ فِيهِ تَمَاثِيلُ عَلَى بَابِي فَرَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ انْزِعِيهِ فَإِنَّهُ يُذَكِّرُنِي الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَكَانَ لَنَا سَمَلُ قَطِيفَةٍ عَلَمُهَا مِنْ حَرِيرٍ كُنَّا نَلْبَسُهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, Довуд ибн Абу Ҳинддан, у Азрадан, у Ҳумайд ибн Абдураҳмон ал-Ҳимярийдан, у Саъд ибн Ҳишомдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Эшигимда расм-суратлар бўлган бир парда (матоси) бор эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни кўриб: «Уни олиб ташла, чунки у менга дунёни эслатади,» дедилар.» У деди: «Бизда четига ипакдан (нақш) қилинган, эскирган бир чойшаб (гиламча) бор эди, биз уни кияр эдик.»» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан (қаралганда) ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَتْ وِسَادَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّتِي يَضْطَجِعُ عَلَيْهَا مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг устида ёнбошлаб ётадиган ёстиқлари тердан (бўлиб), ичи (хурмо) лифи билан тўлдирилган эди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهُمْ ذَبَحُوا شَاةً فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا بَقِيَ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ مَا بَقِيَ مِنْهَا إِلاَّ كَتِفُهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَقِيَ كُلُّهَا غَيْرَ كَتِفِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَيْسَرَةَ هُوَ الْهَمْدَانِيُّ اسْمُهُ عَمْرُو بْنُ شُرَحْبِيلَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид, Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у Абу Майсарадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), улар бир қўйни сўйишган экан. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ундан нима қолди?» дедилар. У (Оиша): «Ундан курагидан бошқаси қолмади,» деди. У: «Курагидан бошқасининг ҳаммаси қолди (сақланиб қолди),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Майсара — у ал-Ҳамдонийдир, исми Амр ибн Шураҳбилдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنْ كُنَّا آلَ مُحَمَّدٍ نَمْكُثُ شَهْرًا مَا نَسْتَوْقِدُ بِنَارٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ الْمَاءُ وَالتَّمْرُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, у деди: бизга Абда, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Биз, Муҳаммад оиласи, бир ойгача ўт ёқмай турардик; фақат сув ва хурмодан бошқа (нарсамиз йўқ эди).» У (Термизий) деди: бу саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ أَسْلَمَ أَبُو حَاتِمٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَقَدْ أُخِفْتُ فِي اللَّهِ وَمَا يُخَافُ أَحَدٌ وَلَقَدْ أُوذِيتُ فِي اللَّهِ وَمَا يُؤْذَى أَحَدٌ وَلَقَدْ أَتَتْ عَلَىَّ ثَلاَثُونَ مِنْ بَيْنِ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ وَمَا لِي وَلِبِلاَلٍ طَعَامٌ يَأْكُلُهُ ذُو كَبِدٍ إِلاَّ شَيْءٌ يُوَارِيهِ إِبْطُ بِلاَلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ - وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ حِينَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَارًّا مِنْ مَكَّةَ وَمَعَهُ بِلاَلٌ إِنَّمَا كَانَ مَعَ بِلاَلٍ مِنَ الطَّعَامِ مَا يَحْمِلُهُ تَحْتَ إِبْطِهِ ‏.‏

«Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Аслам Абу Ҳотим ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у деди: бизга Собит ривоят қилди, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен Аллаҳ (йўлида) шундай қўрқитилдимки, ҳеч ким бундай қўрқитилмаган, ва мен Аллаҳ (йўлида) шундай озор берилдимки, ҳеч ким бундай озор берилмаган. Менинг бошимдан ўттиз кун-кеча ўтдики, мен ва Билолнинг олдида жигар эга бўлган (яъни бирон жонзот) ейдиган таомдан Билолнинг қўлтиғи яширадиган нарсадан ўзга ҳеч нарса йўқ эди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадиснинг маъноси: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккадан қочиб чиққанларида, Билол у зот билан бирга эди, Билолнинг олдидаги таом эса фақат қўлтиғи остида кўтариб юрадиган нарса эди.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، حَدَّثَنِي مَنْ، سَمِعَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، يَقُولُ خَرَجْتُ فِي يَوْمٍ شَاتٍ مِنْ بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ أَخَذْتُ إِهَابًا مَعْطُونًا فَحَوَّلْتُ وَسَطَهُ فَأَدْخَلْتُهُ عُنُقِي وَشَدَدْتُ وَسَطِي فَحَزَمْتُهُ بِخُوصِ النَّخْلِ وَإِنِّي لَشَدِيدُ الْجُوعِ وَلَوْ كَانَ فِي بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَعَامٌ لَطَعِمْتُ مِنْهُ فَخَرَجْتُ أَلْتَمِسُ شَيْئًا فَمَرَرْتُ بِيَهُودِيٍّ فِي مَالٍ لَهُ وَهُوَ يَسْقِي بِبَكَرَةٍ لَهُ فَاطَّلَعْتُ عَلَيْهِ مِنْ ثُلْمَةٍ فِي الْحَائِطِ فَقَالَ مَا لَكَ يَا أَعْرَابِيُّ هَلْ لَكَ فِي كُلِّ دَلْوٍ بِتَمْرَةٍ قُلْتُ نَعَمْ فَافْتَحِ الْبَابَ حَتَّى أَدْخُلَ فَفَتَحَ فَدَخَلْتُ فَأَعْطَانِي دَلْوَهُ فَكُلَّمَا نَزَعْتُ دَلْوًا أَعْطَانِي تَمْرَةً حَتَّى إِذَا امْتَلأَتْ كَفِّي أَرْسَلْتُ دَلْوَهُ وَقُلْتُ حَسْبِي فَأَكَلْتُهَا ثُمَّ جَرَعْتُ مِنَ الْمَاءِ فَشَرِبْتُ ثُمَّ جِئْتُ الْمَسْجِدَ فَوَجَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

«Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у деди: бизга Язид ибн Зиёд ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Каъб ал-Қуразиъйдан, у деди: менга Али ибн Абу Толибни эшитган бир киши ривоят қилдики, у (Али) шундай дерди: «Бир совуқ кунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг уйидан чиқдим, ҳўлланган (ошланган) бир тери олиб, унинг ўртасини тешиб, бўйнимга кийдим ва белимни хурмо барги (толаси) билан боғлаб олдим. Мен жуда оч эдим, агар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг уйида таом бўлганида, ундан ер эдим. Шундай қилиб, бирор нарса излаб чиқдим. Бир яҳудийнинг ёнидан ўтдим, у ўз мол-мулкида чарх (куваси) билан сув тортаётган эди. Девордаги бир тешикдан унга қарадим. У: «Сенга нима бўлди, эй аъробий? Ҳар бир пақир (сув) учун бир дона хурмо олишни истайсанми?» деди. Мен: «Ҳа,» дедим, «эшикни оч, мен кирай.» У эшикни очди, мен кирдим, у менга ўз пақирини берди. Ҳар пақир сув тортиб чиқарганимда, у менга бир дона хурмо берарди, токи кафтим тўлгунча. Сўнг пақирини қўйиб юбордим ва: «Менга шу етар,» дедим. Кейин уларни едим, сўнг бир ҳовуч сув ҳўплаб ичдим. Кейин масжидга келдим ва у ерда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни топдим.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبَّاسٍ الْجُرَيْرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عُثْمَانَ النَّهْدِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ أَصَابَهُمْ جُوعٌ فَأَعْطَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَمْرَةً تَمْرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

«Бизга Абу Ҳафс Амр ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Аббос ал-Журайрийдан, у деди: мен Абу Усмон ан-Наҳдийни Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилаётганини эшитдимки, уларни очлик тутган эди, шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг ҳар бирига биттадан хурмо бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ ثَلاَثُمِائَةٍ نَحْمِلُ زَادَنَا عَلَى رِقَابِنَا فَفَنِيَ زَادُنَا حَتَّى إِنْ كَانَ يَكُونُ لِلرَّجُلِ مِنَّا كُلَّ يَوْمٍ تَمْرَةٌ ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ وَأَيْنَ كَانَتْ تَقَعُ التَّمْرَةُ مِنَ الرَّجُلِ فَقَالَ لَقَدْ وَجَدْنَا فَقْدَهَا حِينَ فَقَدْنَاهَا وَأَتَيْنَا الْبَحْرَ فَإِذَا نَحْنُ بِحُوتٍ قَدْ قَذَفَهُ الْبَحْرُ فَأَكَلْنَا مِنْهُ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ يَوْمًا مَا أَحْبَبْنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَرَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ أَتَمَّ مِنْ هَذَا وَأَطْوَلَ ‏.‏

«Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у Ваҳб ибн Кайсондан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни (жангга) юбордилар, биз уч юз киши эдик, озуқамизни елкаларимизда кўтариб юрардик. Озуқамиз тугаб, ҳар биримизга кунига бир дона хурмодан тегадиган бўлиб қолди.» Унга: «Эй Абу Абдуллоҳ! Бир кишига бир дона хурма қандай етарди?» дейилди. У: «Уни йўқотганимизда унинг қадрини билдик. Сўнг денгизга келдик ва денгиз қирғоққа отиб чиқарган бир балиққа дуч келдик. Ундан ўн саккиз кун давомида хоҳлаганимизча едик,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир ва Жобир ибн Абдуллоҳдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Уни Молик ибн Анас Ваҳб ибн Кайсондан бундан тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилган.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، حَدَّثَنِي مَنْ، سَمِعَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، يَقُولُ إِنَّا لَجُلُوسٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ إِذْ طَلَعَ عَلَيْنَا مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ مَا عَلَيْهِ إِلاَّ بُرْدَةٌ لَهُ مَرْقُوعَةٌ بِفَرْوٍ فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَكَى لِلَّذِي كَانَ فِيهِ مِنَ النِّعْمَةِ وَالَّذِي هُوَ الْيَوْمَ فِيهِ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَيْفَ بِكُمْ إِذَا غَدَا أَحَدُكُمْ فِي حُلَّةٍ وَرَاحَ فِي حُلَّةٍ وَوُضِعَتْ بَيْنَ يَدَيْهِ صَحْفَةٌ وَرُفِعَتْ أُخْرَى وَسَتَرْتُمْ بُيُوتَكُمْ كَمَا تُسْتَرُ الْكَعْبَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ نَحْنُ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مِنَّا الْيَوْمَ نَتَفَرَّغُ لِلْعِبَادَةِ وَنُكْفَى الْمُؤْنَةَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأَنْتُمُ الْيَوْمَ خَيْرٌ مِنْكُمْ يَوْمَئِذٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَيَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ هُوَ ابْنُ مَيْسَرَةَ وَهُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَيَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ الدِّمَشْقِيُّ الَّذِي رَوَى عَنِ الزُّهْرِيِّ رَوَى عَنْهُ وَكِيعٌ وَمَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَيَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ كُوفِيٌّ رَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ وَشُعْبَةُ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ ‏.‏

«Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у деди: менга Язид ибн Зиёд ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Каъб ал-Қуразиъйдан, у деди: менга Али ибн Абу Толибни эшитган бир киши ривоят қилдики, у (Али) шундай дерди: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан масжидда ўтирган эдик. Шу пайт ёнимизга Мусъаб ибн Умайр кўринди, унинг устида тери (мўйна) билан ямалган бир бўркдан ўзга ҳеч нарса йўқ эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни илгари бўлган неъматни ва бугун бўлган ҳолатни (эслаб) йиғладилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлар қандай бўларкинсиз, қачонки бирингиз эрталаб бир сарпода чиқиб, кечқурун (бошқа) бир сарпода қайтса, олдига бир таом (лаганда) қўйилиб, бошқаси олиб кетилса ва Каъба парда билан тўсилгандай уйларингизни парда билан тўсиб қўйсангиз?» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ! Ўша кунда биз бугунгидан кўра яхшироқ бўламиз, ибодатга фурсат топиб, ҳаражатдан фориғ бўламиз,» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йўқ, бугун сизлар ўша кунгидан кўра яхшироқсизлар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Язид ибн Зиёд — у Майсаранинг ўғли бўлиб, мадиналикдир, ундан Молик ибн Анас ва аҳли илмдан бошқа кўплар ривоят қилган. Зуҳрийдан ривоят қилган Язид ибн Зиёд ад-Димашқий эса бошқа бўлиб, ундан Вакииъ ва Марвон ибн Муовия ривоят қилган. Язид ибн Абу Зиёд эса куфаликдир, ундан Суфён, Шуъба, Ибн Уяйна ва имомлардан бошқа кўплар ривоят қилган.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، حَدَّثَنَا مُجَاهِدٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ أَهْلُ الصُّفَّةِ أَضْيَافَ أَهْلِ الإِسْلاَمِ لاَ يَأْوُونَ عَلَى أَهْلٍ وَلاَ مَالٍ وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنْ كُنْتُ لأَعْتَمِدُ بِكَبِدِي عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْجُوعِ وَأَشُدُّ الْحَجَرَ عَلَى بَطْنِي مِنَ الْجُوعِ وَلَقَدْ قَعَدْتُ يَوْمًا عَلَى طَرِيقِهِمُ الَّذِي يَخْرُجُونَ فِيهِ فَمَرَّ بِي أَبُو بَكْرٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَا سَأَلْتُهُ إِلاَّ لِيَسْتَتْبِعَنِي فَمَرَّ وَلَمْ يَفْعَلْ ثُمَّ مَرَّ بِي عُمَرُ فَسَأَلْتُهُ عَنْ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَا أَسْأَلُهُ إِلاَّ لِيَسْتَتْبِعَنِي فَمَرَّ وَلَمْ يَفْعَلْ ثُمَّ مَرَّ بِي أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم فَتَبَسَّمَ حِينَ رَآنِي وَقَالَ ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْحَقْ ‏"‏ ‏.‏ وَمَضَى فَاتَّبَعْتُهُ وَدَخَلَ مَنْزِلَهُ فَاسْتَأْذَنْتُ فَأَذِنَ لِي فَوَجَدَ قَدَحًا مِنْ لَبَنٍ فَقَالَ ‏"‏ مِنْ أَيْنَ هَذَا اللَّبَنُ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ أَهْدَاهُ لَنَا فُلاَنٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ الْحَقْ إِلَى أَهْلِ الصُّفَّةِ فَادْعُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَهُمْ أَضْيَافُ أَهْلِ الإِسْلاَمِ لاَ يَأْوُونَ عَلَى أَهْلٍ وَلاَ مَالٍ إِذَا أَتَتْهُ صَدَقَةٌ بَعَثَ بِهَا إِلَيْهِمْ وَلَمْ يَتَنَاوَلْ مِنْهَا شَيْئًا وَإِذَا أَتَتْهُ هَدِيَّةٌ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ فَأَصَابَ مِنْهَا وَأَشْرَكَهُمْ فِيهَا فَسَاءَنِي ذَلِكَ وَقُلْتُ مَا هَذَا الْقَدَحُ بَيْنَ أَهْلِ الصُّفَّةِ وَأَنَا رَسُولُهُ إِلَيْهِمْ فَسَيَأْمُرُنِي أَنْ أُدِيرَهُ عَلَيْهِمْ فَمَا عَسَى أَنْ يُصِيبَنِي مِنْهُ وَقَدْ كُنْتُ أَرْجُو أَنْ أُصِيبَ مِنْهُ مَا يُغْنِينِي وَلَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَطَاعَةِ رَسُولِهِ فَأَتَيْتُهُمْ فَدَعَوْتُهُمْ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ فَأَخَذُوا مَجَالِسَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ خُذِ الْقَدَحَ وَأَعْطِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذْتُ الْقَدَحَ فَجَعَلْتُ أُنَاوِلُهُ الرَّجُلَ فَيَشْرَبُ حَتَّى يُرْوَى ثُمَّ يَرُدُّهُ فَأُنَاوِلُهُ الآخَرَ حَتَّى انْتَهَيْتُ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رَوِيَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقَدَحَ فَوَضَعَهُ عَلَى يَدَيْهِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَتَبَسَّمَ فَقَالَ ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ اشْرَبْ ‏"‏ ‏.‏ فَشَرِبْتُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اشْرَبْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ أَزَلْ أَشْرَبُ وَيَقُولُ ‏"‏ اشْرَبْ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى قُلْتُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أَجِدُ لَهُ مَسْلَكًا فَأَخَذَ الْقَدَحَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَسَمَّى ثُمَّ شَرِبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

«Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, у деди: менга Умар ибн Зарр ривоят қилди, у деди: бизга Мужоҳид ривоят қилди, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Аҳли Суффа ислом аҳлининг меҳмонлари эди, уларнинг аҳли (оиласи) ҳам, моли ҳам йўқ эди. Ўзидан ўзга илоҳ йўқ бўлган Аллаҳга қасамки, мен очликдан жигаримни (қорнимни) ерга тираб ётардим ва очликдан қорнимга тош боғлардим. Бир куни улар (саҳобалар) чиқадиган йўллари устида ўтириб олдим. Ёнимдан Абу Бакр ўтди, мен ундан Аллаҳнинг китобидаги бир оят ҳақида сўрадим — уни ўз ортидан эргаштириб кетсин (ва мени боқсин) деб сўрагандим — аммо у ўтиб кетди ва бундай қилмади. Сўнг ёнимдан Умар ўтди, мен ундан Аллаҳнинг китобидаги бир оят ҳақида сўрадим — уни ўз ортидан эргаштириб кетсин деб сўрардим — аммо у ўтиб кетди ва бундай қилмади. Сўнг ёнимдан Абул-Қосим (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўтдилар ва мени кўрганларида табассум қилиб: «Абу Ҳурайра,» дедилар. Мен: «Лаббай, эй Расулуллаҳ!» дедим. У: «Кел,» дедилар ва юриб кетдилар, мен ортларидан эргашдим. У уйларига кирдилар, мен киришга рухсат сўрадим, рухсат бердилар. У бир пиёла сутни топиб: «Бу сут сизларга қаердан келди?» дедилар. «Буни бизга фалончи ҳадя қилди,» дейилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Абу Ҳурайра,» дедилар. Мен: «Лаббай,» дедим. У: «Аҳли Суффанинг олдига бориб, уларни чақир,» дедилар. Улар эса ислом аҳлининг меҳмонлари бўлиб, уларнинг на аҳли, на моли бор эди. Унга (Расулуллаҳга) садақа келса, уни уларга юборар ва ундан ҳеч нарса олмас эдилар; ҳадя келса, уларга (ҳам) юбориб, ундан ўзлари ҳам олар ва уларни унга шерик қилар эдилар. Бу менга оғир ботди ва (ичимда): «Бу бир пиёла Аҳли Суффага нима бўларди? Мен эса уларнинг олдига элчиман, ҳозир у мени буни улар орасида айлантиришни буюради — менга ундан нима ҳам тегарди? Ҳолбуки мен ундан ўзимни тўқ қиладиган нарса тегишини умид қилгандим,» дедим. Аммо Аллаҳга ва Унинг Расулига итоат қилмасликнинг иложи йўқ эди. Шундай қилиб, уларнинг олдига бориб, уларни чақирдим. Улар кириб, жойларига ўтиришганида, у: «Абу Ҳурайра, пиёлани ол ва уларга бер,» дедилар. Мен пиёлани олдим ва бир кишига узатдим, у қонгунча ичиб, қайтариб берди. Кейин бошқасига узатдим, токи Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етиб келдим, бутун қавм аллақачон қонган эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) пиёлани олиб, қўлларига қўйдилар, сўнг бошларини кўтариб, табассум қилдилар ва: «Абу Ҳурайра, ич,» дедилар. Мен ичдим. Сўнг: «Ич,» дедилар. Мен ичавердим, у эса: «Ич,» дердилар, токи мен: «Сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, энди унга (сут учун) жой топа олмаяпман,» дегунимча. Шунда у пиёлани олиб, Аллаҳга ҳамд айтди, Унинг исмини зикр қилди, сўнг ичдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى الْبَكَّاءُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ تَجَشَّأَ رَجُلٌ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ كُفَّ عَنَّا جُشَاءَكَ فَإِنَّ أَكْثَرَهُمْ شِبَعًا فِي الدُّنْيَا أَطْوَلُهُمْ جُوعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ ‏.‏

«Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ал-Қураший ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ал-Баккў ривоят қилди, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдида кекирди. Шунда у: «Кекиришингни биздан тўхтат, чунки дунёда энг кўп тўйган кишилар қиёмат кунида энг узоқ оч қоладиганлардир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл билан ғарибдир. Бу бобда Абу Жуҳайфадан (ҳам ривоят) бор.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ يَا بُنَىَّ لَوْ رَأَيْتَنَا وَنَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصَابَتْنَا السَّمَاءُ لَحَسِبْتَ أَنَّ رِيحَنَا رِيحُ الضَّأْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ كَانَ ثِيَابَهُمُ الصُّوفُ فَكَانَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْمَطَرُ يَجِيءُ مِنْ ثِيَابِهِمْ رِيحُ الضَّأْنِ ‏.‏

«Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, у Қатодадан, у Абу Бурда ибн Абу Мусодан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Эй ўғилчам! Агар бизни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга бўлган пайтимизда ва устимизга ёмғир ёғқан пайтда кўрганингда, ҳидимизни қўй ҳиди деб ўйлар эдинг.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Бу ҳадиснинг маъноси: уларнинг кийимлари жундан (юнгдан) бўлиб, уларга ёмғир ёғқанда кийимларидан қўй ҳиди келар эди.»

حَدَّثَنَا الْجَارُودُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، قَالَ الْبِنَاءُ كُلُّهُ وَبَالٌ قُلْتُ أَرَأَيْتَ مَا لاَ بُدَّ مِنْهُ قَالَ لاَ أَجْرَ وَلاَ وِزْرَ ‏.‏

«Бизга ал-Жоруд ибн Муоз ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фадл ибн Мусо ривоят қилди, у Суфён ас-Саврийдан, у Абу Ҳамзадан, у Иброҳим ан-Нахаъийдан (ривоят қилдики), у деди: «Бино (қуриш)нинг ҳаммаси (кишига) вабол (юк)дир.» Мен: «Иложи бўлмайдиган (зарур) нарса ҳақида нима дейсиз?» дедим. У: «Унда на ажр бор, на гуноҳ,» деди.»

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي مَرْحُومٍ عَبْدِ الرَّحِيمِ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَرَكَ اللِّبَاسِ تَوَاضُعًا لِلَّهِ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَيْهِ دَعَاهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رُءُوسِ الْخَلاَئِقِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ مِنْ أَىِّ حُلَلِ الإِيمَانِ شَاءَ يَلْبَسُهَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ حُلَلِ الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي مَا يُعْطَى أَهْلُ الإِيمَانِ مِنْ حُلَلِ الْجَنَّةِ ‏.‏

«Бизга Аббос ибн Муҳаммад ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Язид ал-Муқриъ ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Абу Айюб ривоят қилди, у Абу Марҳум Абдурраҳим ибн Маймундан, у Саҳл ибн Муоз ибн Анас ал-Жуҳанийдан, у отасидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким қодир бўла туриб, Аллаҳга тавозе (камтарлик) кўрсатиб (қимматбаҳо) либосни тарк этса, Аллаҳ қиёмат кунида уни халойиқнинг бошлари узра (олдида) чақириб, имон ҳуллаларидан қайсисини хоҳласа, кийишни ихтиёр қилдиради,» дедилар. Бу ҳадис ҳасандир. Унинг «имон ҳуллалари» деган сўзининг маъноси: имон аҳлига жаннат ҳуллаларидан бериладиган (либос)дир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا زَافِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ النَّفَقَةُ كُلُّهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلاَّ الْبِنَاءَ فَلاَ خَيْرَ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ شَبِيبُ بْنُ بَشِيرٍ وَإِنَّمَا هُوَ شَبِيبُ بْنُ بِشْرٍ ‏.‏

«Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, у деди: бизга Зофир ибн Сулаймон ривоят қилди, у Исроилдан, у Шабиб ибн Баширдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Барча нафақа (харажат) Аллаҳ йўлидадир, фақат бино (қуриш) бундан мустасно — унда ҳеч қандай яхшилик йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Муҳаммад ибн Ҳумайд шундай — «Шабиб ибн Башир» деди, аслида эса у «Шабиб ибн Бишр»дир.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ مُضَرِّبٍ، قَالَ أَتَيْنَا خَبَّابًا نَعُودُهُ وَقَدِ اكْتَوَى سَبْعَ كَيَّاتٍ فَقَالَ لَقَدْ تَطَاوَلَ مَرَضِي وَلَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَمَنَّوُا الْمَوْتَ ‏"‏ ‏.‏ لَتَمَنَّيْتُ وَقَالَ ‏"‏ يُؤْجَرُ الرَّجُلُ فِي نَفَقَتِهِ كُلِّهَا إِلاَّ التُّرَابَ أَوْ قَالَ فِي الْبِنَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

«Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Шарийк хабар берди, у Абу Ишоқдан, у Ҳориса ибн Мударрибдан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Хаббобни йўқлаб бордик, у ўзини етти жойдан доғлаб (куйдириб) даволатган эди. У: «Касаллигим жуда узоқ чўзилди, агар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Ўлимни тиламанглар,» деганларини эшитмаганимда, албатта (ўлимни) тилар эдим,» деди. Яна у (Расулуллаҳ): «Киши барча нафақасига ажр олади, фақат тупроқ (яъни бино) бундан мустасно,» дедилар — ёки «бино ҳақида» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ طَهْمَانَ أَبُو الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، قَالَ جَاءَ سَائِلٌ فَسَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِلسَّائِلِ أَتَشْهَدُ أَنْ لاَ، إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ وَتَصُومُ رَمَضَانَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ سَأَلْتَ وَلِلسَّائِلِ حَقٌّ إِنَّهُ لَحَقٌّ عَلَيْنَا أَنْ نَصِلَكَ ‏.‏ فَأَعْطَاهُ ثَوْبًا ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ كَسَا مُسْلِمًا ثَوْبًا إِلاَّ كَانَ فِي حِفْظِ اللَّهِ مَا دَامَ مِنْهُ عَلَيْهِ خِرْقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

«Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн Таҳмон Абул-Алў ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн ривоят қилди, у деди: бир тиланчи келиб, Ибн Аббосдан (бирор нарса) сўради. Ибн Аббос тиланчига: «Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқлигига гувоҳлик берасанми?» деди. У: «Ҳа,» деди. У: «Муҳаммад Аллаҳнинг Расули эканига гувоҳлик берасанми?» деди. У: «Ҳа,» деди. У: «Рамазонда рўза тутасанми?» деди. У: «Ҳа,» деди. У: «Сўрадинг, тиланчининг ҳаққи бор, сенинг бизга (етадиган) бир ҳаққинг бор — биз сен билан алоқа (эҳсон) қилишимиз лозим,» деди ва унга бир кийим берди. Сўнг деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Қайсики мусулмон бошқа бир мусулмонни бир кийим билан кийдирса, ўшанинг устида ундан бир парча қолар экан, у Аллаҳнинг ҳимоясидадир,» деганларини эшитдим.» У (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл билан ҳасан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَوْفِ بْنِ أَبِي جَمِيلَةَ الأَعْرَابِيِّ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ انْجَفَلَ النَّاسُ إِلَيْهِ وَقِيلَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْتُ فِي النَّاسِ لأَنْظُرَ إِلَيْهِ فَلَمَّا اسْتَبَنْتُ وَجْهَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَرَفْتُ أَنَّ وَجْهَهُ لَيْسَ بِوَجْهِ كَذَّابٍ وَكَانَ أَوَّلَ شَيْءٍ تَكَلَّمَ بِهِ أَنْ قَالَ ‏ "‏ أَيُّهَا النَّاسُ أَفْشُوا السَّلاَمَ وَأَطْعِمُوا الطَّعَامَ وَصَلُّوا وَالنَّاسُ نِيَامٌ تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِسَلاَمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

«Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий, Муҳаммад ибн Жаъфар, Ибн Абу Адий ва Яҳё ибн Саид ривоят қилди, улар Авф ибн Абу Жамила ал-Аъробийдан, у Зурорату ибн Авфадан, у Абдуллоҳ ибн Салом (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага келганларида, одамлар у зот томон ёпирилиб чиқишди ва: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келдилар!» дейилди. Мен ҳам у зотни кўриш учун одамлар орасида келдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзларини аниқ кўрганимда, бу юз ёлғончининг юзи эмаслигини билдим. У сўзлаган биринчи нарса шу бўлди: «Эй одамлар! Саломни ёйинглар, таом едиримглар, одамлар ухлаганда намоз ўқинглар — жаннатга саломатлик билан кирасизлар,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْنٍ الْمَدَنِيُّ الْغِفَارِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الطَّاعِمُ الشَّاكِرُ بِمَنْزِلَةِ الصَّائِمِ الصَّابِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

«Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Маън ал-Маданий ал-Ғифорий ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Шукр қилувчи таом егувчи сабр қилувчи рўза тутувчи мақомидадир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ الْمَرْوَزِيُّ، بِمَكَّةَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ أَتَاهُ الْمُهَاجِرُونَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا رَأَيْنَا قَوْمًا أَبْذَلَ مِنْ كَثِيرٍ وَلاَ أَحْسَنَ مُوَاسَاةً مِنْ قَلِيلٍ مِنْ قَوْمٍ نَزَلْنَا بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ لَقَدْ كَفَوْنَا الْمُؤْنَةَ وَأَشْرَكُونَا فِي الْمَهْنَإِ حَتَّى خِفْنَا أَنْ يَذْهَبُوا بِالأَجْرِ كُلِّهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ مَا دَعَوْتُمُ اللَّهَ لَهُمْ وَأَثْنَيْتُمْ عَلَيْهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

«Бизга Ҳусайн ибн ал-Ҳасан ал-Марвазий Маккада ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Адий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд ривоят қилди, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага келганларида, муҳожирлар у зотнинг олдига келиб: «Эй Расулуллаҳ! Биз орасига тушганимиз бу қавмдек — кўп (бўлганда) кўпроқ сахий бўладиган ва оз (бўлганда) яхшироқ тасалли (ёрдам) берадиган қавмни кўрмадик. Улар бизнинг ҳаражатимизни ўзларига олдилар ва (мол-мулкларининг) роҳатига бизни шерик қилдилар, ҳатто бутун ажрни улар олиб кетадиларми деб қўрқдик,» дедилар. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йўқ, модомики сиз улар учун Аллаҳга дуо қилар ва уларни (яхшилик билан) мақтар экансиз (шундай эмас),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл билан саҳиҳ ҳасан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو الأَوْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِمَنْ يَحْرُمُ عَلَى النَّارِ أَوْ بِمَنْ تَحْرُمُ عَلَيْهِ النَّارُ عَلَى كُلِّ قَرِيبٍ هَيِّنٍ لَيِّنٍ سَهْلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

«Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у Мусо ибн Уқбадан, у Абдуллоҳ ибн Амр ал-Авдийдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимга дўзах ҳаром бўлишини — ёки кимга дўзах ҳаром қилинишини — сизларга хабар бермайинми? Ҳар бир (одамларга) яқин, мулойим, юмшоқ, осон (муомалали) кишига,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أَىُّ شَيْءٍ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ إِذَا دَخَلَ بَيْتَهُ قَالَتْ كَانَ يَكُونُ فِي مِهْنَةِ أَهْلِهِ فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلاَةُ قَامَ فَصَلَّى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

«Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Шуъбадан, у ал-Ҳакамдан, у Иброҳимдан, у ал-Асвад ибн Язиддан (ривоят қилдики), у деди: Мен Оиша (розияллаҳу анҳо)га: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уйларига кирганларида нима қилар эдилар?» дедим. У: «У ўз оиласининг хизматида бўлар (уй ишларида уларга ёрдамлашар) эдилар, намоз вақти кирганда эса туриб намоз ўқир эдилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ زَيْدٍ التَّغْلِبِيِّ، عَنْ زَيْدٍ الْعَمِّيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَقْبَلَهُ الرَّجُلُ فَصَافَحَهُ لاَ يَنْزِعُ يَدَهُ مِنْ يَدِهِ حَتَّى يَكُونَ الرَّجُلُ الَّذِي يَنْزِعُ وَلاَ يَصْرِفُ وَجْهَهُ عَنْ وَجْهِهِ حَتَّى يَكُونَ الرَّجُلُ هُوَ الَّذِي يَصْرِفُهُ وَلَمْ يُرَ مُقَدِّمًا رُكْبَتَيْهِ بَيْنَ يَدَىْ جَلِيسٍ لَهُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, Имрон ибн Зайд ат-Тағлабийдан, у Зайд ал-Аммийдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бир киши юзма-юз келиб қўл бериб кўришганда, У ўз қўлини, киши қўлини тортиб олмагунча, унинг қўлидан тортиб олмас эдилар. Ва кишининг ўзи юзини бурмагунча, У юзини унинг юзидан бурмас эдилар. Ҳамда У бирга ўтирган кишининг олдида тиззаларини олдинга чиқариб ўтирганлари кўрилмаган. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ خَرَجَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فِي حُلَّةٍ لَهُ يَخْتَالُ فِيهَا فَأَمَرَ اللَّهُ الأَرْضَ فَأَخَذَتْهُ فَهُوَ يَتَجَلْجَلُ فِيهَا أَوْ قَالَ يَتَلَجْلَجُ فِيهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Ато ибн ас-Соибдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Сизлардан олдингилардан бир киши ўзининг (чиройли) кийимида кибрланиб чиқди. Шунда Аллаҳ ерга амр қилди, ер уни ютиб юборди ва у қиёмат кунигача унда чўкиб (ботиб) боради,» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يُحْشَرُ الْمُتَكَبِّرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْثَالَ الذَّرِّ فِي صُوَرِ الرِّجَالِ يَغْشَاهُمُ الذُّلُّ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَيُسَاقُونَ إِلَى سِجْنٍ فِي جَهَنَّمَ يُسَمَّى بُولَسَ تَعْلُوهُمْ نَارُ الأَنْيَارِ يُسْقَوْنَ مِنْ عُصَارَةِ أَهْلِ النَّارِ طِينَةِ الْخَبَالِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, Муҳаммад ибн Ажлондан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У дедилар: «Кибрланувчилар қиёмат кунида кишилар суратидаги майда чумолилар мисолида тирилиб тўпланадилар, ҳар томондан уларни хорлик қоплаб олади ва улар жаҳаннамдаги «Булас» деб аталувчи зиндонга ҳайдаладилар. Уларнинг устини оловларнинг олови қоплайди, уларга дўзах аҳлининг шарбати — «тийнатул-хабол»дан ичирилади,» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، حَدَّثَنِي أَبُو مَرْحُومٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مَيْمُونٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُنَفِّذَهُ دَعَاهُ اللَّهُ عَلَى رُءُوسِ الْخَلاَئِقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ فِي أَىِّ الْحُورِ شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ва Аббос ибн Муҳаммад ад-Дуурий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдуллоҳ ибн Язид ал-Муқри ривоят қилди, бизга Саид ибн Аби Айюб ривоят қилди, менга Абу Марҳум Абдурраҳим ибн Маймун ривоят қилди, Саҳл ибн Муоз ибн Анасдан, у отасидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ким ғазабини ютса, ҳолбуки уни амалга оширишга қодир бўлса, қиёмат кунида Аллаҳ уни халойиқ бошида (барча маҳлуқот олдида) чақириб, ҳур (жаннат аёллари)дан истаганини танлаб олишда ихтиёр беради,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغِفَارِيُّ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ ثَلاَثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ نَشَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ كَنَفَهُ وَأَدْخَلَهُ جَنَّتَهُ رِفْقٌ بِالضَّعِيفِ وَشَفَقَةٌ عَلَى الْوَالِدَيْنِ وَإِحْسَانٌ إِلَى الْمَمْلُوكِ ‏"‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ الْمُنْكَدِرِ هُوَ أَخُو مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ‏.‏

Бизга Салама ибн Шабиб ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Иброҳим ал-Ғифорий ал-Маданий ривоят қилди, менга отам ривоят қилди, Абу Бакр ибн ал-Мункадирдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Учта (хислат) борки, кимда улар бўлса, Аллаҳ унинг устига (раҳмат) паноҳини ёяди ва уни ўз жаннатига киритади: заифга мулойимлик, ота-онага шафқат ва қул (мамлук)га яхшилик қилиш,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Бакр ибн ал-Мункадир эса Муҳаммад ибн ал-Мункадирнинг акасидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى يَا عِبَادِي كُلُّكُمْ ضَالٌّ إِلاَّ مَنْ هَدَيْتُهُ فَسَلُونِي الْهُدَى أَهْدِكُمْ وَكُلُّكُمْ فَقِيرٌ إِلاَّ مَنْ أَغْنَيْتُ فَسَلُونِي أَرْزُقْكُمْ وَكُلُّكُمْ مُذْنِبٌ إِلاَّ مَنْ عَافَيْتُ فَمَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ أَنِّي ذُو قُدْرَةٍ عَلَى الْمَغْفِرَةِ فَاسْتَغْفَرَنِي غَفَرْتُ لَهُ وَلاَ أُبَالِي وَلَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَحَيَّكُمْ وَمَيِّتَكُمْ وَرَطْبَكُمْ وَيَابِسَكُمُ اجْتَمَعُوا عَلَى أَتْقَى قَلْبِ عَبْدٍ مِنْ عِبَادِي مَا زَادَ ذَلِكَ فِي مُلْكِي جَنَاحَ بَعُوضَةٍ وَلَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَحَيَّكُمْ وَمَيِّتَكُمْ وَرَطْبَكُمْ وَيَابِسَكُمُ اجْتَمَعُوا عَلَى أَشْقَى قَلْبِ عَبْدٍ مِنْ عِبَادِي مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِنْ مُلْكِي جَنَاحَ بَعُوضَةٍ وَلَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَحَيَّكُمْ وَمَيِّتَكُمْ وَرَطْبَكُمْ وَيَابِسَكُمُ اجْتَمَعُوا فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَسَأَلَ كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْكُمْ مَا بَلَغَتْ أُمْنِيَّتُهُ فَأَعْطَيْتُ كُلَّ سَائِلٍ مِنْكُمْ مَا سَأَلَ مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِنْ مُلْكِي إِلاَّ كَمَا لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ مَرَّ بِالْبَحْرِ فَغَمَسَ فِيهِ إِبْرَةً ثُمَّ رَفَعَهَا إِلَيْهِ ذَلِكَ بِأَنِّي جَوَادٌ مَاجِدٌ أَفْعَلُ مَا أُرِيدُ عَطَائِي كَلاَمٌ وَعَذَابِي كَلاَمٌ إِنَّمَا أَمْرِي لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْتُهُ أَنْ أَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ مَعْدِيكَرِبَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Лайсдан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Абдурраҳмон ибн Ғанмдан, у Абу Заррдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Аллаҳ таоло айтади: Эй бандаларим! Мен ҳидоят қилганимдан бошқа ҳаммангиз адашгансиз, бас Мендан ҳидоят сўрангиз, сизларни ҳидоят қиламан. Мен бой қилганимдан бошқа ҳаммангиз фақирсиз, бас Мендан сўрангиз, сизларни ризқлантираман. Мен офият берганимдан бошқа ҳаммангиз гуноҳкорсиз, бас сизлардан ким Мени мағфират қилишга қодир эканимни билиб, Мендан мағфират сўраса, уни мағфират қиламан ва парво қилмайман. Агар аввалингиз ва охирингиз, тиригингиз ва ўлигингиз, ҳўлингиз ва қуруғингиз бандаларимдан энг тақводор (бир) банданинг қалби мисолида тўпланиб (тақволи бўлиб) келсангиз, бу Менинг мулкимга чивиннинг қанотичалик (нарса) ҳам қўшмайди. Ва агар аввалингиз ва охирингиз, тиригингиз ва ўлигингиз, ҳўлингиз ва қуруғингиз бандаларимдан энг бадбахт (бир) банданинг қалби мисолида тўпланиб (гуноҳкор бўлиб) келсангиз, бу Менинг мулкимдан чивиннинг қанотичалик (нарсани) ҳам камайтирмайди. Ва агар аввалингиз ва охирингиз, тиригингиз ва ўлигингиз, ҳўлингиз ва қуруғингиз бир майдонда тўпланиб, сизлардан ҳар бир инсон ўз орзуси етган нарсани сўраса, Мен эса сизлардан ҳар бир сўровчига сўраганини берсам, бу Менинг мулкимдан фақат — бирингиз денгизга учраб, унга (бир) игнани ботириб, сўнг уни кўтарганидагича (камайган сувчалик) камайтиради, холос. Бу шунинг учунки, Мен сахий, улуғман, истаганимни қиламан. Менинг ато қилишим — (бир) калом, азоблашим — (бир) каломдир. Бир нарсани истасам, Менинг иш-амрим фақат унга «Бўл!» дейишимдир, бас у бўлади,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасандир. Баъзилар бу ҳадисни Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Маъдикарибдан, у Абу Заррдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилдилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ، عَنْ سَعْدٍ، مَوْلَى طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُحَدِّثُ حَدِيثًا لَوْ لَمْ أَسْمَعْهُ إِلاَّ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ حَتَّى عَدَّ سَبْعَ مَرَّاتٍ وَلَكِنِّي سَمِعْتُهُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ كَانَ الْكِفْلُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لاَ يَتَوَرَّعُ مِنْ ذَنْبٍ عَمِلَهُ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَأَعْطَاهَا سِتِّينَ دِينَارًا عَلَى أَنْ يَطَأَهَا فَلَمَّا قَعَدَ مِنْهَا مَقْعَدَ الرَّجُلِ مِنِ امْرَأَتِهِ أُرْعِدَتْ وَبَكَتْ فَقَالَ مَا يُبْكِيكِ أَأَكْرَهْتُكِ قَالَتْ لاَ وَلَكِنَّهُ عَمَلٌ مَا عَمِلْتُهُ قَطُّ وَمَا حَمَلَنِي عَلَيْهِ إِلاَّ الْحَاجَةُ فَقَالَ تَفْعَلِينَ أَنْتِ هَذَا وَمَا فَعَلْتِهِ اذْهَبِي فَهِيَ لَكِ ‏.‏ وَقَالَ لاَ وَاللَّهِ لاَ أَعْصِي اللَّهَ بَعْدَهَا أَبَدًا ‏.‏ فَمَاتَ مِنْ لَيْلَتِهِ فَأَصْبَحَ مَكْتُوبًا عَلَى بَابِهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لِلْكِفْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَدْ رَوَاهُ شَيْبَانُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَ هَذَا وَرَفَعُوهُ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ فَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ فَأَخْطَأَ فِيهِ وَقَالَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيُّ هُوَ كُوفِيٌّ وَكَانَتْ جَدَّتُهُ سُرِّيَّةً لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَرَوَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ عُبَيْدَةُ الضَّبِّيُّ وَالْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ كِبَارِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Убайд ибн Асбот ибн Муҳаммад ал-Қураший ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ар-Розийдан, у Талҳанинг мавлоси Саъддан, у ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни бир ҳадис айтаётганларини эшитдим, агар уни бир ёки икки марта — ҳатто етти мартагача санаб — эшитган бўлсам ҳам (этарли эди), лекин мен уни бундан ҳам кўпроқ эшитдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Бани Исроилдан ал-Кифл (деган киши) бўлиб, у қилган гуноҳидан ўзини тиймас эди. Бир аёл унинг олдига келди, у (аёлга) ўзи билан ётиши учун олтмиш динор берди. Эркак хотини билан ўтирадиган ҳолатда у билан ўтирганда, (аёл) титраб кетди ва йиғлади. (Ал-Кифл): «Нега йиғлаяпсан, сени мажбур қилдимми?» деди. (Аёл): «Йўқ, лекин бу — мен ҳеч қачон қилмаган ишдир, мени бунга фақат эҳтиёж мажбур қилди,» деди. (Ал-Кифл): «Сен буни қиляпсан, ҳолбуки уни (аввал) қилмаган эдинг (қила олмаган эдинг)! Кет, у (пул) сеники,» деди. Ва деди: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, бундан кейин Аллаҳга ҳеч қачон абадий осий бўлмайман.» Сўнг у ўша кечаси вафот этди. Тонгда унинг эшигига: «Албатта, Аллаҳ ал-Кифлни мағфират қилди,» деб ёзилган бўлди,» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасандир. Уни Шайбон ва бошқа бир нечта (рови) ал-Аъмашдан шунга ўхшаш ривоят қилиб, марфуъ қилдилар. Баъзилар эса ал-Аъмашдан ривоят қилиб, марфуъ қилмадилар. Абу Бакр ибн Айёш бу ҳадисни ал-Аъмашдан ривоят қилиб, унда хато қилди ва: «Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у Саид ибн Жубайрдан, у ибн Умардан,» деди, бу эса маҳфуз (сақланган, саҳиҳ) эмас. Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ар-Розий эса куфалик бўлиб, унинг бувиси Али ибн Абу Толибнинг чўриси (канизи) эди. Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ар-Розийдан Убайда ад-Даббий, ал-Ҳажжож ибн Артот ва илм аҳлининг катталаридан бир нечтаси ривоят қилдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ، بِحَدِيثَيْنِ أَحَدُهُمَا عَنْ نَفْسِهِ، وَالآخَرُ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ عَبْدُ اللَّهِ إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَرَى ذُنُوبَهُ كَأَنَّهُ فِي أَصْلِ جَبَلٍ يَخَافُ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِ وَإِنَّ الْفَاجِرَ يَرَى ذُنُوبَهُ كَذُبَابٍ وَقَعَ عَلَى أَنْفِهِ قَالَ بِهِ هَكَذَا فَطَارَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия хабар берди, ал-Аъмашдан, у Умора ибн Умайрдан, у ал-Ҳорис ибн Сувайддан (ривоят қилдики): бизга Абдуллоҳ ибн Масъуд икки ҳадис ривоят қилди — улардан бири ўзидан, иккинчиси Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан. Абдуллоҳ деди: Албатта, мўмин ўз гуноҳларини, гўё у тоғ тагида ўтирган-у, тоғ устига қулашидан қўрқаётгандек (катта) кўради. Фожир (гуноҳкор) эса ўз гуноҳларини, гўё бурнига қўнган пашшадек (кичик) кўради. (Рови) қўли билан шундай ишора қилди (уни ҳайдагандай), бас у учиб кетди.

وَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَلَّهُ أَفْرَحُ بِتَوْبَةِ أَحَدِكُمْ مِنْ رَجُلٍ بِأَرْضٍ دَوِيَّةٍ مُهْلِكَةٍ مَعَهُ رَاحِلَتُه�� عَلَيْهَا زَادُهُ وَطَعَامُهُ وَشَرَابُهُ وَمَا يُصْلِحُهُ فَأَضَلَّهَا فَخَرَجَ فِي طَلَبِهَا حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْمَوْتُ قَالَ أَرْجِعُ إِلَى مَكَانِي الَّذِي أَضْلَلْتُهَا فِيهِ فَأَمُوتُ فِيهِ فَرَجَعَ إِلَى مَكَانِهِ فَغَلَبَتْهُ عَيْنُهُ فَاسْتَيْقَظَ فَإِذَا رَاحِلَتُهُ عِنْدَ رَأْسِهِ عَلَيْهَا طَعَامُهُ وَشَرَابُهُ وَمَا يُصْلِحُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَالنُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ва (Абдуллоҳ) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Албатта, Аллаҳ бирингизнинг тавбангиздан, ҳалокатли, сувсиз, саҳро бир ерда бўлиб, ёнида озуқаси, таоми, ичимлиги ва керакли нарсаларини ортган улови бўлган, сўнг (улови) йўқолиб, уни излаб чиққан ва ўлими етганда: «Ўлов йўқолган жойимга қайтиб, ўша ерда ўлай,» деб ўз жойига қайтган, сўнг кўзи уйқу ғолиб келиб (ухлаб қолган), сўнг уйғонса, улови таоми, ичимлиги ва керакли нарсалари билан бош тарафида турганини кўрган кишидан кўра кўпроқ хурсанд бўлади,» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Ҳурайра, Нуъмон ибн Башир ва Анас ибн Моликдан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مَسْعَدَةَ الْبَاهِلِيُّ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ كُلُّ ابْنِ آدَمَ خَطَّاءٌ وَخَيْرُ الْخَطَّائِينَ التَّوَّابُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ مَسْعَدَةَ عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, бизга Али ибн Масъада ал-Боҳилий ривоят қилди, бизга Қатода ривоят қилди, Анасдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ҳар бир Одам боласи хатокордир, хатокорларнинг яхшиси эса (кўп) тавба қилувчилардир,» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Али ибн Масъаданинг Қатодадан (қилган) ривоятидангина биламиз.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ الْكَعْبِيِّ الْخُزَاعِيِّ وَاسْمُهُ خُوَيْلِدُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏

Бизга Сувайд ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У дедилар: «Ким Аллаҳга ва охират кунига имон келтирса, меҳмонини ҳурмат қилсин. Ва ким Аллаҳга ва охират кунига имон келтирса, яхши (сўз) айтсин ёки жим турсин,» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Бу бобда Оиша, Анас ва Абу Шурайҳ ал-Адавий ал-Каъбий ал-Хузўийдан (ривоят бор), унинг исми Хувайлид ибн Амрдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمْرٍو الْمُعَافِرِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ صَمَتَ نَجَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيُّ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ибн Лаҳиъа ривоят қилди, Язид ибн Амр ал-Муофирийдан, у Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийдан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ким сукут қилса (жим турса), нажот топади,» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ибн Лаҳиъанинг ҳадисидангина биламиз. Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулий эса Абдуллоҳ ибн Язиддир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الأَقْمَرِ، عَنْ أَبِي حُذَيْفَةَ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ حَكَيْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً فَقَالَ ‏"‏ مَا يَسُرُّنِي أَنِّي حَكَيْتُ رَجُلاً وَأَنَّ لِي كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ صَفِيَّةَ امْرَأَةٌ وَقَالَتْ بِيَدِهَا هَكَذَا كَأَنَّهَا تَعْنِي قَصِيرَةً ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ مَزَجْتِ بِكَلِمَةٍ لَوْ مَزَجْتِ بِهَا مَاءَ الْبَحْرِ لَمُزِجَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ва Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён ривоят қилди, Али ибн ал-Ақмардан, у Абу Ҳузайфадан — у ибн Масъуднинг шогирдларидан эди — у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бир кишини (тақлид қилиб) ҳикоя қилдим. Шунда У: «Мен бир кишини тақлид қилиб ҳикоя қилишим — менга фалон-фалон (нарса) берилса ҳам — мени хурсанд қилмайди,» дедилар. (Оиша) деди: Мен: «Ё Расулуллаҳ, Сафийя — (бўйи) шунақа аёл,» дедим ва қўли билан шундай қилди, гўё унинг паст (калта) бўйлилигини назарда тутгандек. Шунда У: «Сен шундай бир сўз аралаштирдинг (айтдинг)ки, агар уни денгиз сувига аралаштирсанг, (ўша сўз) уни ҳам бузган бўлар эди,» дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الأَقْمَرِ، عَنْ أَبِي حُذَيْفَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا أُحِبُّ أَنِّي حَكَيْتُ أَحَدًا وَأَنَّ لِي كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حُذَيْفَةَ هُوَ كُوفِيٌّ مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَيُقَالُ اسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ صُهَيْبَةَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, Суфёндан, у Али ибн ал-Ақмардан, у Абу Ҳузайфадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Мен бировни тақлид қилиб ҳикоя қилишим — менга фалон-фалон (нарса) берилса ҳам — мени хурсанд қилмайди (мен буни ёқтирмайман),» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳузайфа эса куфалик бўлиб, ибн Масъуднинг шогирдларидандир, унинг исми Салама ибн Суҳайба дейилади.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الْمُسْلِمِينَ أَفْضَلُ قَالَ ‏ "‏ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Саид ал-Жавҳарий ривоят қилди, бизга Абу Усома ривоят қилди, бизга Бурайд ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, Абу Бурдадан, у Абу Мусодан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Мусулмонларнинг қайси бири афзал?» деб сўралди. У: «Мусулмонлар унинг тили ва қўлидан саломат бўлган (зарар кўрмаган) киши,» дедилар. Бу ҳадис Абу Мусонинг ҳадисидан, бу йўл билан (келиши) саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ الْهَمْدَانِيُّ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ عَيَّرَ أَخَاهُ بِذَنْبٍ لَمْ يَمُتْ حَتَّى يَعْمَلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ مِنْ ذَنْبٍ قَدْ تَابَ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ وَخَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ لَمْ يُدْرِكْ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ وَرُوِيَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ أَنَّهُ أَدْرَكَ سَبْعِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَمَاتَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَخَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ رَوَى عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذٍ عَنْ مُعَاذٍ غَيْرَ حَدِيثٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ибн Абу Язид ал-Ҳамдоний ривоят қилди, Савр ибн Язиддан, у Холид ибн Маъдондан, у Муоз ибн Жабалдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ким ака-укасини бир гуноҳ билан айблаб уялтирса, ўзи ўша гуноҳни қилмагунча ўлмайди,» дедилар. Аҳмад деди: (яъни) тавба қилинган гуноҳ билан (айбласа). Абу Исо деди: бу ҳадис ғарибдир ва унинг исноди муттасил (узлуксиз уланган) эмас. Холид ибн Маъдон Муоз ибн Жабалга етишмаган (учрашмаган). Холид ибн Маъдондан ривоят қилинишича, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан етмиштасига етишган. Муоз ибн Жабал эса Умар ибн ал-Хаттобнинг халифалигида вафот этган. Холид ибн Маъдон Муознинг ашобларидан бир нечтасидан, улар Муоздан (ривоят қилди), бундан бошқа (ҳам) ҳадис ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُجَالِدِ بْنِ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، ح قَالَ وَأَخْبَرَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ الْقَاسِمِ الْحَذَّاءُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ بُرْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تُظْهِرِ الشَّمَاتَةَ لأَخِيكَ فَيَرْحَمُهُ اللَّهُ وَيَبْتَلِيكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَمَكْحُولٌ قَدْ سَمِعَ مِنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَأَبِي هِنْدٍ الدَّارِيِّ وَيُقَالُ إِنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَؤُلاَءِ الثَّلاَثَةِ ‏.‏ وَمَكْحُولٌ شَامِيٌّ يُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللَّهِ وَكَانَ عَبْدًا فَأُعْتِقَ وَمَكْحُولٌ الأَزْدِيُّ بَصْرِيٌّ سَمِعَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ يَرْوِي عَنْهُ عُمَارَةُ بْنُ زَاذَانَ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ عَطِيَّةَ، قَالَ كَثِيرًا مَا كُنْتُ أَسْمَعُ مَكْحُولاً يُسْأَلُ فَيَقُولُ نَدَانَمْ ‏.‏

Бизга Умар ибн Исмоил ибн Мужолид ибн Саид ал-Ҳамдоний ривоят қилди, бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди. (Бошқа иснод билан) деди: ва бизга Салама ибн Шабиб хабар берди, бизга Умайя ибн ал-Қосим ал-Ҳаззо ал-Басрий ривоят қилди, бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, Бурд ибн Синондан, у Макҳулдан, у Восила ибн ал-Асқаъдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ака-укангнинг (бошига тушган) мусибатига шодланиб кўрсатма, акс ҳолда Аллаҳ унга раҳм қилади ва сени балоға гирифтор қилади,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Макҳул эса Восила ибн ал-Асқаъ, Анас ибн Молик ва Абу Ҳинд ад-Дорийдан эшитган. Айтиладики, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан шу учтасидан бошқасидан эшитмаган. Макҳул шомлик бўлиб, куняси Абу Абдуллоҳ эди, у қул бўлиб, сўнг озод қилинган. Макҳул ал-Аздий эса басралик бўлиб, Абдуллоҳ ибн Умардан эшитган, ундан Умора ибн Зозон ривоят қилади. Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Айёш ривоят қилди, Тамим ибн Атийядан (ривоят қилдики), у деди: Мен Макҳулнинг кўп (марталар) сўралганда, «надонам (билмайман)» деганини эшитардим.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ، عَنْ شَيْخٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏الْمُسْلِمَ إِذَا كَانَ يُخَالِطَ النَّاسَ وَيَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ خَيْرٌ مِنَ الْمُسْلِمِ الَّذِي لاَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَلاَ يَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو مُوسَى قَالَ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ كَانَ شُعْبَةُ يَرَى أَنَّهُ ابْنُ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга ибн Абу Адий ривоят қилди, Шуъбадан, у Сулаймон ал-Аъмашдан, у Яҳё ибн Вассобдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бир шайхдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У дедилар: «Одамлар билан аралашиб (яшаб), уларнинг озорига сабр қиладиган мусулмон — одамлар билан аралашмайдиган ва уларнинг озорига сабр қилмайдиган мусулмондан яхшироқдир,» дедилар. Абу Мусо деди: ибн Абу Адий деди: Шуъба (ўша шайх) ибн Умар деб ҳисоблар эди.

حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَغْدَادِيُّ حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ، هُوَ مِنْ وَلَدِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَسُوءَ ذَاتِ الْبَيْنِ فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ وَسُوءَ ذَاتِ الْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ إِنَّمَا يَعْنِي الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ وَقَوْلُهُ ‏"‏ الْحَالِقَةُ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ إِنَّهَا تَحْلِقُ الدِّينَ ‏.‏

Бизга Абу Яҳё Муҳаммад ибн Абдурраҳим ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Муъалло ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ал-Махрамий — у Мисвар ибн Махраманинг авлодидандир — ривоят қилди, у Усмон ибн Муҳаммад ал-Ахнасийдан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўзаро муносабатларнинг бузилишидан сақланинг, чунки у (динни) қириб ташловчидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўналишдан саҳиҳ ғарибдир. «Ўзаро муносабатларнинг бузилиши» деган сўзининг маъноси — адоват ва нафратдир; «ал-ҳолиқа (қириб ташловчи)» деган сўзи эса — у динни қириб ташлайди, деганидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّيَامِ وَالصَّلاَةِ وَالصَّدَقَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَلاَحُ ذَاتِ الْبَيْنِ فَإِنَّ فَسَادَ ذَاتِ الْبَيْنِ هِيَ الْحَالِقَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ هِيَ الْحَالِقَةُ لاَ أَقُولُ تَحْلِقُ الشَّعْرَ وَلَكِنْ تَحْلِقُ الدِّينَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Солим ибн Абул-Жаъддан, у Уммуд-Дардодан, у Абуд-Дардо (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларга рўза, намоз ва садақанинг даражасидан афзалроқ нарсани айтиб бермайми?» дедилар. Улар: «Албатта (айтинг),» дедилар. У: «Ўзаро муносабатларни ислоҳ қилишдир; чунки ўзаро муносабатларнинг бузилиши (динни) қириб ташловчидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у: «У қириб ташловчидир; мен сочни қириб ташлайди демайман, балки динни қириб ташлайди,» дедилар.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ حَرْبِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ، أَنَّ مَوْلَى الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُ أَنَّ الزُّبَيْرَ بْنَ الْعَوَّامِ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ دَبَّ إِلَيْكُمْ دَاءُ الأُمَمِ قَبْلَكُمُ الْحَسَدُ وَالْبَغْضَاءُ هِيَ الْحَالِقَةُ لاَ أَقُولُ تَحْلِقُ الشَّعْرَ وَلَكِنْ تَحْلِقُ الدِّينَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ حَتَّى تُؤْمِنُوا وَلاَ تُؤْمِنُوا حَتَّى تَحَابُّوا أَفَلاَ أُنَبِّئُكُمْ بِمَا يُثَبِّتُ ذَاكُمْ لَكُمْ أَفْشُوا السَّلاَمَ بَيْنَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي رِوَايَتِهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ فَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مَوْلَى الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у Ҳарб ибн Шаддоддан, у Яҳё ибн Аби Касирдан, у Яъиш ибн ал-Валиддан (ривоят қилдики), Зубайрнинг озод қилинган ғуломи унга ривоят қилиб, Зубайр ибн ал-Аввом (розияллаҳу анҳу) унга ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан олдинги умматларнинг касаллиги — ҳасад ва нафрат сизлар томон судралиб келмоқда; у (динни) қириб ташловчидир. Мен сочни қириб ташлайди демайман, балки динни қириб ташлайди (дейман). Жоним Қўлида бўлган Зот билан қасамки, сизлар имон келтирмагунингизча жаннатга кира олмайсизлар ва бир-бирингизни севмагунингизча имон келтирган бўлмайсизлар. Сизларга буни мустаҳкамлайдиган нарсани айтиб бермайми? Ўзаро саломни ёйинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг Яҳё ибн Аби Касирдан ривоят қилинишида (ровийлар) ихтилоф қилганлар; баъзилари уни Яҳё ибн Аби Касирдан, у Яъиш ибн ал-Валиддан, у Зубайрнинг озод қилинган ғуломидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан деб ривоят қилиб, унда Зубайрни зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُيَيْنَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا مِنْ ذَنْبٍ أَجْدَرُ أَنْ يُعَجِّلَ اللَّهُ لِصَاحِبِهِ الْعُقُوبَةَ فِي الدُّنْيَا مَعَ مَا يَدَّخِرُ لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْبَغْىِ وَقَطِيعَةِ الرَّحِمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим хабар берди, у Уяйна ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Бакра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Соҳибига охиратда сақланадиган (азоб) билан бирга, дунёда ҳам Аллаҳнинг жазони тезлатишига энг лойиқ гуноҳ — зулм ва қариндошлик риштасини узишдир,» дедилар. У (Термизий): бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, деди.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ خَصْلَتَانِ مَنْ كَانَتَا فِيهِ كَتَبَهُ اللَّهُ شَاكِرًا صَابِرًا وَمَنْ لَمْ تَكُونَا فِيهِ لَمْ يَكْتُبْهُ اللَّهُ شَاكِرًا وَلاَ صَابِرًا مَنْ نَظَرَ فِي دِينِهِ إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَهُ فَاقْتَدَى بِهِ وَنَظَرَ فِي دُنْيَاهُ إِلَى مَنْ هُوَ دُونَهُ فَحَمِدَ اللَّهَ عَلَى مَا فَضَّلَهُ بِهِ عَلَيْهِ كَتَبَهُ اللَّهُ شَاكِرًا صَابِرًا وَمَنْ نَظَرَ فِي دِينِهِ إِلَى مَنْ هُوَ دُونَهُ وَنَظَرَ فِي دُنْيَاهُ إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَهُ فَأَسِفَ عَلَى مَا فَاتَهُ مِنْهُ لَمْ يَكْتُبْهُ اللَّهُ شَاكِرًا وَلاَ صَابِرًا ‏"‏ ‏.‏ أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ حِزَامٍ الرَّجُلُ الصَّالِحُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلَمْ يَذْكُرْ سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Ибнул-Муборак хабар берди, у ал-Мусанно ибн ас-Саббоҳдан, у Амр ибн Шуайбдан, у бобоси Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деяётганларини эшитдим: «Иккита хислат бор — кимда улар бўлса, Аллаҳ уни шукр қилувчи ва сабр қилувчи деб ёзади; кимда улар бўлмаса, Аллаҳ уни шукр қилувчи ҳам, сабр қилувчи ҳам деб ёзмайди. Ким ўз динида ўзидан юқорисига қараб унга эргашса ва дунёсида ўзидан пастроғига қараб, Аллаҳ уни ундан (пастдагидан) афзал қилган неъмат учун Аллаҳга ҳамд айтса, Аллаҳ уни шукр қилувчи ва сабр қилувчи деб ёзади. Ким ўз динида ўзидан пастроғига қараб, дунёсида эса ўзидан юқорисига қараб, ундан қўлдан кетган нарса учун афсусланса, Аллаҳ уни шукр қилувчи ҳам, сабр қилувчи ҳам деб ёзмайди,» дедилар. Бизга Мусо ибн Ҳизом — солиҳ киши — хабар берди, у деди: бизга Али ибн Ишоқ ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, у деди: бизга ал-Мусанно ибн ас-Саббоҳ хабар берди, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди). У (Термизий): бу ҳадис ҳасан ғарибдир, деди; Сувайд ибн Наср ўз ҳадисида «отасидан» (деган иборани) зикр қилмади.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ انْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلاَ تَنْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لاَ تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ва Вакииъ ривоят қилдилар, улар ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўзингиздан пастроғига қаранглар, ўзингиздан юқорисига қараманглар; чунки бу сизларга Аллаҳнинг неъматини камситмаслигингиз учун кўпроқ муносибдир,» дедилар. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا سَيَّارٌ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ حَنْظَلَةَ الأُسَيْدِيِّ، وَكَانَ، مِنْ كُتَّابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ مَرَّ بِأَبِي بَكْرٍ وَهُوَ يَبْكِي فَقَالَ مَا لَكَ يَا حَنْظَلَةُ قَالَ نَافَقَ حَنْظَلَةُ يَا أَبَا بَكْرٍ نَكُونُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُذَكِّرُنَا بِالنَّارِ وَالْجَنَّةِ كَأَنَّا رَأْىَ عَيْنٍ فَإِذَا رَجَعْنَا إِلَى الأَزْوَاجِ وَالضَّيْعَةِ نَسِينَا كَثِيرًا ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ إِنَّا لَكَذَلِكَ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا لَكَ يَا حَنْظَلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَافَقَ حَنْظَلَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ نَكُونُ عِنْدَكَ تُذَكِّرُنَا بِالنَّارِ وَالْجَنَّةِ كَأَنَّا رَأْىَ عَيْنٍ فَإِذَا رَجَعْنَا عَافَسْنَا الأَزْوَاجَ وَالضَّيْعَةَ وَنَسِينَا كَثِيرًا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ تَدُومُونَ عَلَى الْحَالِ الَّذِي تَقُومُونَ بِهَا مِنْ عِنْدِي لَصَافَحَتْكُمُ الْمَلاَئِكَةُ فِي مَجَالِسِكُمْ وَفِي طُرُقِكُمْ وَعَلَى فُرُشِكُمْ وَلَكِنْ يَا حَنْظَلَةُ سَاعَةً وَسَاعَةً وَسَاعَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Ҳилол ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон ривоят қилди, у Саид ал-Журайрийдан; (бошқа йўл билан ҳам) у деди: бизга Ҳорун ибн Абдуллоҳ ал-Баззоз ривоят қилди, у деди: бизга Сайёр ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон ривоят қилди, у Саид ал-Журайрийдан — маъно бир хил — у Абу Усмон ан-Наҳдийдан, у Ҳанзала ал-Усайдийдан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг котибларидан эди; у Абу Бакр (розияллаҳу анҳу)нинг ёнидан ўтди, у эса йиғлаб турарди. У: «Сенга нима бўлди, эй Ҳанзала?» деди. У: «Ҳанзала мунофиқ бўлиб қолди, эй Абу Бакр! Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида бўлганимизда, у бизга дўзах ва жаннатни худди кўз билан кўриб тургандек эслатадилар; хотинларимиз ва тирикчилигимизга қайтганимизда эса, кўп (нарсани) унутамиз,» деди. У (Абу Бакр): «Аллаҳга қасамки, биз ҳам худди шундаймиз; бизни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига олиб бор,» деди. Биз бордик. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни кўрганларида: «Сенга нима бўлди, эй Ҳанзала?» дедилар. У: «Ҳанзала мунофиқ бўлиб қолди, эй Расулуллаҳ! Биз ҳузурингизда бўлганимизда, сиз бизга дўзах ва жаннатни худди кўз билан кўриб тургандек эслатасиз; қайтганимизда эса хотинлар ва тирикчилик билан банд бўламиз ва кўп (нарсани) унутамиз,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар сиз менинг ҳузуримда бўлган ҳолатингизда доимий бўлсангиз эди, фаришталар мажлисларингизда, йўлларингизда ва тўшакларингизда сизлар билан қўл бериб кўришар эдилар; лекин, эй Ҳанзала, бир соат (у, бир соат) бу (бўлади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, у Шуъбадан, у Қатодадан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сизлардан бирингиз ўзига севган нарсани биродарига ҳам севмагунча (комил) имонли бўлмайди,» дедилар. У (Термизий): бу ҳадис саҳиҳдир, деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ، لَهِيعَةَ عَنْ قَيْسِ بْنِ الْحَجَّاجِ، قَالَ وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي قَيْسُ بْنُ الْحَجَّاجِ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، عَنْ حَنَشٍ الصَّنْعَانِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنْتُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا فَقَالَ ‏ "‏ يَا غُلاَمُ إِنِّي أُعَلِّمُكَ كَلِمَاتٍ احْفَظِ اللَّهَ يَحْفَظْكَ احْفَظِ اللَّهَ تَجِدْهُ تُجَاهَكَ إِذَا سَأَلْتَ فَاسْأَلِ اللَّهَ وَإِذَا اسْتَعَنْتَ فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ وَاعْلَمْ أَنَّ الأُمَّةَ لَوِ اجْتَمَعَتْ عَلَى أَنْ يَنْفَعُوكَ بِشَيْءٍ لَمْ يَنْفَعُوكَ إِلاَّ بِشَيْءٍ قَدْ كَتَبَهُ اللَّهُ لَكَ وَلَوِ اجْتَمَعُوا عَلَى أَنْ يَضُرُّوكَ بِشَيْءٍ لَمْ يَضُرُّوكَ إِلاَّ بِشَيْءٍ قَدْ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْكَ رُفِعَتِ الأَقْلاَمُ وَجَفَّتِ الصُّحُفُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, у деди: бизга Лайс ибн Саъд ва Ибн Лаҳийъа Қайс ибнул-Ҳажжождан хабар бердилар; (бошқа йўл билан ҳам) у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Валид хабар берди, у деди: бизга Лайс ибн Саъд ривоят қилди, у деди: менга Қайс ибнул-Ҳажжож ривоят қилди — маъно бир хил — у Ҳанаш ас-Санъонийдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бир куни мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ортларида эдим. У: «Эй ўғил, мен сенга (бир неча) сўзларни ўргатай: Аллаҳни (унинг амрини) ҳифз қил, У сени ҳифз қилади; Аллаҳни ҳифз қил, Уни олдингда топасан. Сўраганингда Аллаҳдан сўра, ёрдам тилаганингда Аллаҳдан ёрдам тила. Ва билки, агар бутун уммат сенга бирор нарса билан фойда етказиш учун йиғилса, фақат Аллаҳ сен учун ёзиб қўйган нарса билангина фойда етказа олади; агар сенга бирор нарса билан зарар етказиш учун йиғилса, фақат Аллаҳ сенга (тақдир қилиб) ёзиб қўйган нарса билангина зарар етказа олади. Қаламлар кўтарилди ва саҳифалар қуриди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ أَبِي قُرَّةَ السَّدُوسِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْقِلُهَا وَأَتَوَكَّلُ أَوْ أُطْلِقُهَا وَأَتَوَكَّلُ قَالَ ‏ "‏ اعْقِلْهَا وَتَوَكَّلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ قَالَ يَحْيَى وَهَذَا عِنْدِي حَدِيثٌ مُنْكَرٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Бизга Абу Ҳафс Амр ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муғира ибн Аби Қурра ас-Садусий ривоят қилди, у деди: Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)ни шундай деяётганини эшитдим: Бир киши: «Эй Расулуллаҳ, (туямни) боғлаб таваккул қилайми ёки бўш қўйиб таваккул қилайми?» деди. У: «Уни боғла ва таваккул қил,» дедилар. Амр ибн Али деди: Яҳё айтди: бу, менинг наздимда, мункар ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Анас ҳадисидан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз; Амр ибн Умайя аз-Замрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ أَبِي الْحَوْرَاءِ السَّعْدِيِّ، قَالَ قُلْتُ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ مَا حَفِظْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لاَ يَرِيبُكَ فَإِنَّ الصِّدْقَ طُمَأْنِينَةٌ وَإِنَّ الْكَذِبَ رِيبَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو الْحَوْرَاءِ السَّعْدِيُّ اسْمُهُ رَبِيعَةُ بْنُ شَيْبَانَ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ بُرَيْدٍ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Абу Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Бурайд ибн Аби Марямдан, у Абул-Ҳаврў ас-Саъдийдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Ҳасан ибн Али (розияллаҳу анҳумо)га: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан нимани ёдладинг?» дедим. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: ‹Сени шубҳага соладиган нарсани тарк этиб, шубҳага солмайдиган нарсага ўт; чунки ростгўйлик хотиржамликдир, ёлғон эса шубҳадир› (деганларини) ёдладим,» деди. Ҳадисда (узун) қисса бор. У (Термизий) деди: Абул-Ҳаврў ас-Саъдийнинг исми Рабиъа ибн Шайбоандир. Ва у деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Бурайддан, ва шунга ўхшаш зикр қилди.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نُبَيْهٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ ذُكِرَ رَجُلٌ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِعِبَادَةٍ وَاجْتِهَادٍ وَذُكِرَ عِنْدَهُ آخَرُ بِرِعَةٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَعْدِلْ بِالرِّعَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ مِنْ وَلَدِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Зайд ибн Ахзам ат-Тоий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Абил-Вазир ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ал-Махрамий ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Нубайҳдан, у Муҳаммад ибнул-Мункадирдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида бир киши ибодати ва ғайрати билан зикр қилинди, яна бошқа бир киши (гуноҳлардан) сақланиши билан зикр қилинди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Гуноҳлардан) сақланишга (ҳеч нарсани) тенг қўйма,» дедилар. Абдуллоҳ ибн Жаъфар Мисвар ибн Махраманинг авлодидандир ва у мадиналик бўлиб, ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَبُو زُرْعَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا أَخْبَرَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ مِقْلاَصٍ الصَّيْرَفِيِّ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَكَلَ طَيِّبًا وَعَمِلَ فِي سُنَّةٍ وَأَمِنَ النَّاسُ بَوَائِقَهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا الْيَوْمَ فِي النَّاسِ لَكَثِيرٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَسَيَكُونُ فِي قُرُونٍ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод, Абу Зуръа ва бошқа бир неча (рови) ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Қабиса хабар берди, у Исроилдан, у Ҳилол ибн Миқлос ас-Сайрафийдан, у Абу Бишрдан, у Абу Воилдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ҳалол (поклик билан) еса, суннатга мувофиқ амал қилса ва одамлар унинг ёмонликларидан омон бўлса, жаннатга киради,» дедилар. Шунда бир киши: «Эй Расулуллаҳ, бу кунда одамлар орасида бундай (кишилар) кўпдир,» деди. У: «Мендан кейинги асрларда ҳам (шундай) бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, Исроил ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَلَمْ يَعْرِفْهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ وَلَمْ يَعْرِفِ اسْمَ أَبِي بِشْرٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي مَرْحُومٍ عَبْدِ الرَّحِيمِ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ أَعْطَى لِلَّهِ وَمَنَعَ لِلَّهِ وَأَحَبَّ لِلَّهِ وَأَبْغَضَ لِلَّهِ وَأَنْكَحَ لِلَّهِ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ إِيمَانَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏

Бизга Аббос ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Аби Букайр ривоят қилди, у Исроилдан, шу иснод билан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Мен Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий)дан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у уни фақат Исроил ҳадисидангина билди ва Абу Бишрнинг исмини билмади. Бизга Аббос ибн Муҳаммад ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Язид ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Аби Айюб ривоят қилди, у Абу Марҳум Абдурраҳим ибн Маймундан, у Саҳл ибн Муоз ибн Анас ал-Жуҳанийдан, у отасидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Аллаҳ учун берса, Аллаҳ учун ман қилса, Аллаҳ учун севса, Аллаҳ учун ёмон кўрса ва Аллаҳ учун никоҳласа, у ҳақиқатан ҳам имонини камолга етказибди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا العَبَّاسُ الدُّورِيُّ حَدَّثَنَا عُبيْدُ اللهِ بْنُ مُوسَى أََخْبَرَنَا شَيْبَانُُ عَنْ فِرَاسٍ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الخُدْرِيِّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " أَوَّلُ زُمْرَةٍ تَدْخُلُ الجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ القَمَرِ لَيْلَةَ البَدْرِ ، وَالثَّانِيَةُ عَلَى لَوْنِ أَحْسَنِ كَوْكَبٍ دُرِّيٍّ فِي السَّمَاءِ ، لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ عَلَى كُلِّ زَوْجَةٍ سَبْعُونَ حُلَّةً يَبْدُو مُخُّ سَاقِهَا مِنْ وَرَائِهَا

Бизга Аббос ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Шайбоан хабар берди, у Фиросдан, у Атийядан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Жаннатга кирадиган биринчи гуруҳ ўн тўрт кечалик тўлин ой суратидадир; иккинчиси эса осмондаги энг гўзал юлдузнинг рангидадир. Улардан ҳар бир кишига иккита жуфт (хотин) бўлиб, ҳар бир жуфтда етмиштадан зеб-зийнат (либос) бўлади; (либос шаффофлигидан) унинг болдирининг илиги ортидан кўриниб туради,» дедилар.