حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ شَوْكَةٌ فَمَا فَوْقَهَا إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَأَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَسَدِ بْنِ كُرْزٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَزْهَرَ وَأَبِي مُوسَى . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мўминга бир тикан ёки ундан ортиғи (каби мусибат) етмайдики, илло Аллаҳ у билан уни бир даража кўтариб, у билан ундан бир гуноҳни соқит қилади,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Саъд ибн Абу Ваққос, Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ, Абу Ҳурайра, Абу Умома, Абу Саид, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр, Асад ибн Курз, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абдурраҳмон ибн Азҳар ва Абу Мусодан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْ شَيْءٍ يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ مِنْ نَصَبٍ وَلاَ حَزَنٍ وَلاَ وَصَبٍ حَتَّى الْهَمُّ يَهُمُّهُ إِلاَّ يُكَفِّرُ اللَّهُ بِهِ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ فِي هَذَا الْبَابِ . قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَمْ يُسْمَعْ فِي الْهَمِّ أَنَّهُ يَكُونُ كَفَّارَةً إِلاَّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ . قَالَ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у Усома ибн Зайддан, у Муҳаммад ибн Амр ибн Атодан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мўминга чарчоқ, қайғу, касаллик — ҳатто уни ташвишга соладиган ғам ҳам — бирор нарса етмайдики, илло Аллаҳ у билан унинг гуноҳларини кечиради (ўчиради),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда бу ҳадис ҳасандир. (Термизий) деди: мен Жоруднинг шундай деганини эшитдим: мен Вакииънинг: «Ғам борасида унинг каффарот бўлиши фақат шу ҳадисдагина эшитилган,» деганини эшитдим. (Термизий) деди: баъзилар бу ҳадисни Ато ибн Ясордан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деб) ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ الرَّحَبِيِّ، عَنْ ثَوْبَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا عَادَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ لَمْ يَزَلْ فِي خُرْفَةِ الْجَنَّةِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي مُوسَى وَالْبَرَاءِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ثَوْبَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَرَوَى أَبُو غِفَارٍ وَعَاصِمٌ الأَحْوَلُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ عَنْ ثَوْبَانَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ مَنْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ فَهُوَ أَصَحُّ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَحَادِيثُ أَبِي قِلاَبَةَ إِنَّمَا هِيَ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ فَهُوَ عِنْدِي عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ .
Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга Холид ал-Ҳаззо ривоят қилди, у Абу Қилобадан, у Абу Асмо ар-Раҳабийдан, у Савбондан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Албатта, мусулмон ўзининг мусулмон биродарини (касалини) зиёрат қилса, у (қайтгунча) жаннат мевасини теришда давом этади.» Бу бобда Али, Абу Мусо, ал-Баро, Абу Ҳурайра, Анас ва Жобирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Савбоннинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Абу Ғифор ва Осим ал-Аҳвал бу ҳадисни Абу Қилобадан, у Абул-Ашъасдан, у Абу Асмодан, у Савбондан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилдилар. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: «Ким бу ҳадисни Абул-Ашъасдан, у Абу Асмодан (деб) ривоят қилса, у тўғрироқдир,» деганини эшитдим. Муҳаммад деди: Абу Қилобанинг ҳадислари фақат Абу Асмодандир, ушбу ҳадисдан бошқа; бу (ҳадис) эса менинг наздимда Абул-Ашъасдан, у Абу Асмодандир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَزِيرٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ، عَنْ ثَوْبَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَزَادَ فِيهِ قِيلَ مَا خُرْفَةُ الْجَنَّةِ قَالَ " جَنَاهَا " . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ، عَنْ ثَوْبَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ خَالِدٍ . وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ وَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Вазир ал-Воситий ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у Осим ал-Аҳвалдан, у Абу Қилобадан, у Абул-Ашъасдан, у Абу Асмодан, у Савбондан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилди. Ва унда шуни қўшимча қилди: «Жаннат меваси нима?» дейилди. У: «Унинг ҳосили (терими),» дедилар. Бизга Аҳмад ибн Абда ад-Даббий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Абу Асмодан, у Савбондан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Холиднинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилди ва унда «Абул-Ашъасдан» (деган ҳалқани) зикр қилмади. Абу Исо (Термизий) деди: баъзилар уни Ҳаммод ибн Зайддан ривоят қилиб, уни марфуъ қилмадилар (Набийга кўтармадилар).
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ ثُوَيْرٍ، هُوَ ابْنُ أَبِي فَاخِتَةَ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَخَذَ عَلِيٌّ بِيَدِي قَالَ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى الْحَسَنِ نَعُودُهُ . فَوَجَدْنَا عِنْدَهُ أَبَا مُوسَى فَقَالَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَعَائِدًا جِئْتَ يَا أَبَا مُوسَى أَمْ زَائِرًا فَقَالَ لاَ بَلْ عَائِدًا . فَقَالَ عَلِيٌّ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَعُودُ مُسْلِمًا غُدْوَةً إِلاَّ صَلَّى عَلَيْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ حَتَّى يُمْسِيَ وَإِنْ عَادَهُ عَشِيَّةً إِلاَّ صَلَّى عَلَيْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ حَتَّى يُصْبِحَ وَكَانَ لَهُ خَرِيفٌ فِي الْجَنَّةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ مِنْهُمْ مَنْ وَقَفَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ . وَأَبُو فَاخِتَةَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ عِلاَقَةَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Исроил ривоят қилди, у Сувайрдан — у Ибн Абу Фохитадир — у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Али қўлимдан ушлаб: «Юр, ал-Ҳасаннинг олдига уни (касалини) зиёрат қиламиз,» деди. Унинг олдида Абу Мусони топдик. Али — алайҳис-салом — : «Эй Абу Мусо, (касал) кўргани келдингми ёки шунчаки зиёратчи бўлиб келдингми?» деди. У: «Йўқ, балки (касал) кўргани,» деди. Али деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Ҳеч бир мусулмон бирор мусулмонни эрталаб (касалини) зиёрат қилмайдики, илло унга етмиш минг фаришта кечгача дуо қилади; агар уни кечқурун зиёрат қилса, унга етмиш минг фаришта тонггача дуо қилади ва унга жаннатда бир боғ (хариф) бўлади.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Алидан бир неча йўл билан ривоят қилинган; улардан баъзилари уни мавқуф қилиб, марфуъ қилмаганлар. Абу Фохитанинг исми Саид ибн Илоқадир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ مُضَرِّبٍ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى خَبَّابٍ وَقَدِ اكْتَوَى فِي بَطْنِهِ فَقَالَ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَقِيَ مِنَ الْبَلاَءِ مَا لَقِيتُ لَقَدْ كُنْتُ وَمَا أَجِدُ دِرْهَمًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَفِي نَاحِيَةٍ مِنْ بَيْتِي أَرْبَعُونَ أَلْفًا وَلَوْلاَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَانَا - أَوْ نَهَى - أَنْ نَتَمَنَّى الْمَوْتَ لَتَمَنَّيْتُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ خَبَّابٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " لاَ يَتَمَنَّيَنَّ أَحَدُكُمُ الْمَوْتَ لِضُرٍّ نَزَلَ بِهِ وَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مَا كَانَتِ الْحَيَاةُ خَيْرًا لِي وَتَوَفَّنِي إِذَا كَانَتِ الْوَفَاةُ خَيْرًا لِي ."
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Ҳориса ибн Музаррибдан (ривоят қилдики), у деди: мен Хаббобнинг олдига кирдим, у қорнини (доғлаб) куйдирган эди. У: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бирор кишини мен дуч келган бало каби балоға дуч келганини билмайман. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида мен бир дирҳам ҳам топа олмас эдим, (энди эса) уйимнинг бир бурчагида қирқ минг (дирҳам) бор. Агар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни ўлимни тилашдан қайтармаганларида — ёки: қайтармаганларида — албатта уни тилар эдим,» деди. (Термизий) деди: бу бобда Анас, Абу Ҳурайра ва Жобирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Хаббобнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Анас ибн Моликдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинганки, у зот: «Сизлардан бирингиз ўзига тушган зарар туфайли ўлимни тиламасин, балки: «Аллоҳим, ҳаёт мен учун яхши бўлса, мени тирик қолдир; вафот мен учун яхши бўлса, мени вафот эттир,» десин,» дедилар.
حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга буни Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Суҳайб хабар берди, у Анас ибн Моликдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан буни (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الْبَصْرِيُّ الصَّوَّافُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ جِبْرِيلَ، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ اشْتَكَيْتَ قَالَ " نَعَمْ " . قَالَ بِاسْمِ اللَّهِ أَرْقِيكَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يُؤْذِيكَ مِنْ شَرِّ كُلِّ نَفْسٍ وَعَيْنِ حَاسِدٍ بِاسْمِ اللَّهِ أَرْقِيكَ وَاللَّهُ يَشْفِيكَ .
Бизга Бишр ибн Ҳилол ал-Басрий ас-Саввоф ривоят қилди, у деди: бизга Абдулворис ибн Саид ривоят қилди, у Абдулазиз ибн Суҳайбдан, у Абу Назрадан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), Жибрил Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди ва: «Эй Муҳаммад, оғриб қолдингми?» деди. У: «Ҳа,» дедилар. (Жибрил) деди: «Бисмиллаҳ, мен сенга арқия (дуо) қиламан, сенга азият берадиган ҳар бир нарсадан, ҳар бир жоннинг ёмонлигидан ва ҳасадгўйнинг кўзидан. Бисмиллаҳ, мен сенга арқия қиламан, Аллаҳ эса сенга шифо берсин.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فَقَالَ ثَابِتٌ يَا أَبَا حَمْزَةَ اشْتَكَيْتُ . فَقَالَ أَنَسٌ أَفَلاَ أَرْقِيكَ بِرُقْيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ بَلَى . قَالَ " اللَّهُمَّ رَبَّ النَّاسِ مُذْهِبَ الْبَاسِ اشْفِ أَنْتَ الشَّافِي لاَ شَافِيَ إِلاَّ أَنْتَ شِفَاءً لاَ يُغَادِرُ سَقَمًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَسَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقُلْتُ لَهُ رِوَايَةُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَصَحُّ أَوْ حَدِيثُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ كِلاَهُمَا صَحِيحٌ . وَرَوَى عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулворис ибн Саид ривоят қилди, у Абдулазиз ибн Суҳайбдан (ривоят қилди), у деди: мен ва Собит ал-Буноний Анас ибн Моликнинг олдиларига кирдик. Собит: «Эй Абу Ҳамза, мен оғриб қолдим,» деди. Анас: «Сенга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг арқиялари (дуоси) билан арқия қилмайми?» деди. У: «Албатта,» деди. (Анас) деди: «Аллоҳумма Роббан-нос, музҳибал-бас, ишфи, анташ-шофий, ло шофия илло анта, шифоан ло юғодиру сақаман (Аллоҳим, одамларнинг Робби, бало-офатни кетказувчи, шифо бер, шифо берувчи Сенсан, Сендан ўзга шифо берувчи йўқ, ҳеч қандай касалликни қолдирмайдиган шифо бер).» (Термизий) деди: бу бобда Анас ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саид ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Мен Абу Зуръадан бу ҳадис ҳақида сўрадим ва унга: «Абдулазизнинг Абу Назрадан, унинг Абу Саиддан (қилган) ривояти тўғрими ёки Абдулазизнинг Анасдан (қилган) ҳадисими?» дедим. У: «Иккаласи ҳам саҳиҳдир,» деди. Абдуссамад ибн Абдулворис отасидан, у Абдулазиз ибн Суҳайбдан, у Абу Назрадан, у Абу Саиддан; ҳамда Абдулазиз ибн Суҳайбдан, у Анасдан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ وَلَهُ شَيْءٌ يُوصِي فِيهِ إِلاَّ وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр хабар берди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Умар ривоят қилди, у Нофеъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Васият қиладиган нарсаси бўлган мусулмон кишининг васияти ёзилган ҳолда ёнида турмаса, икки кеча тунашга ҳаққи йўқ,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Абу Авфодан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ سَعْدِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ عَادَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَرِيضٌ فَقَالَ " أَوْصَيْتَ " . قُلْتُ نَعَمْ . قَالَ " بِكَمْ " . قُلْتُ بِمَالِي كُلِّهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ . قَالَ " فَمَا تَرَكْتَ لِوَلَدِكَ " . قُلْتُ هُمْ أَغْنِيَاءُ بِخَيْرٍ . قَالَ " أَوْصِ بِالْعُشْرِ " . فَمَا زِلْتُ أُنَاقِصُهُ حَتَّى قَالَ " أَوْصِ بِالثُّلُثِ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ " . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَنَحْنُ نَسْتَحِبُّ أَنْ يَنْقُصَ مِنَ الثُّلُثِ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَعْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ " وَالثُّلُثُ كَبِيرٌ " . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يُوصِيَ الرَّجُلُ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ وَيَسْتَحِبُّونَ أَنْ يَنْقُصَ مِنَ الثُّلُثِ . قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ كَانُوا يَسْتَحِبُّونَ فِي الْوَصِيَّةِ الْخُمُسَ دُونَ الرُّبُعِ وَالرُّبُعَ دُونَ الثُّلُثِ وَمَنْ أَوْصَى بِالثُّلُثِ فَلَمْ يَتْرُكْ شَيْئًا وَلاَ يَجُوزُ لَهُ إِلاَّ الثُّلُثُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, у Ато ибн Соибдан, у Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан, у Саъд ибн Моликдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мен касал ётган пайтимда мени кўргани келдилар ва: «Васият қилдингми?» дедилар. Мен: «Ҳа,» дедим. У: «Қанча (мол)га?» дедилар. Мен: «Бор мол-мулкимни Аллаҳ йўлида (васият қилдим),» дедим. У: «Болаларингга нима қолдирдинг?» дедилар. Мен: «Улар яхшилик билан бой-бадавлатдирлар,» дедим. У: «Ушрини (ўндан бирини) васият қил,» дедилар. Мен у билан (улушни) камайтириб турдим, ниҳоят у: «Учдан бирини васият қил, учдан бири ҳам кўпдир,» дедилар. Абу Абдурраҳмон деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «учдан бири ҳам кўпдир» деган сўзлари сабабли (васият) учдан биридан кам бўлишини мустаҳаб деб биламиз. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Саъд ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва ундан турли йўллар билан ривоят қилинган, ундан «учдан бири ҳам каттадир» деб ҳам ривоят қилинган. Илм аҳлининг амали шунга кўрадир: кишининг учдан биридан ортиғига васият қилишини жоиз кўрмайдилар ва учдан биридан кам қилишини мустаҳаб деб биладилар. Суфён ас-Саврий деди: улар васиятда чоракдан кам бешдан бирни, учдан биридан кам чоракни мустаҳаб деб билар эдилар. Ким учдан бирини васият қилса, (бошқасига) ҳеч нарса қолдирмаган бўлади ва унга учдан биридан бошқаси жоиз эмас.
حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَسُعْدَى الْمُرِّيَّةِ وَهِيَ امْرَأَةُ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у Умора ибн Ғазийядан, у Яҳё ибн Уморадан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди), у: «Ўлим тўшагидагиларингизга «Ло илаҳа иллаллоҳ»ни талқин қилинг (эслатинг),» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Умму Салама, Оиша, Жобир ва Талҳа ибн Убайдуллоҳнинг хотини Суъдал-Муррийядан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саид ҳадиси ҳасан ғариб саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا حَضَرْتُمُ الْمَرِيضَ أَوِ الْمَيِّتَ فَقُولُوا خَيْرًا فَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ يُؤَمِّنُونَ عَلَى مَا تَقُولُونَ " . قَالَتْ فَلَمَّا مَاتَ أَبُو سَلَمَةَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سَلَمَةَ مَاتَ . قَالَ " فَقُولِي اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي وَلَهُ وَأَعْقِبْنِي مِنْهُ عُقْبَى حَسَنَةً " . قَالَتْ فَقُلْتُ فَأَعْقَبَنِي اللَّهُ مِنْهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى شَقِيقٌ هُوَ ابْنُ سَلَمَةَ أَبُو وَائِلٍ الأَسَدِيُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ كَانَ يُسْتَحَبُّ أَنْ يُلَقَّنَ الْمَرِيضُ عِنْدَ الْمَوْتِ قَوْلَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا قَالَ ذَلِكَ مَرَّةً فَمَا لَمْ يَتَكَلَّمْ بَعْدَ ذَلِكَ فَلاَ يَنْبَغِي أَنْ يُلَقَّنَ وَلاَ يُكْثَرَ عَلَيْهِ فِي هَذَا . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ لَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ جَعَلَ رَجُلٌ يُلَقِّنُهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَكْثَرَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ إِذَا قُلْتُ مَرَّةً فَأَنَا عَلَى ذَلِكَ مَا لَمْ أَتَكَلَّمْ بِكَلاَمٍ . وَإِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّمَا أَرَادَ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " مَنْ كَانَ آخِرُ قَوْلِهِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ " .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Шақиқдан, у Умму Саламадан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга: «Бемор ёки ўлганнинг олдида ҳозир бўлганингизда, яхши (сўз) айтинг, чунки фаришталар сиз айтган нарсага омин дейдилар,» дедилар. (Умму Салама) деди: Абу Салама вафот этганида, мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, Абу Салама вафот этди,» дедим. У: «Бас, «Аллоҳуммағфир ли ва лаҳу ва аъқибни минҳу уқбо ҳасанатан (Аллоҳим, менга ҳам, унга ҳам мағфират қил ва ундан кейин менга яхши издош ато эт),» деб айт,» дедилар. (Умму Салама) деди: мен шундай дедим, бас Аллаҳ менга ундан кўра яхшироқ бўлган зотни — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни издош қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Шақиқ — у Ибн Салама Абу Воил ал-Асадийдир. Абу Исо (Термизий) деди: Умму Салама ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ўлим олдида беморга «Ло илаҳа иллаллоҳ» сўзини талқин қилиш мустаҳаб бўлиб келган. Баъзи илм аҳли деди: агар (бемор) буни бир марта айтса, ундан кейин гапирмагунча унга (яна) талқин қилиш ва бу борада унга кўп (такрор) қилиш лозим эмас. Ибн ал-Муборақдан ривоят қилинишича, унга вафот келганида бир киши унга «Ло илаҳа иллаллоҳ»ни талқин қила бошлади ва унга кўп (такрор) қилди. Шунда Абдуллоҳ унга: «Мен буни бир марта айтсам, гап билан гапирмагунча ўша (эътиқод) устидаман,» деди. Абдуллоҳнинг сўзининг маъноси шуки, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган: «Кимнинг охирги сўзи «Ло илаҳа иллаллоҳ» бўлса, жаннатга киради,» деган (ҳадис)ни қасд қилган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ مُوسَى بْنِ سَرْجِسَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِالْمَوْتِ وَعِنْدَهُ قَدَحٌ فِيهِ مَاءٌ وَهُوَ يُدْخِلُ يَدَهُ فِي الْقَدَحِ ثُمَّ يَمْسَحُ وَجْهَهُ بِالْمَاءِ ثُمَّ يَقُولُ " اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَى غَمَرَاتِ الْمَوْتِ " . أَوْ " سَكَرَاتِ الْمَوْتِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Ибнул-Ҳоддан, у Мусо ибн Саржисдан, у ал-Қосим ибн Муҳаммаддан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни ўлим ҳолатларида кўрдим, олдиларида ичида суви бор бир идиш (коса) бор эди, у қўлларини идишга ботириб, сўнг сув билан юзларини сийпар, сўнг: «Аллоҳумма аъинни ало ғамаротил-мавт (Аллоҳим, менга ўлим азобларига сабр-тоқат бериб мадад бер),» ёки «сакаротил-мавт (ўлим талвасалари)» дердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُبَشِّرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْحَلَبِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْعَلاَءِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا أَغْبِطُ أَحَدًا بِهَوْنِ مَوْتٍ بَعْدَ الَّذِي رَأَيْتُ مِنْ شِدَّةِ مَوْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ سَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ وَقُلْتُ لَهُ مَنْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْعَلاَءِ فَقَالَ هُوَ ابْنُ الْعَلاَءِ بْنِ اللَّجْلاَجِ . وَإِنَّمَا عَرَّفَهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга ал-Ҳасан ибнус-Саббоҳ ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Мубашшир ибн Исмоил ал-Ҳалабий ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибнул-Алоодан, у отасидан, у Ибн Умардан, у Оишадан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ўлимларининг қаттиқлигидан кўрган нарсамдан кейин, ҳеч кимнинг ўлимининг енгиллигига ҳавас қилмадим. (Термизий) деди: мен Абу Зуръадан бу ҳадис ҳақида сўрадим ва унга: «Абдурраҳмон ибнул-Алоо ким?» дедим. У: «У Алоо ибнул-Лажложнинг ўғлидир,» деди. (Термизий) буни фақат шу йўл билан таниган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَامُ بْنُ الْمِصَكِّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مَعْشَرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ نَفْسَ الْمُؤْمِنِ تَخْرُجُ رَشْحًا وَلاَ أُحِبُّ مَوْتًا كَمَوْتِ الْحِمَارِ " . قِيلَ وَمَا مَوْتُ الْحِمَارِ قَالَ " مَوْتُ الْفَجْأَةِ " .
Бизга Аҳмад ибнул-Ҳасан ривоят қилди, у деди: бизга Муслим ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусом ибнул-Мисакк ривоят қилди, у деди: бизга Абу Маъшар ривоят қилди, у Иброҳимдан, у Алқамадан (ривоят қилди), у деди: мен Абдуллоҳни шундай деяётганини эшитдим: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни: «Мўминнинг жони терга ботган ҳолда чиқади, мен эшакнинг ўлимидек ўлимни ёқтирмайман,» деяётганларини эшитдим.» «Эшакнинг ўлими нима?» дейилди. У: «Тўсатдан (келган) ўлим,» дедилар.
حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا مُبَشِّرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْحَلَبِيُّ، عَنْ تَمَّامِ بْنِ نَجِيحٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْ حَافِظَيْنِ رَفَعَا إِلَى اللَّهِ مَا حَفِظَا مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ فَيَجِدُ اللَّهُ فِي أَوَّلِ الصَّحِيفَةِ وَفِي آخِرِ الصَّحِيفَةِ خَيْرًا إِلاَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ غَفَرْتُ لِعَبْدِي مَا بَيْنَ طَرَفَىِ الصَّحِيفَةِ " .
Бизга Зиёд ибн Айюб ривоят қилди, у деди: бизга Мубашшир ибн Исмоил ал-Ҳалабий ривоят қилди, у Таммом ибн Нажиҳдан, у ал-Ҳасандан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Икки (амал ёзувчи) фаришта кечаси ёки кундузи ёзиб олган (амаллар)ни Аллаҳга кўтарганида, Аллаҳ саҳифанинг бошида ва саҳифанинг охирида яхшилик топса, албатта Аллаҳ таоло: «Сизларни гувоҳ қиламанки, бандамнинг бу саҳифанинг икки чети орасидаги (гуноҳлари)ни мағфират қилдим,» дейди,» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْمُؤْمِنُ يَمُوتُ بِعَرَقِ الْجَبِينِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لا نَعْرِفُ لِقَتَادَةَ سَمَاعًا مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у ал-Мусанно ибн Саиддан, у Қатодадан, у Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди), у: «Мўмин пешонаси терлаб ўлади,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Масъуддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли деди: биз Қатоданинг Абдуллоҳ ибн Бурайдадан (бевосита) эшитганини билмаймиз.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْكُوفِيُّ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سَيَّارٌ، هُوَ ابْنُ حَاتِمٍ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَى شَابٍّ وَهُوَ فِي الْمَوْتِ فَقَالَ " كَيْفَ تَجِدُكَ " . قَالَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَرْجُو اللَّهَ وَإِنِّي أَخَافُ ذُنُوبِي . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَجْتَمِعَانِ فِي قَلْبِ عَبْدٍ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْطِنِ إِلاَّ أَعْطَاهُ اللَّهُ مَا يَرْجُو وَآمَنَهُ مِمَّا يَخَافُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ал-Куфий ва Ҳорун ибн Абдуллоҳ ал-Баззоз ал-Бағдодий ривоят қилиб, иккаласи деди: бизга Сайёр — у Ибн Ҳотимдир — ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон ривоят қилди, у Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўлим ҳолатидаги бир йигитнинг олдига кириб: «Ўзингни қандай ҳис қиляпсан?» дедилар. У: «Аллаҳга қасамки, эй Расулуллоҳ, мен Аллаҳдан умидворман ва гуноҳларимдан қўрқаман,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мана шундай ҳолатда бу иккиси бир банданинг қалбида жамланмайди, магар Аллаҳ унга умид қилган нарсасини бериб, қўрққан нарсасидан омон қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадисдир. Баъзилар бу ҳадисни Собитдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобани айтмай) ҳолатда ҳам ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا حَكَّامُ بْنُ سَلْمٍ، وَهَارُونُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عَنْبَسَةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِيَّاكُمْ وَالنَّعْىَ فَإِنَّ النَّعْىَ مِنْ عَمَلِ الْجَاهِلِيَّةِ " . قَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَالنَّعْىُ أَذَانٌ بِالْمَيِّتِ . وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ .
Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳакком ибн Салм ва Ҳорун ибнул-Муғийра ривоят қилди, у Анбасадан, у Абу Ҳамзадан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди), у: «Наъйдан (ўлимни жар солиб эълон қилишдан) сақланинг, чунки наъй жоҳилият амалидандир,» дедилар. Абдуллоҳ деди: наъй — бу маййит (ҳақида жарчи орқали) хабар қилишдир. Бу бобда Ҳузайфадан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَلِيدِ الْعَدَنِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ وَالنَّعْىُ أَذَانٌ بِالْمَيِّتِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَنْبَسَةَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ . وَأَبُو حَمْزَةَ هُوَ مَيْمُونٌ الأَعْوَرُ وَلَيْسَ هُوَ بِالْقَوِيِّ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ النَّعْىَ وَالنَّعْىُ عِنْدَهُمْ أَنْ يُنَادَى فِي النَّاسِ أَنَّ فُلاَنًا مَاتَ لِيَشْهَدُوا جَنَازَتَهُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ بَأْسَ أَنْ يُعْلِمَ أَهْلَ قَرَابَتِهِ وَإِخْوَانَهُ . وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ قَالَ لاَ بَأْسَ بِأَنْ يُعْلِمَ الرَّجُلُ قَرَابَتَهُ .
Бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Валид ал-Аданий ривоят қилди, у Суфён ас-Саврийдан, у Абу Ҳамзадан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳдан шунга ўхшашини (ривоят қилди), лекин уни марфуъ қилмади (Набийга нисбат бермади) ва унда «наъй — маййит ҳақида хабар қилишдир» (деган сўз)ни зикр қилмади. Абу Исо (Термизий) деди: бу Анбасанинг Абу Ҳамзадан (қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Абу Ҳамза — у Маймун ал-Аъвардир, ҳадис аҳли наздида у қавий (кучли) эмас. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳли наъйни макруҳ санаган. Улар наздида наъй — одамлар орасига «Фалончи ўлди, унинг жанозасида ҳозир бўлинглар» деб жар солишдир. Баъзи илм аҳли эса деди: унинг қариндошлари ва биродарларига билдириш (хабар қилиш)да зарари йўқ. Иброҳимдан ривоят қилинишича, у: «Киши ўз қариндошларига билдирса, зарари йўқ,» деган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ بَكْرِ بْنِ خُنَيْسٍ، حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ سُلَيْمٍ الْعَبْسِيُّ، عَنْ بِلاَلِ بْنِ يَحْيَى الْعَبْسِيِّ، عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، قَالَ إِذَا مِتُّ فَلاَ تُؤْذِنُوا بِي أَحَدًا إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ نَعْيًا فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنِ النَّعْىِ . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдулқуддус ибн Бакр ибн Хунайс ривоят қилди, у деди: бизга Ҳабиб ибн Сулайм ал-Абсий ривоят қилди, у Билол ибн Яҳё ал-Абсийдан, у Ҳузайфа ибнул-Ямондан (ривоят қилди), у деди: мен ўлсам, мен ҳақимда ҳеч кимга эълон қилманглар, мен бунинг наъй бўлиб қолишидан қўрқаман, чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни наъйдан қайтараётганларини эшитганман. Бу ҳасан ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الصَّبْرُ فِي الصَّدْمَةِ الأُولَى " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Саъд ибн Синондан, у Анасдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Асл) сабр — биринчи (мусибат) зарбаси пайтидагидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу шу йўл билан (келган) ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у Шуъбадан, у Собит ал-Бунонийдан, у Анас ибн Моликдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди), у: «(Асл) сабр — биринчи (мусибат) зарбаси пайтидагидир,» дедилар. (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ وَهُوَ مَيِّتٌ وَهُوَ يَبْكِي . أَوْ قَالَ عَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ قَالُوا إِنَّ أَبَا بَكْرٍ قَبَّلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مَيِّتٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Осим ибн Убайдуллоҳдан, у Қосим ибн Муҳаммаддан, у Оишадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Усмон ибн Мазъунни — у вафот этган ҳолида — ўпдилар ва йиғладилар. Ёки: «Кўзларидан ёш оқарди,» деди (рови). Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Улар: «Абу Бакр Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни у вафот этган ҳолида ўпди,» деганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، وَمَنْصُورٌ، وَهِشَامٌ، فَأَمَّا خَالِدٌ وَهِشَامٌ فَقَالاَ عَنْ مُحَمَّدٍ وَحَفْصَةَ وَقَالَ مَنْصُورٌ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ تُوُفِّيَتْ إِحْدَى بَنَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " اغْسِلْنَهَا وِتْرًا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ وَاغْسِلْنَهَا بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا أَوْ شَيْئًا مِنْ كَافُورٍ فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي " . فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ فَأَلْقَى إِلَيْنَا حِقْوَهُ فَقَالَ " أَشْعِرْنَهَا بِهِ " . قَالَ هُشَيْمٌ وَفِي حَدِيثِ غَيْرِ هَؤُلاَءِ وَلاَ أَدْرِي وَلَعَلَّ هِشَامًا مِنْهُمْ قَالَتْ وَضَفَّرْنَا شَعْرَهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ . قَالَ هُشَيْمٌ أَظُنُّهُ قَالَ فَأَلْقَيْنَاهُ خَلْفَهَا . قَالَ هُشَيْمٌ فَحَدَّثَنَا خَالِدٌ مِنْ بَيْنِ الْقَوْمِ عَنْ حَفْصَةَ وَمُحَمَّدٍ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ وَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَابْدَأْنَ بِمَيَامِنِهَا وَمَوَاضِعِ الْوُضُوءِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سُلَيْمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ عَطِيَّةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ غُسْلُ الْمَيِّتِ كَالْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ . وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لَيْسَ لِغُسْلِ الْمَيِّتِ عِنْدَنَا حَدٌّ مُؤَقَّتٌ وَلَيْسَ لِذَلِكَ صِفَةٌ مَعْلُومَةٌ وَلَكِنْ يُطَهَّرُ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا قَالَ مَالِكٌ قَوْلاً مُجْمَلاً يُغَسَّلُ وَيُنْقَى وَإِذَا أُنْقِيَ الْمَيِّتُ بِمَاءٍ قَرَاحٍ أَوْ مَاءٍ غَيْرِهِ أَجْزَأَ ذَلِكَ مِنْ غُسْلِهِ وَلَكِنْ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يُغْسَلَ ثَلاَثًا فَصَاعِدًا لاَ يُنْقَصُ عَنْ ثَلاَثٍ لِمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا " . وَإِنْ أَنْقَوْا فِي أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثِ مَرَّاتٍ أَجْزَأَ وَلاَ يَرَى أَنَّ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَعْنَى الإِنْقَاءِ ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا وَلَمْ يُؤَقِّتْ . وَكَذَلِكَ قَالَ الْفُقَهَاءُ وَهُمْ أَعْلَمُ بِمَعَانِي الْحَدِيثِ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَتَكُونُ الْغَسَلاَتُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَيَكُونُ فِي الآخِرَةِ شَيْءٌ مِنْ كَافُورٍ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Холид, Мансур ва Ҳишом хабар бердилар. Холид билан Ҳишом: «Муҳаммад ва Ҳафсадан,» дейишди, Мансур эса: «Муҳаммаддан,» деди, у Умму Атийядан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қизларидан бири вафот этди, шунда у: «Уни тоқ марта — уч ёки беш ёки агар зарур деб билсангиз, ундан ҳам кўпроқ марта ювинглар. Уни сув ва сидр (кунжут барги) билан ювинглар ва охиргисида кофур ёки кофурдан бирор нарса қўшинглар. Ювиб бўлганингизда менга хабар беринглар,» дедилар. Биз ювиб бўлганимизда унга хабар бердик, шунда у бизга изорини (белбоғини) бериб: «Буни унга (баданига) ўраб қўйинглар,» дедилар. Ҳушайм деди: булардан бошқасининг ҳадисида — билмадим, эҳтимол Ҳишом ҳам улардандир — у (Умму Атийя) деди: «Биз унинг сочини учта ўрим қилиб ўрдик.» Ҳушайм деди: гумонимча, у: «Ва биз уни орқасига ташладик,» деди. Ҳушайм деди: Холид жамоа ичидан менга Ҳафса ва Муҳаммаддан, улар Умму Атийядан ривоят қилдики, у деди: «Ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга: «Унинг ўнг томонларидан ва таҳорат аъзоларидан бошланглар,» дедилар.» Бу бобда Умму Сулаймдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умму Атийянинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. Иброҳим Нахаъийдан ривоят қилинишича, у: «Маййит ювиниши жанобатдан ювинишга ўхшайди,» деган. Молик ибн Анас деди: «Бизнинг ҳузуримизда маййитни ювишнинг белгиланган ҳадди йўқ ва унинг маълум бир сифати ҳам йўқ, балки у покланади.» Шофеий деди: «Молик фақат умумий бир сўз айтди: ювилади ва пок қилинади. Маййит тоза сув ёки бошқа сув билан покланса, бу уни ювиш ўрнида кифоя қилади. Лекин мен уни уч ёки ундан кўп марта ювилишини, учдан кам қилинмаслигини яхши кўраман, чунки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни уч ёки беш марта ювинглар,» дедилар. Агар учтадан кам марта поклансалар ҳам кифоя қилади.» У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг сўзини фақат покланиш маъносида деб билиб, уч ёки беш марта деганларини муайян вақт-тартиб қилиб белгиламаган деб ҳисоблайди. Фақиҳлар ҳам шундай дейишган, улар ҳадиснинг маъноларини яхшироқ билувчилардир. Аҳмад ва Ишоқ: «Ювишлар сув ва сидр билан бўлади, охиргисида эса кофурдан бирор нарса бўлади,» дедилар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، وَشَبَابَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ خُلَيْدِ بْنِ جَعْفَرٍ، سَمِعَ أَبَا نَضْرَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَطْيَبُ الطِّيبِ الْمِسْكُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ва Шабоба ривоят қилдилар, иккови: бизга Шуъба ривоят қилди, Хулайд ибн Жаъфардан дедилар, у Абу Назрани Абу Саид ал-Худрийдан ривоят қилаётганини эшитди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Атрларнинг энг яхшиси мискдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ خُلَيْدِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ الْمِسْكِ فَقَالَ " هُوَ أَطْيَبُ طِيبِكُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمِسْكَ لِلْمَيِّتِ . قَالَ وَقَدْ رَوَاهُ الْمُسْتَمِرُّ بْنُ الرَّيَّانِ أَيْضًا عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ عَلِيٌّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْمُسْتَمِرُّ بْنُ الرَّيَّانِ ثِقَةٌ . قَالَ يَحْيَى خُلَيْدُ بْنُ جَعْفَرٍ ثِقَةٌ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, Шуъбадан, у Хулайд ибн Жаъфардан, у Абу Назрадан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан миск ҳақида сўралганда, улар: «У сизларнинг атрларингизнинг энг яхшисидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли маййит учун мискни макруҳ санаган. (Термизий) деди: буни Мустамир ибн ар-Райён ҳам Абу Назрадан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Али деди: Яҳё ибн Саид: «Мустамир ибн ар-Райён ишончли (сиқа)дир,» деди. Яҳё: «Хулайд ибн Жаъфар ишончли (сиқа)дир,» деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مِنْ غُسْلِهِ الْغُسْلُ وَمِنْ حَمْلِهِ الْوُضُوءُ " . يَعْنِي الْمَيِّتَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الَّذِي يُغَسِّلُ الْمَيِّتَ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا غَسَّلَ مَيِّتًا فَعَلَيْهِ الْغُسْلُ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ . وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ أَسْتَحِبُّ الْغُسْلَ مِنْ غُسْلِ الْمَيِّتِ وَلاَ أَرَى ذَلِكَ وَاجِبًا . وَهَكَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ . وَقَالَ أَحْمَدُ مَنْ غَسَّلَ مَيِّتًا أَرْجُو أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْغُسْلُ وَأَمَّا الْوُضُوءُ فَأَقَلُّ مَا قِيلَ فِيهِ . وَقَالَ إِسْحَاقُ لاَ بُدَّ مِنَ الْوُضُوءِ . قَالَ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لاَ بَأْسَ أَنْ لاَ يَغْتَسِلَ وَلاَ يَتَوَضَّأَ مَنْ غَسَّلَ الْمَيِّتَ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абиш-Шавориб ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн ал-Мухтор ривоят қилди, Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни ювган кишига ғусл, кўтарган кишига таҳорат лозим,» дедилар. Яъни маййитни (ювган ва кўтарган киши ҳақида). (Термизий) деди: бу бобда Али ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасандир, бу Абу Ҳурайрадан мавқуф (саҳобий сўзи) сифатида ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли маййитни ювган киши ҳақида ихтилоф қилишган: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобалари ва бошқалардан иборат баъзи илм аҳли: «Маййитни ювса, унга ғусл лозим,» деди. Баъзилари: «Унга таҳорат лозим,» деди. Молик ибн Анас: «Мен маййитни ювгандан кейин ғусл қилишни мустаҳаб кўраман, лекин уни вожиб деб билмайман,» деди. Шофеий ҳам шундай деди. Аҳмад: «Ким маййитни ювса, унга ғусл вожиб бўлмаслигини умид қиламан, таҳоратга келсак, у ҳақда айтилганларнинг энг камидир,» деди. Ишоқ: «Таҳорат шарт,» деди. (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн ал-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Маййитни ювган киши ғусл ҳам, таҳорат ҳам қилмаслигида зарар йўқ,» деган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْبَسُوا مِنْ ثِيَابِكُمُ الْبَيَاضَ فَإِنَّهَا مِنْ خَيْرِ ثِيَابِكُمْ وَكَفِّنُوا فِيهَا مَوْتَاكُمْ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يُكَفَّنَ فِي ثِيَابِهِ الَّتِي كَانَ يُصَلِّي فِيهَا . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ أَحَبُّ الثِّيَابِ إِلَيْنَا أَنْ يُكَفَّنَ فِيهَا الْبَيَاضُ وَيُسْتَحَبُّ حُسْنُ الْكَفَنِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаддал ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Хусаймдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кийимларингиздан оқини кийинглар, чунки у кийимларингизнинг энг яхшисидир ва ўликларингизни ҳам унга кафанланглар,» дедилар. Бу бобда Самура, Ибн Умар ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли буни мустаҳаб санайди. Ибн ал-Муборак: «Мен у (маййит) ўзи намоз ўқийдиган кийимларида кафанланишини яхшироқ кўраман,» деди. Аҳмад ва Ишоқ: «Бизга энг севимли кийим — оқ матога кафанланишидир, ва кафаннинг чиройли бўлиши мустаҳабдир,» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا وَلِيَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ فَلْيُحَسِّنْ كَفَنَهُ " . وَفِيهِ عَنْ جَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ سَلاَّمُ بْنُ أَبِي مُطِيعٍ فِي قَوْلِهِ " وَلْيُحَسِّنْ أَحَدُكُمْ كَفَنَ أَخِيهِ " قَالَ هُوَ الصِّفَاقُ لَيْسَ بِالْمُرْتَفِعِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Юнус ривоят қилди, у деди: бизга Икрима ибн Аммор ривоят қилди, Ҳишом ибн Ҳассондан, у Муҳаммад ибн Сириндан, у Абу Қатодадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирингиз биродарининг (дафн) ишини зиммасига олса, унинг кафанини чиройли қилсин,» дедилар. Бунда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Ибн ал-Муборак деди: Саллом ибн Абу Мутииъ унинг «Бирингиз биродарининг кафанини чиройли қилсин,» деган сўзи ҳақида: «У (чиройли кафан) — қалин матодир, қимматбаҳо (ҳашаматли) эмас,» деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُفِّنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ بِيضٍ يَمَانِيَةٍ لَيْسَ فِيهَا قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ . قَالَ فَذَكَرُوا لِعَائِشَةَ قَوْلَهُمْ فِي ثَوْبَيْنِ وَبُرْدِ حِبَرَةٍ . فَقَالَتْ قَدْ أُتِيَ بِالْبُرْدِ وَلَكِنَّهُمْ رَدُّوهُ وَلَمْ يُكَفِّنُوهُ فِيهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) учта оқ Яманий кийимга кафанландилар, уларда на кўйлак, на салла бор эди. (Рови) деди: улар Оишага икки кийим ва ҳибара бурди (чизиқли яманий чопон) ҳақидаги гапларини эслатишди. У: «Бурд келтирилган эди, лекин уни қайтариб юборишди ва унга кафанламадилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَفَّنَ حَمْزَةَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فِي نَمِرَةٍ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ فِي كَفَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رِوَايَاتٌ مُخْتَلِفَةٌ وَحَدِيثُ عَائِشَةَ أَصَحُّ الأَحَادِيثِ الَّتِي رُوِيَتْ فِي كَفَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ عَائِشَةَ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ . قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ يُكَفَّنُ الرَّجُلُ فِي ثَلاَثِ أَثْوَابٍ إِنْ شِئْتَ فِي قَمِيصٍ وَلِفَافَتَيْنِ وَإِنْ شِئْتَ فِي ثَلاَثِ لَفَائِفَ وَيُجْزِئُ ثَوْبٌ وَاحِدٌ إِنْ لَمْ يَجِدُوا ثَوْبَيْنِ وَالثَّوْبَانِ يُجْزِيَانِ وَالثَّلاَثَةُ لِمَنْ وَجَدَهَا أَحَبُّ إِلَيْهِمْ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . قَالُوا تُكَفَّنُ الْمَرْأَةُ فِي خَمْسَةِ أَثْوَابٍ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ас-Сарий ривоят қилди, Зоидадан, у Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳамза ибн Абдулмутталибни бир намира (йўл-йўл жундан тўқилган кийим)га, ягона бир кийимга кафанладилар. (Термизий) деди: бу бобда Али, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Муғаффал ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кафани ҳақида турли ривоятлар келган, Оишанинг ҳадиси эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кафани ҳақида ривоят қилинган ҳадисларнинг энг саҳиҳидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан иборат кўп илм аҳли ҳузурида амал Оишанинг ҳадисига биноандир. Суфён Саврий деди: «Эркак киши уч кийимга кафанланади: истасанг кўйлак ва иккита ўрама матога, истасанг учта ўрама матога. Агар икки кийим топа олмасалар, ягона бир кийим ҳам кифоя қилади. Икки кийим кифоя қилади, топган киши учун эса учтаси (кафан қилиш) уларга севимлироқдир.» Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Аёл беш кийимга кафанланади,» дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ لَمَّا جَاءَ نَعْىُ جَعْفَرٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اصْنَعُوا لأَهْلِ جَعْفَرٍ طَعَامًا فَإِنَّهُ قَدْ جَاءَهُمْ مَا يَشْغَلُهُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ كَانَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّ أَنْ يُوَجَّهَ إِلَى أَهْلِ الْمَيِّتِ شَيْءٌ لِشُغْلِهِمْ بِالْمُصِيبَةِ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَجَعْفَرُ بْنُ خَالِدٍ هُوَ ابْنُ سَارَةَ وَهُوَ ثِقَةٌ رَوَى عَنْهُ ابْنُ جُرَيْجٍ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Али ибн Ҳужр ривоят қилдилар, иккови: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Жаъфар ибн Холиддан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Жаъфардан дедилар, у деди: Жаъфарнинг вафоти хабари келганда, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаъфарнинг оиласига таом тайёрланг, чунки уларга ўзларини банд қиладиган иш (мусибат) келди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Баъзи илм аҳли маййит оиласига, улар мусибат билан банд бўлгани сабабли, бирор нарса юборилишини мустаҳаб кўрарди. Бу Шофеийнинг сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: Жаъфар ибн Холид — у Сора ўғлидир, у ишончли (сиқа)дир, ундан Ибн Журайж ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي زُبَيْدٌ الأَيَامِيُّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَيْسَ مِنَّا مَنْ شَقَّ الْجُيُوبَ وَضَرَبَ الْخُدُودَ وَدَعَا بِدَعْوَةِ الْجَاهِلِيَّةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Суфёндан, у деди: менга Зубайд ал-Аёмий ривоят қилди, Иброҳимдан, у Масруқдан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ёқаларни йиртган, юзига урган ва жоҳилият даъвати билан чақирган (фарёд қилган) киши биздан эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا قُرَّانُ بْنُ تَمَّامٍ الأَسَدِيُّ، وَمَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ الطَّائِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ الأَسَدِيِّ، قَالَ مَاتَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ قَرَظَةُ بْنُ كَعْبٍ فَنِيحَ عَلَيْهِ فَجَاءَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةُ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ مَا بَالُ النَّوْحِ فِي الإِسْلاَمِ أَمَا إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ نِيحَ عَلَيْهِ عُذِّبَ بِمَا نِيحَ عَلَيْهِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَأَبِي مُوسَى وَقَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجُنَادَةَ بْنِ مَالِكٍ وَأَنَسٍ وَأُمِّ عَطِيَّةَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي مَالِكٍ الأَشْعَرِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Қуррон ибн Таммом ал-Асадий, Марвон ибн Муовия ва Язид ибн Ҳорун ривоят қилдилар, Саид ибн Убайд ат-Тоийдан, у Али ибн Рабиа ал-Асадийдан (ривоят қилдики), у деди: Ансорлардан Қараза ибн Каъб деб аталадиган бир киши вафот этди, шунда унинг устида ноҳа (йиғи-фарёд) қилинди. Шунда Муғийра ибн Шуъба келди, минбарга чиқди, Аллаҳга ҳамд ва сано айтди ва: «Исломда ноҳанинг не ҳожати бор? Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Кимнинг устида ноҳа қилинса, у ўзи устида қилинган ноҳа сабабли азобланади,» деганларини эшитганман,» деди. Бу бобда Умар, Али, Абу Мусо, Қайс ибн Осим, Абу Ҳурайра, Жунода ибн Молик, Анас, Умму Атийя, Самура ва Абу Молик ал-Ашъарийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Муғийранинг ҳадиси ғариб ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، وَالْمَسْعُودِيُّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَرْبَعٌ فِي أُمَّتِي مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ لَنْ يَدَعَهُنَّ النَّاسُ النِّيَاحَةُ وَالطَّعْنُ فِي الأَحْسَابِ وَالْعَدْوَى أَجْرَبَ بَعِيرٌ فَأَجْرَبَ مِائَةَ بَعِيرٍ مَنْ أَجْرَبَ الْبَعِيرَ الأَوَّلَ وَالأَنْوَاءُ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, бизга Шуъба ва ал-Масъудий хабар бердилар, Алқама ибн Марсаддан, у Абур-Рабиъдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Умматимда жоҳилият ишларидан тўртта нарса борки, кишилар уларни тарк этмайдилар: ноҳа (йиғи-фарёд), насаб-наслни мазаммат қилиш, юқумлиликка ишониш — бир туя қўтир бўлади-ю, юзта туяни қўтир қилади, аммо биринчи туяни ким қўтир қилди? — ва юлдузлар (таъсирига ишониш) — бизга фалон-фалон юлдуз туфайли ёмғир ёғди (дейиш),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ " . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْبُكَاءَ عَلَى الْمَيِّتِ قَالُوا الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ . وَذَهَبُوا إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَرْجُو إِنْ كَانَ يَنْهَاهُمْ فِي حَيَاتِهِ أَنْ لاَ يَكُونَ عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, Солиҳ ибн Кайсондан, у Зуҳрийдан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Умар ибн ал-Хаттоб деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Маййит оиласининг унинг устида йиғлаши сабабли азобланади,» дедилар. Бу бобда Ибн Умар ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан бир қавм маййит устида йиғлашни макруҳ санаб, «Маййит оиласининг унинг устида йиғлаши сабабли азобланади,» деганлар ва шу ҳадисга асосланганлар. Ибн ал-Муборак: «Умид қиламанки, агар у (маййит) тириклигида уларни (йиғидан) қайтарган бўлса, ундан унга (азобдан) ҳеч нарса бўлмайди,» деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي أَسِيدُ بْنُ أَبِي أَسِيدٍ، أَنَّ مُوسَى بْنَ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَا مِنْ مَيِّتٍ يَمُوتُ فَيَقُومُ بَاكِيهِ فَيَقُولُ وَاجَبَلاَهُ وَاسَيِّدَاهُ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ إِلاَّ وُكِّلَ بِهِ مَلَكَانِ يَلْهَزَانِهِ أَهَكَذَا كُنْتَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Аммор хабар берди, у деди: менга Асид ибн Абу Асид ривоят қилдики, унга Мусо ибн Абу Мусо ал-Ашъарий отасидан хабар берди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч бир маййит йўқки, вафот этгач, устида йиғловчи туриб: «Вой тоғимдан айрилдим! Вой сарваримдан!» ёки шунга ўхшаш сўзларни айтса, унга икки фаришта вакил қилиниб, улар уни туртиб: «Сен шундай эдинг-ми?» демасинлар (дейдилар),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ " . فَقَالَتْ عَائِشَةُ يَرْحَمُهُ اللَّهُ لَمْ يَكْذِبْ وَلَكِنَّهُ وَهِمَ إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِرَجُلٍ مَاتَ يَهُودِيًّا " إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ وَإِنَّ أَهْلَهُ لَيَبْكُونَ عَلَيْهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَرَظَةَ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَائِشَةَ . وَقَدْ ذَهَبَ أَهْلُ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَتَأَوَّلُوا هَذِهِ الآيَةَ (ألَّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ) وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Аббод ибн Аббод ал-Муҳаллабий ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, у Яҳё ибн Абдурраҳмондан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Маййит оиласининг унинг устида йиғлаши сабабли азобланади,» дедилар. Шунда Оиша: «Аллаҳ унга раҳм қилсин, у ёлғон айтгани йўқ, лекин у (эшитишда) адашди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) фақат яҳудий бўлиб ўлган бир киши ҳақида: «Албатта маййит азобланмоқда, ҳолбуки унинг оиласи унинг устида йиғламоқда,» деган эдилар,» деди. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббос, Қараза ибн Каъб, Абу Ҳурайра, Ибн Масъуд ва Усома ибн Зайддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, бу Оишадан турли йўллар билан ривоят қилинган. Илм аҳли шу (қараш)га боришган ва бу оятни: «Ҳеч бир гуноҳкор ўзга (гуноҳкор)нинг гуноҳини кўтармайди,» (деб) таъвил қилишган. Бу Шофеийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِيَدِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَى ابْنِهِ إِبْرَاهِيمَ فَوَجَدَهُ يَجُودُ بِنَفْسِهِ فَأَخَذَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَوَضَعَهُ فِي حِجْرِهِ فَبَكَى فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَتَبْكِي أَوَلَمْ تَكُنْ نَهَيْتَ عَنِ الْبُكَاءِ قَالَ " لاَ وَلَكِنْ نَهَيْتُ عَنْ صَوْتَيْنِ أَحْمَقَيْنِ فَاجِرَيْنِ صَوْتٍ عِنْدَ مُصِيبَةٍ خَمْشِ وُجُوهٍ وَشَقِّ جُيُوبٍ وَرَنَّةِ شَيْطَانٍ " . وَفِي الْحَدِيثِ كَلاَمٌ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус хабар берди, Ибн Абу Лайладан, у Атодан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абдурраҳмон ибн Авфнинг қўлидан тутиб, уни ўғиллари Иброҳимнинг олдига олиб бордилар ва уни жон бераётган ҳолда топдилар. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни олиб, бағриларига қўйдилар ва йиғладилар. Абдурраҳмон унга: «Сиз йиғлаяпсизми? Ахир сиз йиғлашдан қайтармаганмидингиз?» деди. У: «Йўқ, балки мен икки аҳмоқ, фожир овоздан қайтарган эдим: мусибат пайтидаги юзни тирнаш, ёқаларни йиртиш ва шайтоннинг чинқириғи (овози)дан,» дедилар. Ҳадисда бундан кўпроқ сўз (калом) ҳам бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، قَالَ وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمْرَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، سَمِعَتْ عَائِشَةَ، وَذُكِرَ، لَهَا أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ الْحَىِّ عَلَيْهِ . فَقَالَتْ عَائِشَةُ غَفَرَ اللَّهُ لأَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَمَا إِنَّهُ لَمْ يَكْذِبْ وَلَكِنَّهُ نَسِيَ أَوْ أَخْطَأَ إِنَّمَا مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى يَهُودِيَّةٍ يُبْكَى عَلَيْهَا فَقَالَ " إِنَّهُمْ لَيَبْكُونَ عَلَيْهَا وَإِنَّهَا لَتُعَذَّبُ فِي قَبْرِهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба Моликдан ривоят қилди, (у) деди: ва бизга Ишоқ ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан, у отасидан, у Амрадан (ривоят қилдики), у (Амра) унга хабар бердики, у Оишадан эшитган — унга Ибн Умарнинг: «Албатта маййит тирикнинг унинг устида йиғлаши сабабли азобланади,» деганлиги эслатилганда — шунда Оиша: «Аллаҳ Абу Абдурраҳмонни мағфират қилсин, у ёлғон айтгани йўқ, лекин у унутди ёки хато қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) устида йиғланаётган бир яҳудий аёлнинг ёнидан ўтиб: «Албатта улар унинг устида йиғламоқдалар, ҳолбуки у қабрида азобланмоқда,» дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ .
«Бизга Қутайба ибн Саид, Аҳмад ибн Манииъ, Ишоқ ибн Мансур ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни, Абу Бакр ва Умарни жаноза олдида юрганларини кўрдим.»
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَبَكْرٍ الْكُوفِيِّ، وَزِيَادٍ، وَسُفْيَانَ، كُلُّهُمْ يَذْكُرُ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ .
«Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Осим Ҳаммомдан, у Мансур, Бакр ал-Куфий, Зиёд ва Суфёндан (ривоят қилдики) — уларнинг ҳаммаси буни аз-Зуҳрийдан эшитганини зикр қилади, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни, Абу Бакр ва Умарни жаноза олдида юрганларини кўрдим.»
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ هَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ . وَرَوَى مَعْمَرٌ وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَمَالِكٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ . وَأَهْلُ الْحَدِيثِ كُلُّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ الْحَدِيثَ الْمُرْسَلَ فِي ذَلِكَ أَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ مُوسَى يَقُولُ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا مُرْسَلٌ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ . قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَرَى ابْنَ جُرَيْجٍ أَخَذَهُ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ زِيَادٍ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ وَمَنْصُورٍ وَبَكْرٍ وَسُفْيَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ . وَإِنَّمَا هُوَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ رَوَى عَنْهُ هَمَّامٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَشْىِ أَمَامَ الْجَنَازَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمَشْىَ أَمَامَهَا أَفْضَلُ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ . قَالَ وَحَدِيثُ أَنَسٍ فِي هَذَا الْبَابِ غَيْرُ مَحْفُوظٍ .
«Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар аз-Зуҳрийдан хабар бердики, у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар.» Аз-Зуҳрий деди: «Менга Солим хабар бердики, унинг отаси жаноза олдида юрар эди.» (Термизий) деди: бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадисини — Ибн Журайж, Зиёд ибн Саъд ва бошқа кўплари шу тарзда аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан, Ибн Уяйнанинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилдилар. Маъмар, Юнус ибн Язид, Молик ва ҳуффоздан бошқа кўплари аз-Зуҳрийдан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жаноза олдида юрар эди» деб ривоят қилдилар. Аз-Зуҳрий деди: «Менга Солим хабар бердики, унинг отаси жаноза олдида юрар эди.» Ҳадис аҳлининг ҳаммаси шу масалада мурсал ҳадис аниқроқ (асаҳҳ) деб биладилар. Абу Исо (Термизий) деди: мен Яҳё ибн Мусони шундай деганини эшитдим: Абдурраззоқ деди: Ибн Муборак деди: аз-Зуҳрийнинг бу ҳақдаги мурсал ҳадиси Ибн Уяйнанинг ҳадисидан аниқроқдир. Ибн Муборак деди: мен Ибн Журайж буни Ибн Уяйнадан олган деб ўйлайман. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳаммом ибн Яҳё бу ҳадисни Зиёддан — у Ибн Саъддир —, Мансур, Бакр ва Суфёндан, улар аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан ривоят қилди. Аслида у Суфён ибн Уяйнадир, Ҳаммом ундан ривоят қилди. Илм аҳли жаноза олдида юриш ҳақида ихтилоф қилдилар: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли унинг олдида юриш афзалроқ деб билдилар. Бу Шофеий ва Аҳмаднинг сўзидир. (Термизий) деди: Анаснинг бу бобдаги ҳадиси маҳфуз эмас (ишончли сақланмаган).»
حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَهَذَا أَصَحُّ .
«Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Бакр ривоят қилди, бизга Юнус ибн Язид Ибн Шиҳобдан, у Анасдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр, Умар ва Усмон жаноза олдида юрар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Бу хато ҳадис, унда Муҳаммад ибн Бакр хато қилган. Бу ҳадис Юнусдан, у аз-Зуҳрийдан: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар, деб ривоят қилинади. Аз-Зуҳрий деди: менга Солим хабар бердики, унинг отаси жаноза олдида юрар эди,» деди. Муҳаммад: «Мана шу аниқроқдир,» деди.»
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ يَحْيَى، إِمَامِ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ عَنْ أَبِي مَاجِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمَشْىِ خَلْفَ الْجَنَازَةِ فَقَالَ " مَا دُونَ الْخَبَبِ فَإِنْ كَانَ خَيْرًا عَجَّلْتُمُوهُ وَإِنْ كَانَ شَرًّا فَلاَ يُبَعَّدُ إِلاَّ أَهْلُ النَّارِ الْجَنَازَةُ مَتْبُوعَةٌ وَلاَ تَتْبَعُ وَلَيْسَ مِنْهَا مَنْ تَقَدَّمَهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يُعْرَفُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُضَعِّفُ حَدِيثَ أَبِي مَاجِدٍ هَذَا . وَقَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ الْحُمَيْدِيُّ قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ قِيلَ لِيَحْيَى مَنْ أَبُو مَاجِدٍ هَذَا قَالَ طَائِرٌ طَارَ فَحَدَّثَنَا . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا رَأَوْا أَنَّ الْمَشْىَ خَلْفَهَا أَفْضَلُ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَإِسْحَاقُ . قَالَ إِنَّ أَبَا مَاجِدٍ رَجُلٌ مَجْهُولٌ لاَ يُعْرَفُ إِنَّمَا يُرْوَى عَنْهُ حَدِيثَانِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ . وَيَحْيَى إِمَامُ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ ثِقَةٌ يُكْنَى أَبَا الْحَارِثِ وَيُقَالُ لَهُ يَحْيَى الْجَابِرُ وَيُقَالُ لَهُ يَحْيَى الْمُجْبِرُ أَيْضًا وَهُوَ كُوفِيٌّ رَوَى لَهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو الأَحْوَصِ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ .
«Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у Шуъбадан, у Бану Таймиллоҳ имоми Яҳёдан, у Абу Можиддан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан жаноза ортидан юриш ҳақида сўрадик. У: «Елиб югуришдан паст (юриш бўлсин). Чунки агар (маййит) яхши бўлса, уни (яхшиликка) тезлатиб элтган бўласизлар, агар ёмон бўлса, дўзах аҳлидангина узоқлаштирилади. Жанозага эргашилади, лекин у (бошқага) эргашмайди; унинг олдида юрган киши ундан (унинг савобидан) эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ҳадисидан фақат шу йўл билангина танилган. (Термизий) деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилни Абу Можиднинг бу ҳадисини заиф санаганини эшитдим. Муҳаммад деди: ал-Ҳумайдий айтди: Ибн Уяйна айтди: Яҳёдан: «Бу Абу Можид ким?» деб сўралганда, у: «Бир қуш учиб келиб, бизга (ҳадис) сўзлаб берди,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли шунга бориб, унинг ортидан юриш афзалроқ деб билдилар. Суфён ас-Саврий ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. (Термизий) деди: Абу Можид мажҳул киши бўлиб, танилмайди; ундан Ибн Масъуддан фақат иккита ҳадис ривоят қилинади. Бану Таймиллоҳ имоми Яҳё ишончли (сиқа) бўлиб, у Абул-Ҳорис куняси билан аталади; унга Яҳё ал-Жобир, шунингдек Яҳё ал-Мужбир ҳам дейилади; у куфалик бўлиб, ундан Шуъба, Суфён ас-Саврий, Абул-Аҳвас ва Суфён ибн Уяйна ривоят қилганлар.»
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَنَازَةٍ فَرَأَى نَاسًا رُكْبَانًا فَقَالَ " أَلاَ تَسْتَحْيُونَ إِنَّ مَلاَئِكَةَ اللَّهِ عَلَى أَقْدَامِهِمْ وَأَنْتُمْ عَلَى ظُهُورِ الدَّوَابِّ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ثَوْبَانَ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مَوْقُوفًا قَالَ مُحَمَّدٌ الْمَوْقُوفُ مِنْهُ أَصَحُّ .
«Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус хабар берди, у Абу Бакр ибн Абу Марямдан, у Рошид ибн Саъддан, у Савбондан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бир жанозага чиқдик. У баъзи одамларни улов минган ҳолда кўриб: «Уялмайсизларми? Аллоҳнинг фаришталари оёқларида (яёв) бўлсалар-у, сизлар уловларнинг устидасизларми?!» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда ал-Муғийра ибн Шуъба ва Жобир ибн Самурадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Савбоннинг ҳадиси ундан мавқуф (саҳобага тўхтаган) ҳолатда ҳам ривоят қилинган. Муҳаммад: «Ундан мавқуф бўлгани аниқроқдир,» деди.»
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ سَمُرَةَ، يَقُولُ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي جَنَازَةِ أَبِي الدَّحْدَاحِ وَهُوَ عَلَى فَرَسٍ لَهُ يَسْعَى وَنَحْنُ حَوْلَهُ وَهُوَ يَتَوَقَّصُ بِهِ .
«Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, бизга Шуъба Симок ибн Ҳарбдан ривоят қилдики, у деди: мен Жобир ибн Самурани шундай деганини эшитдим: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Абуд-Даҳдоҳнинг жанозасида эдик. У ўз отида тез юрар, биз унинг атрофида эдик, от эса уни (енгилча) сакратиб борарди.»
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ الْهَاشِمِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، عَنِ الْجَرَّاحِ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اتَّبَعَ جَنَازَةَ أَبِي الدَّحْدَاحِ مَاشِيًا وَرَجَعَ عَلَى فَرَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
«Бизга Абдуллоҳ ибн ас-Саббоҳ ал-Ҳошимий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Қутайба ривоят қилди, у ал-Жарроҳдан, у Симокдан, у Жобир ибн Самурадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абуд-Даҳдоҳнинг жанозасига яёв эргашдилар ва отда қайтдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَسْرِعُوا بِالْجَنَازَةِ فَإِنْ يَكُنْ خَيْرًا تُقَدِّمُوهَا إِلَيْهِ وَإِنْ يَكُنْ شَرًّا تَضَعُوهُ عَنْ رِقَابِكُمْ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
«Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна аз-Зуҳрийдан ривоят қилди, у Саид ибн ал-Мусайябни эшитди, у Абу Ҳурайрадан, у буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етказиб, у дедилар: «Жанозани (элтишни) тезлатинглар. Чунки агар (маййит) яхши бўлса, уни яхшиликка муқаддам қилган бўласизлар, агар ёмон бўлса, уни елкаларингиздан туширган бўласизлар,» дедилар. Бу бобда Абу Бакрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى حَمْزَةَ يَوْمَ أُحُدٍ فَوَقَفَ عَلَيْهِ فَرَآهُ قَدْ مُثِّلَ بِهِ فَقَالَ " لَوْلاَ أَنْ تَجِدَ صَفِيَّةُ فِي نَفْسِهَا لَتَرَكْتُهُ حَتَّى تَأْكُلَهُ الْعَافِيَةُ حَتَّى يُحْشَرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ بُطُونِهَا " . قَالَ ثُمَّ دَعَا بِنَمِرَةٍ فَكَفَّنَهُ فِيهَا فَكَانَتْ إِذَا مُدَّتْ عَلَى رَأْسِهِ بَدَتْ رِجْلاَهُ وَإِذَا مُدَّتْ عَلَى رِجْلَيْهِ بَدَا رَأْسُهُ . قَالَ فَكَثُرَ الْقَتْلَى وَقَلَّتِ الثِّيَابُ . قَالَ فَكُفِّنَ الرَّجُلُ وَالرَّجُلاَنِ وَالثَّلاَثَةُ فِي الثَّوْبِ الْوَاحِدِ ثُمَّ يُدْفَنُونَ فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُ عَنْهُمْ " أَيُّهُمْ أَكْثَرُ قُرْآنًا " . فَيُقَدِّمُهُ إِلَى الْقِبْلَةِ . قَالَ فَدَفَنَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . النَّمِرَةُ الْكِسَاءُ الْخَلَقُ . وَقَدْ خُولِفَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ فَرَوَى اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ثَعْلَبَةَ عَنْ جَابِرٍ . وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا ذَكَرَهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ إِلاَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ حَدِيثُ اللَّيْثِ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ جَابِرٍ أَصَحُّ .
«Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Сафвон ривоят қилди, у Усома ибн Зайддан, у Ибн Шиҳобдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Уҳуд куни Ҳамзанинг олдига келдилар ва унинг устида тўхтаб, унинг аъзолари кесиб бўлаклаб ташланганини кўрдилар. Шунда: «Агар Сафийя кўнглида (ғам) топмаслигини (билганимда) эди, уни шу ҳолида қолдирардим, токи йиртқичлар уни еб, қиёмат куни уларнинг қорнидан тирилиб чиқсин эди,» дедилар.» (Анас) деди: «Сўнг эски бир гилам (намира) келтиришни буюрдилар ва уни шунга кафанладилар. У бошига тортилса, оёқлари очилиб қоларди, оёқларига тортилса, боши очилиб қоларди.» (Анас) деди: «Ўликлар кўп, кийимлар оз эди.» (Анас) деди: «Бир, икки, уч киши битта матога кафанланиб, сўнг битта қабрга кўмиларди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) улар ҳақида: «Қайси бири кўпроқ Қуръон (билган)?» деб сўраб, уни қиблага муқаддам қилардилар.» (Анас) деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларни кўмдилар ва уларга (жаноза) намозини ўқимадилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан ғарибдир; биз уни Анаснинг ҳадисидан фақат шу йўл билангина таниймиз. «Ан-намира» — эски (жундан тўқилган) ёпинчиқдир. Усома ибн Зайдга бу ҳадисни ривоят қилишда мухолафат қилинган: ал-Лайс ибн Саъд уни Ибн Шиҳобдан, у Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Моликдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилди. Маъмар эса уни аз-Зуҳрийдан, у Абдуллоҳ ибн Саълабадан, у Жобирдан ривоят қилди. Биз Усома ибн Зайддан бошқа ҳеч ким уни аз-Зуҳрийдан, у Анасдан деб зикр қилганини билмаймиз. Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «ал-Лайснинг Ибн Шиҳобдан, у Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Моликдан, у Жобирдан ривояти аниқроқдир,» деди.»
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ مُسْلِمٍ الأَعْوَرِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُ الْمَرِيضَ وَيَشْهَدُ الْجَنَازَةَ وَيَرْكَبُ الْحِمَارَ وَيُجِيبُ دَعْوَةَ الْعَبْدِ وَكَانَ يَوْمَ بَنِي قُرَيْظَةَ عَلَى حِمَارٍ مَخْطُومٍ بِحَبْلٍ مِنْ لِيفٍ عَلَيْهِ إِكَافُ لِيفٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ . وَمُسْلِمٌ الأَعْوَرُ يُضَعَّفُ وَهُوَ مُسْلِمُ بْنُ كَيْسَانَ الْمُلاَئِيُّ تُكُلِّمَ فِيهِ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ .
«Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Мушир хабар берди, у Муслим ал-Аъвардан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) беморни йўқлар, жанозада ҳозир бўлар, эшакка минар ва қулнинг даъватини қабул қилар эдилар. Бану Қурайза куни улар лифтан тўқилган арқон билан жиловланган эшак устида эдилар, унинг устида лифтан қилинган тўқим бор эди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни биз фақат Муслимнинг Анасдан ривоятидангина таниймиз. Муслим ал-Аъвар заиф саналади — у Муслим ибн Кайсон ал-Мулоийдир, у ҳақида (танқидий) сўз айтилган; ундан Шуъба ва Суфён ривоят қилганлар.»
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اخْتَلَفُوا فِي دَفْنِهِ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مَا نَسِيتُهُ قَالَ " مَا قَبَضَ اللَّهُ نَبِيًّا إِلاَّ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يُحِبُّ أَنْ يُدْفَنَ فِيهِ " . ادْفِنُوهُ فِي مَوْضِعِ فِرَاشِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُلَيْكِيُّ يُضَعَّفُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ فَرَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا .
«Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Абу Бакрдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этганларида, уни қаерга кўмиш ҳақида ихтилоф қилдилар. Шунда Абу Бакр деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан унутмаган бир нарсани эшитганман, у: «Аллоҳ ҳеч бир Пайғамбарни ўзи кўмилишни ёқтирган жойдан ўзга жойда қабз қилмайди (жонини олмайди),» дедилар.» Уни ўз тўшаги жойига кўминглар (деди).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадисдир. Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ал-Мулайкий ёдлаш (ҳифз) жиҳатидан заиф саналади. Бу ҳадис шу йўлдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган: уни Ибн Аббос Абу Бакр ас-Сиддиқдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилди.»
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَنَسٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " اذْكُرُوا مَحَاسِنَ مَوْتَاكُمْ وَكُفُّوا عَنْ مَسَاوِيهِمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ عِمْرَانُ بْنُ أَنَسٍ الْمَكِّيُّ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عَائِشَةَ . قَالَ وَعِمْرَانُ بْنُ أَبِي أَنَسٍ مِصْرِيٌّ أَقْدَمُ وَأَثْبَتُ مِنْ عِمْرَانَ بْنِ أَنَسٍ الْمَكِّيِّ .
«Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Ҳишом ривоят қилди, у Имрон ибн Анас ал-Маккийдан, у Атодан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўликларингизнинг яхшиликларини зикр қилинглар ва ёмонликларидан (гапиришдан) тийилинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадисдир. Мен Муҳаммадни шундай деганини эшитдим: Имрон ибн Анас ал-Маккий мункарул-ҳадисдир (ҳадиси инкор қилинадиган). Баъзилар уни Атодан, у Оишадан деб ривоят қилдилар. (Муҳаммад) деди: Имрон ибн Абу Анас мисрлик бўлиб, у Имрон ибн Анас ал-Маккийдан қадимроқ ва мустаҳкамроқдир.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، عَنْ بِشْرِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ جُنَادَةَ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اتَّبَعَ الْجَنَازَةَ لَمْ يَقْعُدْ حَتَّى تُوضَعَ فِي اللَّحْدِ فَعَرَضَ لَهُ حَبْرٌ فَقَالَ هَكَذَا نَصْنَعُ يَا مُحَمَّدُ . قَالَ فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ " خَالِفُوهُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَبِشْرُ بْنُ رَافِعٍ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ فِي الْحَدِيثِ .
«Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Сафвон ибн Исо ривоят қилди, у Бишр ибн Рофиъдан, у Абдуллоҳ ибн Сулаймон ибн Жунода ибн Абу Умайядан, у отасидан, у бобосидан, у Убода ибн ас-Сомитдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жанозага эргашганларида, у лаҳадга қўйилмагунча ўтирмас эдилар. Бир яҳудий олими (хабр) уларнинг олдига келиб: «Эй Муҳаммад, биз ҳам шундай қиламиз,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўтирдилар ва: «Уларга мухолиф бўлинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадисдир. Бишр ибн Рофиъ ҳадисда кучли (қавий) эмас.»
حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سِنَانٍ، قَالَ دَفَنْتُ ابْنِي سِنَانًا وَأَبُو طَلْحَةَ الْخَوْلاَنِيُّ جَالِسٌ عَلَى شَفِيرِ الْقَبْرِ فَلَمَّا أَرَدْتُ الْخُرُوجَ أَخَذَ بِيَدِي فَقَالَ أَلاَ أُبَشِّرُكَ يَا أَبَا سِنَانٍ . قُلْتُ بَلَى . فَقَالَ حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَرْزَبٍ عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا مَاتَ وَلَدُ الْعَبْدِ قَالَ اللَّهُ لِمَلاَئِكَتِهِ قَبَضْتُمْ وَلَدَ عَبْدِي . فَيَقُولُونَ نَعَمْ . فَيَقُولُ قَبَضْتُمْ ثَمَرَةَ فُؤَادِهِ . فَيَقُولُونَ نَعَمْ . فَيَقُولُ مَاذَا قَالَ عَبْدِي فَيَقُولُونَ حَمِدَكَ وَاسْتَرْجَعَ . فَيَقُولُ اللَّهُ ابْنُوا لِعَبْدِي بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَسَمُّوهُ بَيْتَ الْحَمْدِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
«Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, у Ҳаммод ибн Саламадан, у Абу Синондан (ривоят қилдики), у деди: «Мен ўғлим Синонни кўмдим, Абу Талҳа ал-Хавлоний эса қабр лабида ўтирган эди. Мен чиқмоқчи бўлганимда, у қўлимдан ушлаб: «Эй Абу Синон, сенга хушхабар бермайинми?» деди. Мен: «Албатта (бер),» дедим. У деди: «Менга Заҳҳок ибн Абдурраҳмон ибн Арзаб Абу Мусо ал-Ашъарийдан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Банда(м)нинг фарзанди вафот этганида, Аллоҳ Ўз фаришталарига: «Бандамнинг фарзандини қабз қилдингизларми (жонини олдингизларми)?» дейди. Улар: «Ҳа,» дейдилар. У: «Унинг юрагининг мевасини қабз қилдингизларми?» дейди. Улар: «Ҳа,» дейдилар. У: «Бандам нима деди?» дейди. Улар: «Сенга ҳамд айтди ва истиржў қилди (иннаа лиллааҳи ва иннаа илайҳи роожиун деди),» дейдилар. Шунда Аллоҳ: «Бандамга жаннатда бир уй қуринглар ва уни Байтул-Ҳамд (ҳамд уйи) деб номланглар,» дейди,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир.»
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى النَّجَاشِيِّ فَكَبَّرَ أَرْبَعًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى وَجَابِرٍ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَيَزِيدُ بْنُ ثَابِتٍ هُوَ أَخُو زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ شَهِدَ بَدْرًا وَزَيْدٌ لَمْ يَشْهَدْ بَدْرًا . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ التَّكْبِيرَ عَلَى الْجَنَازَةِ أَرْبَعَ تَكْبِيرَاتٍ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
«Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, бизга Маъмар аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Нажошийга (жаноза) намозини ўқиб, тўрт марта такбир айтдилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббос, Ибн Абу Авфо, Жобир, Язид ибн Собит ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Язид ибн Собит Зайд ибн Собитнинг акаси бўлиб, ундан каттароқдир; у Бадрда иштирок этган, Зайд эса Бадрда иштирок этмаган. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, улар жанозада тўрт такбир айтишни (лозим) деб билдилар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ كَانَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ يُكَبِّرُ عَلَى جَنَائِزِنَا أَرْبَعًا وَإِنَّهُ كَبَّرَ عَلَى جَنَازَةٍ خَمْسًا فَسَأَلْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَبِّرُهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَأَوُا التَّكْبِيرَ عَلَى الْجَنَازَةِ خَمْسًا . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ إِذَا كَبَّرَ الإِمَامُ عَلَى الْجَنَازَةِ خَمْسًا فَإِنَّهُ يُتَّبَعُ الإِمَامُ .
«Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба хабар берди, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан (ривоят қилдики), у деди: «Зайд ибн Арқам бизнинг жанозаларимизда тўрт такбир айтар эди. Бир жанозада бешта такбир айтди, биз ундан бу ҳақда сўрадик, у: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай такбир айтар эдилар,» деди.» Абу Исо (Термизий) деди: Зайд ибн Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли шунга бориб, жанозада бешта такбир айтишни (жоиз) деб билдилар. Аҳмад ва Ишоқ: «Агар имом жанозада бешта такбир айтса, имомга эргашилади,» дедилар.»
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا هِقْلُ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو إِبْرَاهِيمَ الأَشْهَلِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّى عَلَى الْجَنَازَةِ قَالَ " اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا وَشَاهِدِنَا وَغَائِبِنَا وَصَغِيرِنَا وَكَبِيرِنَا وَذَكَرِنَا وَأُنْثَانَا " . قَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ وَزَادَ فِيهِ " اللَّهُمَّ مَنْ أَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأَحْيِهِ عَلَى الإِسْلاَمِ وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الإِيمَانِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَعَوْفِ بْنِ مَالِكٍ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ وَالِدِ أَبِي إِبْرَاهِيمَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ وَعَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . وَرَوَى عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَحَدِيثُ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَعِكْرِمَةُ رُبَّمَا يَهِمُ فِي حَدِيثِ يَحْيَى . وَرُوِيَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ أَصَحُّ الرِّوَايَاتِ فِي هَذَا حَدِيثُ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ الأَشْهَلِيِّ عَنْ أَبِيهِ . وَسَأَلْتُهُ عَنِ اسْمِ أَبِي إِبْرَاهِيمَ فَلَمْ يَعْرِفْهُ .
«Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Ҳиқл ибн Зиёд хабар берди, бизга ал-Авзоий ривоят қилди, у Яҳё ибн Абу Касирдан (ривоят қилдики), менга Абу Иброҳим ал-Ашъҳалий отасидан ривоят қилди, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жанозага (намоз) ўқиганларида: «Аллоҳумма, тиригимизни, ўлигимизни, ҳозиримизни, ғойибимизни, кичигимизни, каттамизни, эркагимизни ва аёлимизни мағфират қилгин,» дердилар.» Яҳё деди: менга Абу Салама ибн Абдурраҳмон Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини ривоят қилди ва унга: «Аллоҳумма, биздан кимни тирилтирсанг, уни Ислом узра тирилтиргин; биздан кимни вафот эттирсанг, уни иймон узра вафот эттиргин,» (деган дуони) зиёда қилди. (Термизий) деди: бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Оиша, Абу Қатода, Авф ибн Молик ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Иброҳимнинг отасининг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ҳишом ад-Даставоий ва Али ибн ал-Муборак бу ҳадисни Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал ҳолатда ривоят қилдилар. Икрима ибн Аммор эса уни Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. Икрима ибн Амморнинг ҳадиси маҳфуз эмас; Икрима Яҳёнинг ҳадисида баъзан ваҳм (хато) қилади. Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Қатодадан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Абу Исо (Термизий) деди: мен Муҳаммадни шундай деганини эшитдим: бу ҳақдаги ривоятларнинг энг аниқроғи Яҳё ибн Абу Касирнинг Абу Иброҳим ал-Ашъҳалийдан, унинг отасидан ривоятидир. Мен ундан Абу Иброҳимнинг исмини сўрадим, лекин у уни билмади.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي عَلَى مَيِّتٍ فَفَهِمْتُ مِنْ صَلاَتِهِ عَلَيْهِ " اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ وَاغْسِلْهُ بِالْبَرَدِ وَاغْسِلْهُ كَمَا يُغْسَلُ الثَّوْبُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ هَذَا الْحَدِيثُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Солиҳ ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайрдан, у отасидан, у Авф ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг бир маййит устида жаноза ўқиётганларини эшитдим ва унинг устидаги намозларидан шуни англаб олдим: «Аллаҳим, уни мағфират қил, унга раҳм эт, уни қор (суви) билан юв ва кийим ювилганидек уни ювиб (тозалаб қўй).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) деди: бу бобда энг саҳиҳ нарса шу ҳадисдир.»
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُثْمَانَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ عَلَى الْجَنَازَةِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ شَرِيكٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَلِكَ الْقَوِيِّ . إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُثْمَانَ هُوَ أَبُو شَيْبَةَ الْوَاسِطِيُّ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ . وَالصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ مِنَ السُّنَّةِ الْقِرَاءَةُ عَلَى الْجَنَازَةِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Усмон ривоят қилди, у ал-Ҳакамдан, у Миқсамдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жаноза устида Фотиҳатул-Китобни ўқидилар. У деди: бу бобда Умму Шарикдан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси шундай ҳадиски, унинг исноди унчалик кучли эмас. Иброҳим ибн Усмон — у Абу Шайба ал-Воситийдир, мункарул-ҳадисдир. Ибн Аббосдан саҳиҳ (ривоят қилингани) унинг ўз сўзидир: «Жаноза устида Фотиҳатул-Китобни ўқиш суннатдандир.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ فَقَرَأَ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَقُلْتُ لَهُ فَقَالَ إِنَّهُ مِنَ السُّنَّةِ أَوْ مِنْ تَمَامِ السُّنَّةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَخْتَارُونَ أَنْ يُقْرَأَ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ بَعْدَ التَّكْبِيرَةِ الأُولَى . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُقْرَأُ فِي الصَّلاَةِ عَلَى الْجَنَازَةِ إِنَّمَا هُوَ ثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ وَالصَّلاَةُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالدُّعَاءُ لِلْمَيِّتِ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ . وَطَلْحَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ هُوَ ابْنُ أَخِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ رَوَى عَنْهُ الزُّهْرِيُّ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Саъд ибн Иброҳимдан, у Талҳа ибн Авфдан (ривоят қилдики), Ибн Аббос бир жаноза устида намоз ўқиб, Фотиҳатул-Китобни ўқиди. Мен унга (бу ҳақда) айтдим. У: «Бу суннатдандир,» ёки «суннатнинг тўлиқлигидандир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли шунга амал қилади: улар биринчи такбирдан кейин Фотиҳатул-Китобнинг ўқилишини ихтиёр қиладилар. Бу Шофиий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса деди: жаноза устидаги намозда (Фотиҳа) ўқилмайди, у фақат Аллаҳга сано айтиш, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га салавот ва маййит учун дуо қилишдир. Бу Саврий ва ундан бошқа Куфа аҳлининг сўзидир. Талҳа ибн Абдуллоҳ ибн Авф — у Абдурраҳмон ибн Авфнинг жияни (акасининг ўғли)дир, ундан Зуҳрий ривоят қилган.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، وَيُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ مَرْثَدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْيَزَنِيِّ، قَالَ كَانَ مَالِكُ بْنُ هُبَيْرَةَ إِذَا صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ فَتَقَالَّ النَّاسَ عَلَيْهَا جَزَّأَهُمْ ثَلاَثَةَ أَجْزَاءٍ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ صَلَّى عَلَيْهِ ثَلاَثَةُ صُفُوفٍ فَقَدْ أَوْجَبَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَمَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مَالِكِ بْنِ هُبَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ . وَرَوَى إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ وَأَدْخَلَ بَيْنَ مَرْثَدٍ وَمَالِكِ بْنِ هُبَيْرَةَ رَجُلاً . وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ أَصَحُّ عِنْدَنَا .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ва Юнус ибн Букайр ривоят қилди, улар Муҳаммад ибн Исъҳоқдан, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Марсад ибн Абдуллоҳ ал-Язанийдан (ривоят қилдики), у деди: Молик ибн Ҳубайра бир жаноза устида намоз ўқимоқчи бўлганида, агар (қатнашувчи) одамлар оз бўлса, уларни уч қисмга бўлар ва кейин: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай дедилар: «Кимнинг устида уч саф (киши) намоз ўқиса, (жаннат унга) вожиб бўлибди,» дер эди. У деди: бу бобда Оиша, Умму Ҳабиба, Абу Ҳурайра ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси Маймуна (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Молик ибн Ҳубайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Буни Муҳаммад ибн Исъҳоқдан бир нечалари шундай ривоят қилган. Иброҳим ибн Саъд эса бу ҳадисни Муҳаммад ибн Исъҳоқдан ривоят қилиб, Марсад билан Молик ибн Ҳубайра орасига бир кишини киритган. Буларнинг ривояти бизнинг назаримизда саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، . وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، رَضِيعٌ كَانَ لِعَائِشَةَ - عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَمُوتُ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَتُصَلِّي عَلَيْهِ أُمَّةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَبْلُغُونَ أَنْ يَكُونُوا مِائَةً فَيَشْفَعُوا لَهُ إِلاَّ شُفِّعُوا فِيهِ " . وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ فِي حَدِيثِهِ " مِائَةً فَمَا فَوْقَهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ أَوْقَفَهُ بَعْضُهُمْ وَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, у Айюбдан. Яна бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Али ибн Ҳужр ривоят қилди, иккови деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у Айюбдан, у Абу Қилобаъдан, у Оишанинг эмизилган (фарзанди) бўлган Абдуллоҳ ибн Язиддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Мусулмонлардан бирор киши вафот этиб, унинг устига мусулмонлардан юзтага етадиган бир жамоа намоз ўқиб, унга (раҳмат) шафоат қилсалар, албатта унинг ҳақида шафоатлари қабул қилинади.» Али ибн Ҳужр ўз ҳадисида: «Юзта ёки ундан кўп,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзилар уни мавқуф қилиб (саҳобада тўхтатиб), марфуъ қилмаганлар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُلَىِّ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ ثَلاَثُ سَاعَاتٍ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَانَا أَنْ نُصَلِّيَ فِيهِنَّ أَوْ نَقْبُرَ فِيهِنَّ مَوْتَانَا حِينَ تَطْلُعُ الشَّمْسُ بَازِغَةً حَتَّى تَرْتَفِعَ وَحِينَ يَقُومُ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ حَتَّى تَمِيلَ وَحِينَ تَضَيَّفُ الشَّمْسُ لِلْغُرُوبِ حَتَّى تَغْرُبَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَكْرَهُونَ الصَّلاَةَ عَلَى الْجَنَازَةِ فِي هَذِهِ السَّاعَاتِ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ نَقْبُرَ فِيهِنَّ مَوْتَانَا . يَعْنِي الصَّلاَةَ عَلَى الْجَنَازَةِ . وَكَرِهَ الصَّلاَةَ عَلَى الْجَنَازَةِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَعِنْدَ غُرُوبِهَا وَإِذَا انْتَصَفَ النَّهَارُ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . قَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ بِالصَّلاَةِ عَلَى الْجَنَازَةِ فِي السَّاعَاتِ الَّتِي تُكْرَهُ فِيهِنَّ الصَّلاَةُ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Мусо ибн Улай ибн Робоҳдан, у отасидан, у Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Учта пайт бор эдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни ўша пайтларда намоз ўқишимиздан ёки ўлганларимизни дафн этишимиздан қайтар эдилар: қуёш чиқиб кўтарилгунча бўлган пайт, кун тигида туриб (қуёш) оғгунча бўлган пайт ва қуёш ботишга мойил бўлиб ботгунча бўлган пайт. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли шунга амал қилади: улар бу пайтларда жаноза намозини ўқишни макруҳ санайдилар. Ибн ал-Муборак деди: бу ҳадиснинг маъноси — ўлганларимизни ўша пайтларда дафн этишимиздир. Яъни жаноза намозини (назарда тутган). У қуёш чиқаётганда, ботаётганда ва кун тигга келганда қуёш оғгунча жаноза намозини ўқишни макруҳ санаган. Бу Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Шофиий деди: намоз макруҳ саналадиган пайтларда жаноза намозини ўқишда ҳеч қандай гуноҳ йўқ.
حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ آدَمَ ابْنُ بِنْتِ أَزْهَرَ السَّمَّانِ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ زِيَادِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الرَّاكِبُ خَلْفَ الْجَنَازَةِ وَالْمَاشِي حَيْثُ شَاءَ مِنْهَا وَالطِّفْلُ يُصَلَّى عَلَيْهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ . وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا يُصَلَّى عَلَى الطِّفْلِ وَإِنْ لَمْ يَسْتَهِلَّ بَعْدَ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّهُ خُلِقَ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Бишр ибн Одам ибн Бинту Азъҳар ас-Саммон ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Саид ибн Убайдуллоҳ ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у Зиёд ибн Жубайр ибн Ҳайядан, у отасидан, у ал-Муғира ибн Шуъба (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Отлиқ жанозанинг орқасида (юрар), пиёда эса унинг хоҳлаган томонида (юрар) ва бола (ҳам) устида намоз ўқилади.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Исроил ва бошқа бир нечалар Саид ибн Убайдуллоҳдан ривоят қилган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли шунга амал қилади: улар дедилар: бола тирик туғилгани маълум бўлса, овоз чиқариб йиғламаган бўлса ҳам унинг устида намоз ўқилади. Бу Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الطِّفْلُ لاَ يُصَلَّى عَلَيْهِ وَلاَ يَرِثُ وَلاَ يُورَثُ حَتَّى يَسْتَهِلَّ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدِ اضْطَرَبَ النَّاسُ فِيهِ فَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَرْفُوعًا . وَرَوَى أَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ مَوْقُوفًا . وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ جَابِرٍ مَوْقُوفًا . وَكَأَنَّ هَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا قَالُوا لاَ يُصَلَّى عَلَى الطِّفْلِ حَتَّى يَسْتَهِلَّ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ .
Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Язид ал-Воситий ривоят қилди, у Исмоил ибн Муслим ал-Маккийдан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Бола овоз чиқариб йиғламагунча (тирик туғилгани билинмагунча) унинг устида намоз ўқилмайди, у мерос олмайди ва ундан мерос олинмайди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисда одамлар ихтилофга тушганлар (ривоятлари музтариб бўлган). Баъзилар уни Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан марфуъ қилиб ривоят қилган. Ашъас ибн Саввор ва бошқа бир нечалар эса уни Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан мавқуф қилиб ривоят қилган. Муҳаммад ибн Исъҳоқ эса уни Ато ибн Абу Робоҳдан, у Жобирдан мавқуф қилиб ривоят қилган. Бу (мавқуф) марфуъ ҳадисдан саҳиҳроқдек (кўринади). Баъзи илм аҳли шунга (мавқуф сўзга) бориб: бола овоз чиқариб йиғламагунча унинг устида намоз ўқилмайди, дедилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Шофиийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ حَمْزَةَ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى سُهَيْلِ ابْنِ بَيْضَاءَ فِي الْمَسْجِدِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ . قَالَ الشَّافِعِيُّ قَالَ مَالِكٌ لاَ يُصَلَّى عَلَى الْمَيِّتِ فِي الْمَسْجِدِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يُصَلَّى عَلَى الْمَيِّتِ فِي الْمَسْجِدِ . وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад хабар берди, у Абдулвоҳид ибн Ҳамзадан, у Аббод ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) масжидда Суҳайл ибн Байзо устида (жаноза) намози ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Баъзи илм аҳли шунга амал қилади. Шофиий деди: Молик айтди: маййит устида масжидда намоз ўқилмайди. Шофиий эса: маййит устида масжидда намоз ўқилади, деди ва шу ҳадис билан далил келтирди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي غَالِبٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَلَى جَنَازَةِ رَجُلٍ فَقَامَ حِيَالَ رَأْسِهِ ثُمَّ جَاءُوا بِجَنَازَةِ امْرَأَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالُوا يَا أَبَا حَمْزَةَ صَلِّ عَلَيْهَا . فَقَامَ حِيَالَ وَسَطِ السَّرِيرِ . فَقَالَ لَهُ الْعَلاَءُ بْنُ زِيَادٍ هَكَذَا رَأَيْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَامَ عَلَى الْجَنَازَةِ مُقَامَكَ مِنْهَا وَمِنَ الرَّجُلِ مُقَامَكَ مِنْهُ قَالَ نَعَمْ . فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ احْفَظُوا . وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ هَمَّامٍ مِثْلَ هَذَا . وَرَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هَمَّامٍ فَوَهِمَ فِيهِ فَقَالَ عَنْ غَالِبٍ عَنْ أَنَسٍ . وَالصَّحِيحُ عَنْ أَبِي غَالِبٍ . وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي غَالِبٍ مِثْلَ رِوَايَةِ هَمَّامٍ . وَاخْتَلَفُوا فِي اسْمِ أَبِي غَالِبٍ هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ يُقَالُ اسْمُهُ نَافِعٌ وَيُقَالُ رَافِعٌ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Мунир ривоят қилди, у Саид ибн Омирдан, у Ҳаммомдан, у Абу Ғолибдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу) билан бир кишининг жанозаси устида намоз ўқидим, у (Анас) унинг боши рўпарасида турди. Кейин Қурайшдан бўлган бир аёлнинг жанозасини олиб келдилар ва: «Эй Абу Ҳамза, унинг устида намоз ўқинг,» дедилар. У (Анас) сўрининг ўртаси рўпарасида турди. Унга ал-Ало ибн Зиёд: «Сиз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни жаноза устида аёлда турган ўрнингизда, эркакда эса турган ўрнингизда турганларини шундай кўрганмидингиз?» деди. У: «Ҳа,» деди. (Анас) тугатгач: «(Буни) ёдда сақланглар,» деди. Бу бобда Самурадан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг бу ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Буни бир нечалар Ҳаммомдан шундай ривоят қилган. Вакииъ бу ҳадисни Ҳаммомдан ривоят қилиб, унда адашган ва: «Ғолибдан, у Анасдан,» деган. Саҳиҳ (ривоят) эса Абу Ғолибдандир. Бу ҳадисни Абдулворис ибн Саид ва бошқа бир нечалар Абу Ғолибдан Ҳаммомнинг ривоятига ўхшатиб ривоят қилган. Бу Абу Ғолибнинг исмида ихтилоф қилганлар: баъзилари унинг исми Нофиъ дейилади, Рофиъ ҳам дейилади, деди. Баъзи илм аҳли шунга борган, бу Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، وَالْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى امْرَأَةٍ فَقَامَ وَسَطَهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ва ал-Фазл ибн Мусо хабар берди, улар Ҳусайн ал-Муаллимдан, у Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у Самура ибн Жундаб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир аёл устида намоз ўқидилар ва унинг ўртаси рўпарасида турдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Шуъба (ҳам) Ҳусайн ал-Муаллимдан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَجْمَعُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ فِي الثَّوْبِ الْوَاحِدِ ثُمَّ يَقُولُ " أَيُّهُمَا أَكْثَرُ أَخْذًا لِلْقُرْآنِ " . فَإِذَا أُشِيرَ لَهُ إِلَى أَحَدِهِمَا قَدَّمَهُ فِي اللَّحْدِ وَقَالَ " أَنَا شَهِيدٌ عَلَى هَؤُلاَءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " . وَأَمَرَ بِدَفْنِهِمْ فِي دِمَائِهِمْ وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِمْ وَلَمْ يُغَسَّلُوا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ثَعْلَبَةَ بْنِ أَبِي صُعَيْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَمِنْهُمْ مَنْ ذَكَرَهُ عَنْ جَابِرٍ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الصَّلاَةِ عَلَى الشَّهِيدِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يُصَلَّى عَلَى الشَّهِيدِ . وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَلَّى عَلَى الشَّهِيدِ . وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى عَلَى حَمْزَةَ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Моликдан (ривоят қилдики), Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо) унга хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Уҳуд (жангида) шаҳид бўлганлардан икки кишини битта кийимда жамлар эдилар, кейин: «Бу икковидан қайси бири Қуръонни кўпроқ олган (ёдлаган)?» дер эдилар. Улардан бирига ишора қилинса, уни лаҳадда (қабр ўрасида) олдинга қўяр ва: «Мен қиёмат кунида буларнинг устида шоҳидман,» дер эдилар. Ва уларнинг ўз қонлари билан дафн этилишларига буюрдилар, уларнинг устида намоз ўқимадилар ва улар ювилмади. У деди: бу бобда Анас ибн Моликдан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Зуҳрийдан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳам) ривоят қилинган. Зуҳрийдан, у Абдуллоҳ ибн Саълаба ибн Абу Суъайрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳам) ривоят қилинган. Улардан баъзилари уни Жобирдан зикр қилган. Илм аҳли шаҳид устида намоз ўқиш ҳақида ихтилоф қилган. Баъзилари: шаҳид устида намоз ўқилмайди, деди. Бу Мадина аҳлининг сўзидир ва шуни Шофиий ва Аҳмад ҳам айтади. Баъзилари эса: шаҳид устида намоз ўқилади, деди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Ҳамза устида намоз ўқиганлари ҳақидаги ҳадис билан далил келтирдилар. Бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир ва шуни Исъҳоқ ҳам айтади.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا الشَّيْبَانِيُّ، حَدَّثَنَا الشَّعْبِيُّ، أَخْبَرَنِي مَنْ، رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَرَأَى قَبْرًا مُنْتَبِذًا فَصَفَّ أَصْحَابَهُ خَلْفَهُ فَصَلَّى عَلَيْهِ فَقِيلَ لَهُ مَنْ أَخْبَرَكَهُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَبُرَيْدَةَ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُصَلَّى عَلَى الْقَبْرِ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ . وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ إِذَا دُفِنَ الْمَيِّتُ وَلَمْ يُصَلَّ عَلَيْهِ صُلِّيَ عَلَى الْقَبْرِ . وَرَأَى ابْنُ الْمُبَارَكِ الصَّلاَةَ عَلَى الْقَبْرِ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يُصَلَّى عَلَى الْقَبْرِ إِلَى شَهْرٍ . وَقَالاَ أَكْثَرُ مَا سَمِعْنَا عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى قَبْرِ أُمِّ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ بَعْدَ شَهْرٍ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга аш-Шайбоний хабар берди, у деди: бизга аш-Шаъбий ривоят қилди, у деди: менга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни кўрган киши хабар бердики, у (Набий) бир четдаги қабрни кўриб, саҳобаларини орқасига саф қилдилар ва унинг устида намоз ўқидилар. Унга (аш-Шаъбийга): «Буни сенга ким хабар берди?» дейилди. У: «Ибн Аббос,» деди. У деди: бу бобда Анас, Бурайда, Язид ибн Собит, Абу Ҳурайра, Омир ибн Робиа, Абу Қатода ва Саҳл ибн Ҳунайфдан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳли шунга амал қилади, бу Шофиий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: қабр устида намоз ўқилмайди, деди. Бу Молик ибн Анаснинг сўзидир. Абдуллоҳ ибн ал-Муборак деди: маййит дафн этилиб, унинг устида намоз ўқилмаган бўлса, қабр устида намоз ўқилади. Ибн ал-Муборак қабр устида намоз ўқишни (жоиз) кўрди. Аҳмад ва Исъҳоқ деди: қабр устида бир ойгача намоз ўқилади. Ва иккови деди: Ибн ал-Мусайябдан эшитганимизнинг энг кўпи шуки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Саъд ибн Убоданинг онасининг қабри устида бир ойдан кейин намоз ўқиганлар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أُمَّ سَعْدٍ، مَاتَتْ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم غَائِبٌ فَلَمَّا قَدِمَ صَلَّى عَلَيْهَا وَقَدْ مَضَى لِذَلِكَ شَهْرٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у Саид ибн Абу Арубаъдан, у Қатодаъдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан (ривоят қилдики), Саъднинг онаси Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) йўқларида вафот этди. У (Набий) қайтиб келганларида, бунга бир ой ўтган бўлса-да, унинг устида намоз ўқидилар.
حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ وَحُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ أَخَاكُمُ النَّجَاشِيَّ قَدْ مَاتَ فَقُومُوا فَصَلُّوا عَلَيْهِ " . قَالَ فَقُمْنَا فَصَفَفْنَا كَمَا يُصَفُّ عَلَى الْمَيِّتِ وَصَلَّيْنَا عَلَيْهِ كَمَا يُصَلَّى عَلَى الْمَيِّتِ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي سَعِيدٍ وَحُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ وَجَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو قِلاَبَةَ عَنْ عَمِّهِ أَبِي الْمُهَلَّبِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ . وَأَبُو الْمُهَلَّبِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو .
Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ва Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, иккови деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Убайд ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Сириндан, у Абул-Муҳаллабдан, у Имрон ибн Ҳусайн (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга: «Албатта, биродарингиз Нажоший вафот этди, туринглар ва унинг устида намоз ўқинглар,» дедилар. У деди: Биз туриб, маййит устида саф тортилганидек саф тортдик ва маййит устида ўқилганидек унинг устида намоз ўқидик. Бу бобда Абу Ҳурайра, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Саид, Ҳузайфа ибн Асид ва Жарир ибн Абдуллоҳдан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Буни Абу Қилоба ўз амакиси Абул-Муҳаллабдан, у Имрон ибн Ҳусайндан ривоят қилган. Абул-Муҳаллабнинг исми Абдурраҳмон ибн Амр, Муовия ибн Амр ҳам дейилади.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ فَلَهُ قِيرَاطٌ وَمَنْ تَبِعَهَا حَتَّى يُقْضَى دَفْنُهَا فَلَهُ قِيرَاطَانِ أَحَدُهُمَا أَوْ أَصْغَرُهُمَا مِثْلُ أُحُدٍ " . فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لاِبْنِ عُمَرَ فَأَرْسَلَ إِلَى عَائِشَةَ فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالَتْ صَدَقَ أَبُو هُرَيْرَةَ . فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ لَقَدْ فَرَّطْنَا فِي قَرَارِيطَ كَثِيرَةٍ . وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عُمَرَ وَثَوْبَانَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан, у деди: бизга Абу Салама ривоят қилди, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ким жаноза устида намоз ўқиса, унга бир қирот (ажр) бор; ким уни дафн этиб бўлингунча эргашса, унга икки қирот бор — уларнинг бири ёки кичиги Уҳуд (тоғи)дек (каттадир).» Мен буни Ибн Умарга айтдим, у Оишанинг олдига (одам) юбориб, ундан бу ҳақда сўради. У: «Абу Ҳурайра рост айтибди,» деди. Шунда Ибн Умар: «Биз жуда кўп қиротларни бой берибмиз,» деди. Бу бобда ал-Баро, Абдуллоҳ ибн Муғаффал, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Саид, Убай ибн Каъб, Ибн Умар ва Савбондан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ундан турли йўллар билан ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْمُهَزَّمِ، قَالَ صَحِبْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ عَشْرَ سِنِينَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ تَبِعَ جَنَازَةً وَحَمَلَهَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَدْ قَضَى مَا عَلَيْهِ مِنْ حَقِّهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ . وَأَبُو الْمُهَزَّمِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ سُفْيَانَ وَضَعَّفَهُ شُعْبَةُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у деди: бизга Аббод ибн Мансур ривоят қилди, у деди: мен Абул-Муҳаззимни эшитдим, у деди: мен Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)га ўн йил ҳамроҳ бўлдим ва уни шундай деганини эшитдим: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Ким жанозага эргашиб, уни уч марта кўтарса, унинг (жаноза) ҳақидан ўзига вожиб бўлган нарсани адо этибди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар уни шу иснод билан ривоят қилиб, марфуъ қилмаганлар. Абул-Муҳаззимнинг исми Язид ибн Суфёндир, Шуъба уни заиф санаган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا لَهَا حَتَّى تُخَلِّفَكُمْ أَوْ تُوضَعَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ وَقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у отасидан, у Омир ибн Робиадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди). (Яна) бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Омир ибн Робиа (розияллаҳу анҳу)дан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Жанозани кўрганингизда, у сиздан ўтиб кетгунча ёки (ерга) қўйилгунча унга (ҳурмат учун) туринг.» У деди: бу бобда Абу Саид, Жобир, Саҳл ибн Ҳунайф, Қайс ибн Саъд ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Омир ибн Робианинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا لَهَا فَمَنْ تَبِعَهَا فَلاَ يَقْعُدَنَّ حَتَّى تُوضَعَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالاَ مَنْ تَبِعَ جَنَازَةً فَلاَ يَقْعُدَنَّ حَتَّى تُوضَعَ عَنْ أَعْنَاقِ الرِّجَالِ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَقَدَّمُونَ الْجَنَازَةَ فَيَقْعُدُونَ قَبْلَ أَنْ تَنْتَهِيَ إِلَيْهِمُ الْجَنَازَةُ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ .
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ва Ҳасан ибн Али ал-Халил ал-Ҳулвоний ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, бизга Ҳишом ад-Дастувоий ривоят қилди, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жанозани кўрганингизда, унга (ҳурмат учун) ўрнингиздан туринглар. Ким унга эргашса, (жаноза) қўйилмагунча ўтирмасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг ҳам сўзидир, улар дедилар: ким жанозага эргашса, у кишиларнинг елкаларидан (ерга) қўйилмагунча ўтирмасин. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳлидан ривоят қилинишича, улар жанозадан олдинга ўтиб, жаноза уларга етиб келишидан олдин ўтирар эдилар. Бу Шофеийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ وَاقِدٍ، وَهُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مَسْعُودِ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّهُ ذُكِرَ الْقِيَامُ فِي الْجَنَائِزِ حَتَّى تُوضَعَ فَقَالَ عَلِيٌّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَعَدَ . وَفِي الْبَابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِيهِ رِوَايَةُ أَرْبَعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَهَذَا أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ . وَهَذَا الْحَدِيثُ نَاسِخٌ لِلْحَدِيثِ الأَوَّلِ " إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا " . وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ شَاءَ قَامَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَقُمْ . وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَامَ ثُمَّ قَعَدَ . وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ . قَالَ أَبُو عِيسَى مَعْنَى قَوْلِ عَلِيٍّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنَازَةِ ثُمَّ قَعَدَ . يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَأَى الْجَنَازَةَ قَامَ ثُمَّ تَرَكَ ذَلِكَ بَعْدُ فَكَانَ لاَ يَقُومُ إِذَا رَأَى الْجَنَازَةَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, у Яҳё ибн Саиддан, у Воқиддан — у Амр ибн Саъд ибн Муознинг ўғлидир — у Нофеъ ибн Жубайрдан, у Масъуд ибн ал-Ҳакамдан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоят қилдики), жанозаларда у (ерга) қўйилмагунча ўриндан туриш ҳақида гап бўлганида, Али: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) турдилар, сўнгра ўтирдилар,» деди. Бу бобда Ҳасан ибн Али ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Унда тўрт тобеиннинг бир-биридан ривоят қилгани бор. Баъзи илм аҳли олдида амал шунга (биноан)дир. Шофеий деди: бу бобда энг саҳиҳи шудир. Ва бу ҳадис аввалги «Жанозани кўрганингизда, туринглар» деган ҳадисни насх қилувчидир (бекор қилувчидир). Аҳмад деди: хоҳласа турсин, хоҳласа турмасин. У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан туриб, сўнгра ўтиргани ривоят қилинганини далил келтирди. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деди. Абу Исо (Термизий) деди: Алининг «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жанозада турдилар, сўнгра ўтирдилар» деган сўзининг маъноси шуки, у: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жанозани кўрганларида турар эдилар, сўнгра буни кейинроқ тарк этдилар, шунда жанозани кўрганларида турмас эдилар, демоқда.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَكَّامُ بْنُ سَلْمٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اللَّحْدُ لَنَا وَالشَّقُّ لِغَيْرِنَا " . وَفِي الْبَابِ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Абу Курайб, Наср ибн Абдурраҳмон ал-Куфий ва Юсуф ибн Мусо ал-Қаттон ал-Бағдодий ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Ҳакком ибн Салм ривоят қилди, у Али ибн Абдул-Аълодан, у отасидан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Лаҳд (қабр ён томонидан ковланган ковак) биз учундир, шаққ (қабр ўртасидан ковланган ҳандақ) биздан бошқалар учундир,» дедилар. Бу бобда Жарир ибн Абдуллоҳ, Ойша, Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси бу йўлдан ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا أُدْخِلَ الْمَيِّتُ الْقَبْرَ - وَقَالَ أَبُو خَالِدٍ مَرَّةً إِذَا وُضِعَ الْمَيِّتُ فِي لَحْدِهِ قَالَ مَرَّةً " بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَعَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ " . وَقَالَ مَرَّةً " بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَعَلَى سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَاهُ أَبُو الصِّدِّيقِ النَّاجِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا أَيْضًا .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, бизга Абу Холид ал-Аҳмар ривоят қилди, бизга ал-Ҳажжож ривоят қилди, у Нофеъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) маййит қабрга киритилганида — Абу Холид бир марта: маййит лаҳдига қўйилганида, деди — бир марта: «Бисмиллаҳи ва биллаҳи ва ало миллати Расулиллаҳ (Аллаҳнинг номи билан, Аллаҳ(нинг ёрдами) билан ва Расулуллаҳнинг дини узра),» дедилар. Ва бир марта: «Бисмиллаҳи ва биллаҳи ва ало суннати Расулиллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (Аллаҳнинг номи билан, Аллаҳ(нинг ёрдами) билан ва Расулуллаҳнинг суннати узра),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бу йўлдан ҳасан ғариб ҳадисдир. Бу ҳадис бу йўлдан бошқа йўл билан ҳам Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган. Уни Абус-Сиддиқ ан-Ножий Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Абус-Сиддиқ ан-Ножийдан, у Ибн Умардан мавқуф (саҳобага тўхтаган) ҳолатда ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ فَرْقَدٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ الَّذِي أَلْحَدَ قَبْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبُو طَلْحَةَ وَالَّذِي أَلْقَى الْقَطِيفَةَ تَحْتَهُ شُقْرَانُ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ جَعْفَرٌ وَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَافِعٍ قَالَ سَمِعْتُ شُقْرَانَ يَقُولُ أَنَا وَاللَّهِ طَرَحْتُ الْقَطِيفَةَ تَحْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْقَبْرِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ شُقْرَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ فَرْقَدٍ هَذَا الْحَدِيثَ .
Бизга Зайд ибн Ахзам ат-Тоий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Усмон ибн Фарқад ривоят қилди, у деди: мен Жаъфар ибн Муҳаммадни эшитдим, у отасидан (ривоят қилиб), деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қабрини лаҳд қилиб ковлаган киши Абу Талҳа эди, унинг остига (бахмал) гиламча ташлаган киши эса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг озод қилган қули Шуқрон эди. Жаъфар деди: менга Убайдуллоҳ ибн Абу Рофеъ хабар бериб, деди: мен Шуқроннинг шундай деяётганини эшитдим: Аллоҳга қасамки, қабрда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг остига гиламчани мен ташладим. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Шуқроннинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Али ибн ал-Мадиний бу ҳадисни Усмон ибн Фарқаддан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جُعِلَ فِي قَبْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَطِيفَةٌ حَمْرَاءُ . قَالَ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَيَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، . وَهَذَا أَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الْقَصَّابِ، وَاسْمُهُ، عِمْرَانُ بْنُ أَبِي عَطَاءٍ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ، وَاسْمُهُ، نَصْرُ بْنُ عِمْرَانَ وَكِلاَهُمَا مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ . وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يُلْقَى، تَحْتَ الْمَيِّتِ فِي الْقَبْرِ شَيْءٌ . وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у Шуъбадан, у Абу Ҳамзадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қабрига қизил (бахмал) гиламча қўйилди. (Термизий) деди: Муҳаммад ибн Башшор бошқа ўринда деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ва Яҳё ривоят қилдилар, у Шуъбадан, у Абу Жамрадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдилар), ва бу саҳиҳроқдир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Шуъба Абу Ҳамза ал-Қассобдан ривоят қилган — унинг исми Имрон ибн Абу Атўдир; ва Абу Жамра ад-Дубаъийдан ҳам ривоят қилинган — унинг исми Наср ибн Имрондир; уларнинг иккаласи ҳам Ибн Аббоснинг шогирдларидан эдилар. Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у маййитнинг остига қабрда бирор нарса ташланишини ёқтирмаган. Баъзи илм аҳли ҳам шу (фикрга) борган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، أَنَّ عَلِيًّا، قَالَ لأَبِي الْهَيَّاجِ الأَسَدِيِّ أَبْعَثُكَ عَلَى مَا بَعَثَنِي بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَنْ لا�� تَدَعَ قَبْرًا مُشْرِفًا إِلاَّ سَوَّيْتَهُ وَلاَ تِمْثَالاً إِلاَّ طَمَسْتَهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ أَنْ يُرْفَعَ الْقَبْرُ فَوْقَ الأَرْضِ . قَالَ الشَّافِعِيُّ أَكْرَهُ أَنْ يُرْفَعَ الْقَبْرُ إِلاَّ بِقَدْرِ مَا يُعْرَفُ أَنَّهُ قَبْرٌ لِكَيْلاَ يُوطَأَ وَلاَ يُجْلَسَ عَلَيْهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Абу Воилдан (ривоят қилдики), Али Абул-Ҳайёж ал-Асадийга деди: мен сени Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени нима иш билан юборган бўлсалар, ўша иш билан юбораман: «Бирор баландлатилган (дўнг) қабрни текисламасдан, бирор (жонли) суратни ўчирмасдан қолдирма.» (Термизий) деди: бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алининг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли олдида амал шунга (биноан)дир; улар қабрни ердан баланд қилиб кўтаришни ёқтирмайдилар. Шофеий деди: мен қабрни — унинг қабр экани билингадиган, устига оёқ қўйилмайдиган ва ўтирилмайдиган миқдордан ортиқ — баланд қилиб кўтаришни ёқтирмайман.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، عَنْ بُسْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، عَنْ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيِّ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَجْلِسُوا عَلَى الْقُبُورِ وَلاَ تُصَلُّوا إِلَيْهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ وَبَشِيرِ ابْنِ الْخَصَاصِيَةِ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Язид ибн Жобирдан, у Буср ибн Убайдуллоҳдан, у Абу Идрис ал-Хавлонийдан, у Восила ибн ал-Асқаъдан, у Абу Марсад ал-Ғанавийдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қабрлар устига ўтирманглар ва уларга (қарата) намоз ўқиманглар,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Амр ибн Ҳазм ва Башир ибн ал-Хасосиядан ҳам (ривоят) бор. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн ал-Муборакдан шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди).
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَأَبُو عَمَّارٍ قَالاَ أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، عَنْ بُسْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، عَنْ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ وَهَذَا الصَّحِيحُ . قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ ابْنِ الْمُبَارَكِ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَزَادَ فِيهِ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ وَإِنَّمَا هُوَ بُسْرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ وَبُسْرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ قَدْ سَمِعَ مِنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ .
Бизга Али ибн Ҳужр ва Абу Аммор ривоят қилиб, улар дедилар: бизга ал-Валид ибн Муслим хабар берди, у Абдурраҳмон ибн Язид ибн Жобирдан, у Буср ибн Убайдуллоҳдан, у Восила ибн ал-Асқаъдан, у Абу Марсад ал-Ғанавийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Унда «Абу Идрисдан» (зикри) йўқ, ва саҳиҳи шудир. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: Ибн ал-Муборакнинг ҳадиси хатодир; Ибн ал-Муборак унда хато қилди ва унга «Абу Идрис ал-Хавлонийдан» (зикрини) қўшди, ҳолбуки у Буср ибн Убайдуллоҳ, у Восила ибн ал-Асқаъдандир. Бир нечтаси Абдурраҳмон ибн Язид ибн Жобирдан шундай ривоят қилган, унда «Абу Идрис ал-Хавлонийдан» (зикри) йўқ, ва Буср ибн Убайдуллоҳ Восила ибн ал-Асқаъдан эшитган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ أَبُو عَمْرٍو الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُجَصَّصَ الْقُبُورُ وَأَنْ يُكْتَبَ عَلَيْهَا وَأَنْ يُبْنَى عَلَيْهَا وَأَنْ تُوطَأَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ فِي تَطْيِينِ الْقُبُورِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ أَنْ يُطَيَّنَ الْقَبْرُ .
Бизга Абдурраҳмон ибн ал-Асвад Абу Амр ал-Басрий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Робиа ривоят қилди, у Ибн Журайждан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қабрларни оҳаклаб оқартиришдан, уларга (нарсалар) ёзишдан, уларнинг устига қурилиш қилишдан ва уларнинг устига оёқ қўйишдан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, Жобирдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли, улар орасида Ҳасан ал-Басрий, қабрларни лойлаб сувашга рухсат берган. Шофеий деди: қабрни лойлаб сувашда зиён йўқ.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ، عَنْ أَبِي كُدَيْنَةَ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقُبُورِ الْمَدِينَةِ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِوَجْهِهِ فَقَالَ " السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الْقُبُورِ يَغْفِرُ اللَّهُ لَنَا وَلَكُمْ أَنْتُمْ سَلَفُنَا وَنَحْنُ بِالأَثَرِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَأَبُو كُدَيْنَةَ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ الْمُهَلَّبِ وَأَبُو ظَبْيَانَ اسْمُهُ حُصَيْنُ بْنُ جُنْدُبٍ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн ас-Салт ривоят қилди, у Абу Кудайнадан, у Қобус ибн Абу Забёндан, у отасидан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинанинг қабрлари ёнидан ўтиб, уларга юзландилар ва: «Ассалому алайкум, эй қабр аҳли! Аллоҳ бизни ҳам, сизни ҳам мағфират қилсин. Сиз бизнинг олдиндан кетганларимизсиз, биз эса (ортингиздан) изма-из борувчимиз,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Бурайда ва Ойшадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Абу Кудайнанинг исми Яҳё ибн ал-Муҳаллаб, Абу Забённинг исми Ҳусайн ибн Жундубдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قَدْ كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَقَدْ أُذِنَ لِمُحَمَّدٍ فِي زِيَارَةِ قَبْرِ أُمِّهِ فَزُورُوهَا فَإِنَّهَا تُذَكِّرُ الآخِرَةَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُرَيْدَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بِزِيَارَةِ الْقُبُورِ بَأْسًا . وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор, Маҳмуд ибн Ғайлон ва Ҳасан ибн Али ал-Халил ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Абу Осим ан-Набил ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Алқама ибн Марсаддан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен сизларни қабрларни зиёрат қилишдан қайтарган эдим. Энди Муҳаммадга онасининг қабрини зиёрат қилишга изн берилди. Бас, уларни (қабрларни) зиёрат қилинглар, чунки у охиратни эслатади,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Саид, Ибн Масъуд, Анас, Абу Ҳурайра ва Умму Саламадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бурайданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли олдида амал шунга (биноан)дир; улар қабрларни зиёрат қилишда зиён кўрмайдилар. Бу Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ تُوُفِّيَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ بِحُبْشِيٍّ . قَالَ فَحُمِلَ إِلَى مَكَّةَ فَدُفِنَ فِيهَا فَلَمَّا قَدِمَتْ عَائِشَةُ أَتَتْ قَبْرَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَتْ وَكُنَّا كَنَدْمَانَىْ جَذِيمَةَ حِقْبَةً مِنَ الدَّهْرِ حَتَّى قِيلَ لَنْ يَتَصَدَّعَا فَلَمَّا تَفَرَّقْنَا كَأَنِّي وَمَالِكًا لِطُولِ اجْتِمَاعٍ لَمْ نَبِتْ لَيْلَةً مَعَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ لَوْ حَضَرْتُكَ مَا دُفِنْتَ إِلاَّ حَيْثُ مُتَّ وَلَوْ شَهِدْتُكَ مَا زُرْتُكَ .
Бизга Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, у Ибн Журайждан, у Абдуллоҳ ибн Абу Мулайкадан (ривоят қилдики), у деди: Абдурраҳмон ибн Абу Бакр Ҳубши(деган жой)да вафот этди. У деди: у Маккага олиб келиниб, ўша ерда дафн қилинди. Ойша келганида, Абдурраҳмон ибн Абу Бакрнинг қабри ёнига келди ва деди: «Биз Жазима(подшоҳнинг) икки надими (суҳбатдоши) сингари узоқ замон (бирга) эдик, ҳатто: улар ҳеч айрилмайдилар, дейиларди. Бас, биз айрилганимизда, гўё мен ва Молик — узоқ вақт бирга бўлганимиздан кейин — бир кечани ҳам бирга ўтказмагандекмиз.» Сўнгра деди: Аллоҳга қасамки, агар (вафотинг пайтида) сенинг ёнингда бўлганимда, сен фақат вафот этган жойингда дафн этилардинг; агар (дафнингда) ҳузурингда ҳозир бўлганимда, мен сени зиёрат қилмас эдим.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَنَ زَوَّارَاتِ الْقُبُورِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ هَذَا كَانَ قَبْلَ أَنْ يُرَخِّصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَلَمَّا رَخَّصَ دَخَلَ فِي رُخْصَتِهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا كُرِهَ زِيَارَةُ الْقُبُورِ لِلنِّسَاءِ لِقِلَّةِ صَبْرِهِنَّ وَكَثْرَةِ جَزَعِهِنَّ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абу Авона ривоят қилди, у Умар ибн Абу Саламадан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қабрларни кўп зиёрат қилувчи аёлларни лаънатладилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббос ва Ҳассон ибн Собитдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қабрларни зиёрат қилишга рухсат беришларидан олдин бўлган, рухсат берганларидан кейин эса уларнинг рухсатига эркаклар ҳам, аёллар ҳам кирди, деб ҳисоблаган. Баъзилари эса: аёлларга қабрларни зиёрат қилиш уларнинг сабри камлиги ва жазъ-фиғони (дод-фарёди) кўплиги сабабли ёқтирилмаган, дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ خَلِيفَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ قَبْرًا لَيْلاً فَأُسْرِجَ لَهُ سِرَاجٌ فَأَخَذَهُ مِنْ قِبَلِ الْقِبْلَةِ وَقَالَ " رَحِمَكَ اللَّهُ إِنْ كُنْتَ لأَوَّاهًا تَلاَّءً لِلْقُرْآنِ " . وَكَبَّرَ عَلَيْهِ أَرْبَعًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَهُوَ أَخُو زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَكْبَرُ مِنْهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَقَالُوا يُدْخَلُ الْمَيِّتُ الْقَبْرَ مِنْ قِبَلِ الْقِبْلَةِ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُسَلُّ سَلاًّ . وَرَخَّصَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الدَّفْنِ بِاللَّيْلِ .
Бизга Абу Курайб ва Муҳаммад ибн Амр ас-Саввоқ ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Яҳё ибн ал-Ямон ривоят қилди, у ал-Минҳол ибн Халифадан, у ал-Ҳажжож ибн Артоадан, у Атўдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кечаси бир қабрга кирдилар, у учун чироқ ёқилди. У (маййит)ни қибла томонидан олдилар ва: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, сен кўп (Аллоҳга) илтижо қилувчи, Қуръонни кўп тиловат қилувчи эдинг,» дедилар. Ва унга тўрт (марта) такбир айтдилар. (Термизий) деди: бу бобда Жобир ва Язид ибн Собитдан — у Зайд ибн Собитнинг акаси бўлиб, ундан каттароқдир — ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шу (фикрга) бориб: маййит қабрга қибла томонидан киритилади, дедилар. Баъзилари эса: у (қабрга оёқ томонидан) тортиб қўйилади, дедилар. Кўп илм аҳли кечаси дафн қилишга рухсат берган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مُرَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِجَنَازَةٍ فَأَثْنَوْا عَلَيْهَا خَيْرًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَجَبَتْ " . ثُمَّ قَالَ " أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الأَرْضِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Ҳумайд хабар берди, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдидан бир жаноза ўтказилди, (одамлар) уни яхшилик билан мақтадилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Вожиб бўлди,» дедилар. Сўнгра: «Сизлар ер юзида Аллоҳнинг гувоҳларисиз,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Умар, Каъб ибн Ужра ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي الْفُرَاتِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ الدِّيلِيِّ، قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَجَلَسْتُ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَمَرُّوا بِجَنَازَةٍ فَأَثْنَوْا عَلَيْهَا خَيْرًا فَقَالَ عُمَرُ وَجَبَتْ . فَقُلْتُ لِعُمَرَ وَمَا وَجَبَتْ قَالَ أَقُولُ كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ لَهُ ثَلاَثَةٌ إِلاَّ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ " . قَالَ قُلْنَا وَاثْنَانِ قَالَ " وَاثْنَانِ " . قَالَ وَلَمْ نَسْأَلْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْوَاحِدِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو الأَسْوَدِ الدِّيلِيُّ اسْمُهُ ظَالِمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سُفْيَانَ .
Бизга Яҳё ибн Мусо ва Ҳорун ибн Абдуллоҳ ал-Баззоз ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Абу Довуд ат-Тоёлисий ривоят қилди, бизга Довуд ибн Абул-Фурот ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Бурайда ривоят қилди, у Абул-Асвад ад-Дийлийдан (ривоят қилдики), у деди: мен Мадинага келдим ва Умар ибн ал-Хаттобнинг ёнига ўтирдим. Шунда бир жанозани ўтказдилар, (одамлар) уни яхшилик билан мақтадилар. Умар: «Вожиб бўлди,» деди. Мен Умарга: «Нима вожиб бўлди?» дедим. У деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айтганларидек айтаман; у: «Қайси бир мусулмонга уч (киши) (яхшилик билан) гувоҳлик берса, албатта унга жаннат вожиб бўлади,» дедилар. (У) деди: биз: «Икки (киши)-чи?» дедик. У: «Иккитаси ҳам (шундай),» дедилар. (У) деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир (киши) ҳақида сўрамадик. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абул-Асвад ад-Дийлийнинг исми Золим ибн Амр ибн Суфёндир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَمُوتُ لأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثَلاَثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَتَمَسَّهُ النَّارُ إِلاَّ تَحِلَّةَ الْقَسَمِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَمُعَاذٍ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَعُتْبَةَ بْنِ عَبْدٍ وَأُمِّ سُلَيْمٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي ثَعْلَبَةَ الأَشْجَعِيِّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَقُرَّةَ بْنِ إِيَاسٍ الْمُزَنِيِّ . قَالَ وَأَبُو ثَعْلَبَةَ الأَشْجَعِيُّ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدِيثٌ وَاحِدٌ هُوَ هَذَا الْحَدِيثُ وَلَيْسَ هُوَ الْخُشَنِيَّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у Молик ибн Анасдан; (бошқа иснод) — ва бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мусулмонлардан бирор кишининг уч фарзанди вафот этса, қасам ҳаққини адо этишдан (жаннатга ўтиб кетишдан) бошқа, унга дўзах ўти тегмайди,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Умар, Муоз, Каъб ибн Молик, Утба ибн Абд, Умму Сулайм, Жобир, Анас, Абу Зарр, Ибн Масъуд, Абу Саълаба ал-Ашжаъий, Ибн Аббос, Уқба ибн Омир, Абу Саид ва Қурра ибн Иёс ал-Музанийдан ҳам (ривоят) бор. (У) деди: Абу Саълаба ал-Ашжаъийнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан битта ҳадиси бор, у шу ҳадисдир, ва у ал-Хушаний эмас. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَدَّمَ ثَلاَثَةً لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ كَانُوا لَهُ حِصْنًا حَصِينًا مِنَ النَّارِ " . قَالَ أَبُو ذَرٍّ قَدَّمْتُ اثْنَيْنِ . قَالَ " وَاثْنَيْنِ " . فَقَالَ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ سَيِّدُ الْقُرَّاءِ قَدَّمْتُ وَاحِدًا قَالَ " وَوَاحِدًا وَلَكِنْ إِنَّمَا ذَاكَ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَأَبُو عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ .
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Юсуф ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аввом ибн Ҳавшаб ривоят қилди, у Абу Муҳаммаддан — Умар ибн ал-Хаттобнинг озод қилинган ғуломидан, у Абу Убайда ибн Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимнинг балоғатга етмаган учта (фарзанди) ўзидан олдин (вафот этиб) кетса, улар у учун дўзахдан (сақловчи) мустаҳкам қалъа бўлади,» дедилар. Абу Зар: «Мен иккитасини олдинга юбордим,» деди. У: «Иккитаси ҳам (шундай),» дедилар. Сўнг қориларнинг сарвари Убай ибн Каъб: «Мен биттасини олдинга юбордим,» деди. У: «Биттаси ҳам (шундай). Лекин бу фақат биринчи мусибат (зарбаси) пайтида (сабр қилган киши учундир),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Абу Убайда отасидан (ҳадис) эшитмаган.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَأَبُو الْخَطَّابِ، زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ بَارِقٍ الْحَنَفِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ جَدِّي أَبَا أُمِّي، سِمَاكَ بْنَ الْوَلِيدِ الْحَنَفِيَّ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ كَانَ لَهُ فَرَطَانِ مِنْ أُمَّتِي أَدْخَلَهُ اللَّهُ بِهِمَا الْجَنَّةَ " . فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ فَمَنْ كَانَ لَهُ فَرَطٌ مِنْ أُمَّتِكَ قَالَ " وَمَنْ كَانَ لَهُ فَرَطٌ يَا مُوَفَّقَةُ " . قَالَتْ فَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ فَرَطٌ مِنْ أُمَّتِكَ قَالَ " فَأَنَا فَرَطُ أُمَّتِي لَنْ يُصَابُوا بِمِثْلِي " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ بَارِقٍ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْمُرَابِطِيُّ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ بَارِقٍ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ . وَسِمَاكُ بْنُ الْوَلِيدِ هُوَ أَبُو زُمَيْلٍ الْحَنَفِيُّ .
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ва Абул-Хаттоб Зиёд ибн Яҳё ал-Басрий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдураббиҳи ибн Бориқ ал-Ҳанафий ривоят қилди, у деди: мен бобом — онамнинг отаси Симок ибн ал-Валид ал-Ҳанафийдан эшитдим, у Ибн Аббосдан эшитганини ривоят қиларди, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганини (ривоят қилдики), у: «Кимнинг умматимдан иккита (вафот этиб ўзидан) олдин кетгани бўлса, Аллаҳ уни ўша иккиси сабабли жаннатга киритади,» деярдилар. Шунда Оиша унга: «Умматингдан кимнинг битта олдин кетгани бўлса-чи?» деди. У: «Кимнинг биттаси бўлса ҳам (шундай), эй муваффаққа (ҳақ йўлга муваффақ қилинган)!» дедилар. У: «Умматингдан кимнинг олдин кетгани бўлмаса-чи?» деди. У: «Мен умматимнинг олдин кетувчисиман; улар ҳеч қачон мен каби (мусибатга) дучор бўлмайдилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абдураббиҳи ибн Бориқнинг ҳадисидан биламиз. Ундан имомлардан бир нечтаси ривоят қилган. Бизга Аҳмад ибн Саид ал-Муробитий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаббон ибн Ҳилол ривоят қилди, бизга Абдураббиҳи ибн Бориқ хабар бериб, шунга ўхшашини зикр қилди. Симок ибн ал-Валид эса Абу Зумайл ал-Ҳанафийдир.
حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الشُّهَدَاءُ خَمْسٌ الْمَطْعُونُ وَالْمَبْطُونُ وَالْغَرِقُ وَصَاحِبُ الْهَدْمِ وَالشَّهِيدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَجَابِرِ بْنِ عَتِيكٍ وَخَالِدِ بْنِ عُرْفُطَةَ وَسُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди. (Бошқа йўл билан) бизга Қутайба ҳам ривоят қилди, у Моликдан, у Сумайдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Шаҳидлар бештадир: тоун (вабо)дан ўлган, қорин (касаллигидан) ўлган, ғарқ бўлган, (девор) бостириб қолган ва Аллаҳ йўлида (жангда ҳалок бўлган) шаҳид,» дедилар. (Ровий) деди: бу бобда Анас, Сафвон ибн Умайя, Жобир ибн Атик, Холид ибн Урфута, Сулаймон ибн Сурад, Абу Мусо ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا أَبُو سِنَانٍ الشَّيْبَانِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ السَّبِيعِيِّ، قَالَ قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ صُرَدٍ لِخَالِدِ بْنِ عُرْفُطَةَ أَوْ خَالِدٌ لِسُلَيْمَانَ أَمَا سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ قَتَلَهُ بَطْنُهُ لَمْ يُعَذَّبْ فِي قَبْرِهِ " . فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ نَعَمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ فِي هَذَا الْبَابِ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Убайд ибн Асбот ибн Муҳаммад ал-Қураший ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: бизга Абу Синон аш-Шайбоний ривоят қилди, у Абу Ишоқ ас-Сабиъийдан (ривоят қилиб) деди: Сулаймон ибн Сурад Холид ибн Урфутага — ёки Холид Сулаймонга: «Сен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Кимни қорни ўлдирса (қорин касаллигидан ўлса), унинг қабрида азобланмайди,» деганларини эшитмаганмидинг?» деди. Шунда улардан бири шеригига: «Ҳа,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда ҳасан ғариб ҳадисдир, у бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ذَكَرَ الطَّاعُونَ فَقَالَ " بَقِيَّةُ رِجْزٍ - أَوْ عَذَابٍ أُرْسِلَ عَلَى طَائِفَةٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا مِنْهَا وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَلَسْتُمْ بِهَا فَلاَ تَهْبِطُوا عَلَيْهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَخُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Омир ибн Саъддан, у Усома ибн Зайд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тоунни (вабони) зикр қилиб: «(У) Исроил авлодидан бир гуруҳга юборилган азоб — ёхуд уқубатнинг қолдиғидир. Бас, у бир ерда юз берса ва сиз ўша ерда бўлсангиз, ундан чиқиб кетманглар; агар у бир ерда юз берса-ю, сиз ўша ерда бўлмасангиз, унга (ўша ерга) кирманглар,» дедилар. (Ровий) деди: бу бобда Саъд, Хузайма ибн Собит, Абдураҳмон ибн Авф, Жобир ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Усома ибн Зайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مِقْدَامٍ أَبُو الأَشْعَثِ الْعِجْلِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Миқдом Абул-Ашъас ал-Ижлий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: мен отамнинг Қатодадан, у Анасдан, у Убода ибн ас-Сомит (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилаётганини эшитдим, у: «Ким Аллаҳга рўбарў бўлишни севса, Аллаҳ унга рўбарў бўлишни севади; ким Аллаҳга рўбарў бўлишни ёмон кўрса, Аллаҳ унга рўбарў бўлишни ёмон кўради,» дедилар. Бу бобда Абу Мусо, Абу Ҳурайра ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Убода ибн ас-Сомитнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا ذَكَرَتْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ " . قَالَتْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كُلُّنَا نَكْرَهُ الْمَوْتَ . قَالَ " لَيْسَ ذَلِكَ وَلَكِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا بُشِّرَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ وَرِضْوَانِهِ وَجَنَّتِهِ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ وَأَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ وَإِنَّ الْكَافِرَ إِذَا بُشِّرَ بِعَذَابِ اللَّهِ وَسَخَطِهِ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ وَكَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Аби Аруба ривоят қилди. (Бошқа йўл билан, ровий) деди: бизга Муҳаммад ибн Башшор ҳам ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Бакр ривоят қилди, у Саид ибн Аби Арубадан, у Қатодадан, у Зуроро ибн Авфодан, у Саъд ибн Ҳишомдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Ким Аллаҳга рўбарў бўлишни севса, Аллаҳ унга рўбарў бўлишни севади; ким Аллаҳга рўбарў бўлишни ёмон кўрса, Аллаҳ унга рўбарў бўлишни ёмон кўради,» деганларини зикр қилди. У деди: мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, ҳаммамиз ўлимни ёмон кўрамиз-ку,» дедим. У: «Бу у (деганим) эмас. Лекин мўмин Аллаҳнинг раҳмати, ризвони ва жаннати билан суюнчиланганда, Аллаҳга рўбарў бўлишни севади ва Аллаҳ ҳам унга рўбарў бўлишни севади. Кофир эса Аллаҳнинг азоби ва ғазаби билан (хабар бериб) қўрқитилганда, Аллаҳга рўбарў бўлишни ёмон кўради ва Аллаҳ ҳам унга рўбарў бўлишни ёмон кўради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، وَشَرِيكٌ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، قَتَلَ نَفْسَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَلَّى عَلَى كُلِّ مَنْ صَلَّى إِلَى الْقِبْلَةِ وَعَلَى قَاتِلِ النَّفْسِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ أَحْمَدُ لاَ يُصَلِّي الإِمَامُ عَلَى قَاتِلِ النَّفْسِ وَيُصَلِّي عَلَيْهِ غَيْرُ الإِمَامِ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исроил ва Шарик ривоят қилдилар, улар Симок ибн Ҳарбдан, у Жобир ибн Самура (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), бир киши ўзини ўлдирди, шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга (жаноза) намозини ўқимадилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Илм аҳли бу ҳақда ихтилоф қилишган. Баъзилари: «Қиблага (қараб) намоз ўқиган ҳар бир кишига, шу жумладан ўзини ўлдирган кишига ҳам (жаноза) намози ўқилади,» дейишган. Бу Суфён ас-Саврий ва Ишоқнинг сўзидир. Аҳмад эса: «Имом ўзини ўлдирган кишига (жаноза) намозини ўқимайди, аммо имомдан бошқаси унга ўқийди,» деган.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِرَجُلٍ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ فَإِنَّ عَلَيْهِ دَيْنًا " . قَالَ أَبُو قَتَادَةَ هُوَ عَلَىَّ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " بِالْوَفَاءِ " . قَالَ بِالْوَفَاءِ . فَصَلَّى عَلَيْهِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у Усмон ибн Абдуллоҳ ибн Мавҳабдан (ривоят қилиб) деди: мен Абдуллоҳ ибн Аби Қатоданинг отасидан ривоят қилаётганини эшитдим, (унинг отаси ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига (жаноза намози) ўқиш учун бир киши(нинг жасади) келтирилди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Шерикларингизга (жаноза намозини) ўзларингиз ўқинглар, чунки унинг зиммасида қарз бор,» дедилар. Абу Қатода: «У (қарз) менинг зиммамга (бўлсин),» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тўлаб қўясанми?» дедилар. У: «Тўлаб қўяман,» деди. Бас, (Расулуллаҳ) унга (жаноза намозини) ўқидилар. (Ровий) деди: бу бобда Жобир, Салама ибн ал-Акваъ ва Асмо бинт Язиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Қатоданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ، مَكْتُومُ بْنُ الْعَبَّاسِ التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُؤْتَى بِالرَّجُلِ الْمُتَوَفَّى عَلَيْهِ الدَّيْنُ فَيَقُولُ " هَلْ تَرَكَ لِدَيْنِهِ مِنْ قَضَاءٍ " . فَإِنْ حُدِّثَ أَنَّهُ تَرَكَ وَفَاءً صَلَّى عَلَيْهِ وَإِلاَّ قَالَ لِلْمُسْلِمِينَ " صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ " . فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْفُتُوحَ قَامَ فَقَالَ " أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَمَنْ تُوُفِّيَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَتَرَكَ دَيْنًا عَلَىَّ قَضَاؤُهُ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَهُوَ لِوَرَثَتِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَالِحٍ .
Бизга Абул-Фазл Мактум ибн ал-Аббос ат-Термизий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Солиҳ ривоят қилди, у деди: менга ал-Лайс ривоят қилди, у деди: менга Уқайл ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилиб) деди: менга Абу Салама ибн Абдураҳмон хабар берди, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига зиммасида қарзи бор ҳолда вафот этган киши(нинг жасади) келтирилар эди, шунда у: «Қарзини тўлаш учун (мол) қолдирганми?» дердилар. Агар унга (марҳум қарзини) тўлайдиган (мол) қолдиргани айтилса, унга (жаноза намозини) ўқирдилар; акс ҳолда мусулмонларга: «Шерикларингизга (жаноза намозини ўзларингиз) ўқинглар,» дердилар. Аллаҳ унга фатҳ (ғалабалар)ни насиб этгач, у туриб: «Мен мўминларга уларнинг ўзларидан кўра ҳақлироқман. Бас, мусулмонлардан ким вафот этиб қарз қолдирса, уни тўлаш менинг зиммамда; ким мол қолдирса, у унинг ворисларига (қолади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Яҳё ибн Букайр ва бошқа бир нечтаси ал-Лайс ибн Саъддан Абдуллоҳ ибн Солиҳнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилишган.
حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا قُبِرَ الْمَيِّتُ - أَوْ قَالَ أَحَدُكُمْ أَتَاهُ مَلَكَانِ أَسْوَدَانِ أَزْرَقَانِ يُقَالُ لأَحَدِهِمَا الْمُنْكَرُ وَالآخَرُ النَّكِيرُ فَيَقُولاَنِ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ مَا كَانَ يَقُولُ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ . فَيَقُولاَنِ قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُولُ هَذَا . ثُمَّ يُفْسَحُ لَهُ فِي قَبْرِهِ سَبْعُونَ ذِرَاعًا فِي سَبْعِينَ ثُمَّ يُنَوَّرُ لَهُ فِيهِ ثُمَّ يُقَالُ لَهُ نَمْ . فَيَقُولُ أَرْجِعُ إِلَى أَهْلِي فَأُخْبِرُهُمْ فَيَقُولاَنِ نَمْ كَنَوْمَةِ الْعَرُوسِ الَّذِي لاَ يُوقِظُهُ إِلاَّ أَحَبُّ أَهْلِهِ إِلَيْهِ . حَتَّى يَبْعَثَهُ اللَّهُ مِنْ مَضْجَعِهِ ذَلِكَ . وَإِنْ كَانَ مُنَافِقًا قَالَ سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ فَقُلْتُ مِثْلَهُ لاَ أَدْرِي . فَيَقُولاَنِ قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُولُ ذَلِكَ . فَيُقَالُ لِلأَرْضِ الْتَئِمِي عَلَيْهِ . فَتَلْتَئِمُ عَلَيْهِ . فَتَخْتَلِفُ فِيهَا أَضْلاَعُهُ فَلاَ يَزَالُ فِيهَا مُعَذَّبًا حَتَّى يَبْعَثَهُ اللَّهُ مِنْ مَضْجَعِهِ ذَلِكَ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ كُلُّهُمْ رَوَوْا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي عَذَابِ الْقَبْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у Абдураҳмон ибн Ишоқдан, у Саид ибн Аби Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Маййит дафн қилинганда — ёки: бирингиз (дафн қилинганда) — унинг олдига кўзлари кўм-кўк қора икки фаришта келади. Улардан бирига Мункар, иккинчисига Накир дейилади. Улар: «Сен бу киши (Муҳаммад) ҳақида нима дердинг?» дейдилар. У (олдин) айтадиган (сўзини) айтади: «У Аллаҳнинг бандаси ва Расулидир; мен гувоҳлик бераманки, Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Унинг бандаси ва Расулидир,» (дейди). Улар: «Сен шундай дейишингни билардик,» дейдилар. Сўнг унинг қабри етмишга етмиш зирў кенгайтирилади, кейин унга (қабр) нурлантирилади. Кейин унга: «Ухла,» дейилади. У: «Аҳлимнинг олдига қайтиб, уларга хабар берайми?» дейди. Улар: «Фақат аҳлининг энг суюклиси уйғотадиган келиннинг уйқусидек ухла,» дейдилар — токи Аллаҳ уни ўша ётган жойидан тирилтиргунга қадар. Агар у мунофиқ бўлса: «Мен одамларнинг (бирон нарса) деяётганини эшитиб, мен ҳам шунгаўхшаш дедим, (ҳақиқатини) билмайман,» дейди. Улар: «Сен шундай дейишингни билардик,» дейдилар. Сўнг ерга: «Унинг устига қовушиб қисил,» дейилади. Бас, (ер) унинг устига қовушиб қисилади, қовурғалари бир-бирига кириб кетади. У ўша (қабрда) Аллаҳ уни ўша ётган жойидан тирилтиргунга қадар азобланиб қолаверади,» дедилар. Бу бобда Али, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос, ал-Баро ибн Озиб, Абу Айюб, Анас, Жобир, Оиша ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор; уларнинг ҳаммаси Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан қабр азоби ҳақида ривоят қилишган. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا مَاتَ الْمَيِّتُ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ فَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَمِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَمِنْ أَهْلِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ هَذَا مَقْعَدُكَ حَتَّى يَبْعَثَكَ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Убайдуллоҳдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Маййит ўлганда, унга ўрни эртаю кеч кўрсатилади. Агар у жаннат аҳлидан бўлса — жаннат аҳлидан(ги ўрни), агар дўзах аҳлидан бўлса — дўзах аҳлидан(ги ўрни кўрсатилади). Сўнг унга: «Бу Аллаҳ сени Қиёмат куни тирилтиргунга қадар(ги) ўрнингдир,» дейилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وَاللَّهِ، مُحَمَّدُ بْنُ سُوقَةَ عَنْ إِبَرْاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ عَزَّى مُصَابًا فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ عَاصِمٍ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ مَوْقُوفًا وَلَمْ يَرْفَعْهُ . وَيُقَالُ أَكْثَرُ مَا ابْتُلِيَ بِهِ عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ نَقَمُوا عَلَيْهِ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Осим ривоят қилди, у деди: бизга — Аллоҳга қасамки — Муҳаммад ибн Суқа ривоят қилди, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким мусибатга учраган кишига тазия билдирса, унга ҳам (сабр қилган мусибатзаданинг) ажрига ўхшаш (ажр) бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Али ибн Осимнинг ҳадисидан марфуъ (Пайғамбарга нисбатан) ҳолда биламиз. Баъзилари Муҳаммад ибн Суқадан шу иснод билан шунга ўхшашини мавқуф (саҳобага тўхтаган) ҳолда ривоят қилиб, уни марфуъ қилмаганлар. Айтиладики, Али ибн Осим кўпроқ шу ҳадис билан синалди — уни шу (ҳадис) сабабли айбладилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَأَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ سَيْفٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَمُوتُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوْ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ إِلاَّ وَقَاهُ اللَّهُ فِتْنَةَ الْقَبْرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ . رَبِيعَةُ بْنُ سَيْفٍ إِنَّمَا يَرْوِي عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَلاَ نَعْرِفُ لِرَبِيعَةَ بْنِ سَيْفٍ سَمَاعًا مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Маҳдий ва Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Ҳишом ибн Саъд ривоят қилди, у Саид ибн Аби Ҳилолдан, у Робиъа ибн Сайфдан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч бир мусулмон жума куни ёки жума кечаси вафот этмайдики, Аллаҳ уни қабр фитнасидан сақламасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир ва унинг исноди узлуксиз (муттасил) эмас. Робиъа ибн Сайф фақат Абу Абдураҳмон ал-Ҳубулий орқали Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилади; биз Робиъа ибн Сайфнинг Абдуллоҳ ибн Амрдан (бевосита) эшитганини билмаймиз.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ " يَا عَلِيُّ ثَلاَثٌ لاَ تُؤَخِّرْهَا الصَّلاَةُ إِذَا آنَتْ وَالْجَنَازَةُ إِذَا حَضَرَتْ وَالأَيِّمُ إِذَا وَجَدْتَ لَهَا كُفْؤًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَمَا أَرَى إِسْنَادَهُ بِمُتَّصِلٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, у Саид ибн Абдуллоҳ ал-Жуҳанийдан, у Муҳаммад ибн Умар ибн Али ибн Аби Толибдан, у отасидан, у Али ибн Аби Толиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Эй Али, учта (нарсани) кечиктирма: намоз вақти кирганда (ўқишни), жаноза ҳозир бўлганда (уни дафн қилишни), ва бева (ёки турмушга чиқмаган) аёлга мувофиқ (эр) топилганда (уни узатишни),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир ва мен унинг иснодини узлуксиз (муттасил) деб билмайман.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ الْمُؤَدِّبُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَتْنَا أُمُّ الأَسْوَدِ، عَنْ مُنْيَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ أَبِي بَرْزَةَ، عَنْ جَدِّهَا أَبِي بَرْزَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ عَزَّى ثَكْلَى كُسِيَ بُرْدًا فِي الْجَنَّةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ .
Бизга Муҳаммад ибн Ҳотим ал-Муъаддиб ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Уммул-Асвад ривоят қилди, у Муня бинт Убайд ибн Аби Барзадан, у бобоси Абу Барза (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким (фарзанди вафот этган) онага тазия билдирса, унга жаннатда бурд (кийим) кийдирилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир ва унинг исноди кучли эмас.
حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ الْوَرَّاقُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْلَى الأَسْلَمِيِّ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ، يَزِيدَ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زَيْدٍ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم كَبَّرَ عَلَى جَنَازَةٍ فَرَفَعَ يَدَيْهِ فِي أَوَّلِ تَكْبِيرَةٍ وَوَضَعَ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَرْفَعَ الرَّجُلُ يَدَيْهِ فِي كُلِّ تَكْبِيرَةٍ عَلَى الْجَنَازَةِ . وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ . وَذُكِرَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ فِي الصَّلاَةِ عَلَى الْجَنَازَةِ لاَ يَقْبِضُ يَمِينَهُ عَلَى شِمَالِهِ . وَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَقْبِضَ بِيَمِينِهِ عَلَى شِمَالِهِ كَمَا يَفْعَلُ فِي الصَّلاَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى يَقْبِضُ أَحَبُّ إِلَىَّ .
Бизга ал-Қосим ибн Динор ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Абон ал-Варроқ ривоят қилди, у Яҳё ибн Яъло ал-Асламийдан, у Абу Фарва Язид ибн Синондан, у Зайддан — у Ибн Аби Унайсадир — у аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жаноза устида такбир айтиб, биринчи такбирда икки қўлини кўтардилар ва ўнгини чапининг устига қўйдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Илм аҳли бу ҳақда ихтилоф қилишган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳли жаноза (намози)даги ҳар бир такбирда киши икки қўлини кўтаришини (маъқул) кўришган. Бу Ибнул-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Фақат биринчи мартада икки қўлини кўтаради,» дейишган. Бу Саврий ва куфаликларнинг сўзидир. Ибнул-Муборакдан ривоят қилинишича, у жаноза намози ҳақида: «Ўнг (қўлини) чап (қўли) устига ушлаб турмайди,» деган. Баъзи илм аҳли эса намозда қилингани каби ўнг (қўлини) чап (қўли) устига ушлаб туришни (маъқул) кўришган. Абу Исо (Термизий) деди: (қўлни) ушлаб туриш менга (кўпроқ) ёқади.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ " .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома ривоят қилди, у Закариё ибн Аби Зоидадан, у Саъд ибн Иброҳимдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мўминнинг жони унинг қарзи унга (тўлаб) адо этилгунга қадар шу қарзига боғлиқ (осиғлиқ) туради,» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنَ الأَوَّلِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, отасидан, у Умар ибн Абу Саламадан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Мўминнинг жони қарзи учун унга тўлаб берилмагунча (боғлиқ) осиғлиқ туради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир ва у аввалгисидан саҳиҳроқдир.