Рўза китоби

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ بْنِ كُرَيْبٍ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا كَانَ أَوَّلُ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ صُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ وَمَرَدَةُ الْجِنِّ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ فَلَمْ يُفْتَحْ مِنْهَا بَابٌ. وَفُتِّحَتْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ فَلَمْ يُغْلَقْ مِنْهَا بَابٌ وَيُنَادِي مُنَادٍ يَا بَاغِيَ الْخَيْرِ أَقْبِلْ وَيَا بَاغِيَ الشَّرِّ أَقْصِرْ وَلِلَّهِ عُتَقَاءُ مِنَ النَّارِ وَذَلِكَ كُلَّ لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَسَلْمَانَ ‏.‏

Бизга Абу Курайб Муҳаммад ибнул-Ало ибн Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай дедилар: «Рамазон ойининг биринчи кечаси бўлганида шайтонлар ва исёнкор жинлар кишанланади, дўзахнинг эшиклари ёпилади ва ундан бирор эшик очилмайди, жаннатнинг эшиклари очилади ва ундан бирор эшик ёпилмайди. Бир жарчи: «Эй яхшилик истовчи, кел! Эй ёмонлик истовчи, қисқарт (тўхта)!» дея нидо қилади. Аллаҳ учун дўзахдан озод қилинадиганлар (бўлади), бу эса ҳар кечадир.» (Рови) деди: бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Ибн Масъуд ва Салмондан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، وَالْمُحَارِبِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَامَ رَمَضَانَ وَقَامَهُ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ الَّذِي رَوَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَوْلَهُ ‏"‏ إِذَا كَانَ أَوَّلُ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَهَذَا أَصَحُّ عِنْدِي مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ва ал-Муҳорибий ривоят қилдилар, улар Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай дедилар: «Ким Рамазон (рўзаси)ни имон билан ва (ажрини Аллаҳдан) умид қилиб тутса ва (кечаларида) қоим бўлса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади. Ким Қадр кечасини имон билан ва (ажрини Аллаҳдан) умид қилиб қоим бўлса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади.» Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилган ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни Абу Бакр ибн Айёшнинг ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан ривоятидан фақат Абу Бакрнинг ҳадиси сифатида биламиз. (Термизий) деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилдан (Бухорийдан) бу ҳадис ҳақида сўрадим, у деди: бизга ал-Ҳасан ибнур-Рабииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Мужоҳиддан, унинг сўзи сифатида: «Рамазон ойининг биринчи кечаси бўлганида...» деб ҳадисни зикр қилди. Муҳаммад (Бухорий) деди: бу менимча Абу Бакр ибн Айёш ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَقَدَّمُوا الشَّهْرَ بِيَوْمٍ وَلاَ بِيَوْمَيْنِ إِلاَّ أَنْ يُوَافِقَ ذَلِكَ صَوْمًا كَانَ يَصُومُهُ أَحَدُكُمْ صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَعُدُّوا ثَلاَثِينَ ثُمَّ أَفْطِرُوا ‏"‏ ‏.‏ رَوَى مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ هَذَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا أَنْ يَتَعَجَّلَ الرَّجُلُ بِصِيَامٍ قَبْلَ دُخُولِ شَهْرِ رَمَضَانَ لِمَعْنَى رَمَضَانَ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يَصُومُ صَوْمًا فَوَافَقَ صِيَامُهُ ذَلِكَ فَلاَ بَأْسَ بِهِ عِنْدَهُمْ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Рамазон) ойни бир кун ёки икки кун (рўза билан) қаршилаб олманглар, фақат сиздан бирортангиз одат қилиб тутадиган рўзаси шунга тўғри келиб қолса (бундан мустасно). Уни (ҳилолни) кўриб рўза тутинглар ва уни кўриб ифтор қилинглар. Агар (осмон) сизга булутли бўлиб қолса, ўттизни санаб кейин ифтор қилинглар,» дедилар. Мансур ибн ал-Муътамир, Рибъий ибн Ҳирошдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобаларидан шунга ўхшаш ривоят қилди. У деди: бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобаларидан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (биноан)дир: улар кишининг Рамазон ойи киришидан олдин Рамазон (сабаби) учун рўзани шошилиб тутишини макруҳ санаганлар. Агар киши (одатдаги) бир рўзани тутса-ю, унинг рўзаси шунга тўғри келиб қолса, уларнинг ҳузурида бунда зарар йўқ.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَقَدَّمُوا شَهْرَ رَمَضَانَ بِصِيَامٍ قَبْلَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ رَجُلٌ كَانَ يَصُومُ صَوْمًا فَلْيَصُمْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Али ибн ал-Муборакдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рамазон ойини ундан олдин бир кун ёки икки кун рўза билан қаршилаб олманглар, фақат (одат қилиб) бир рўзани тутадиган киши бўлса, у уни тутаверсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ الْمُلاَئِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ فَأُتِيَ بِشَاةٍ مَصْلِيَّةٍ فَقَالَ كُلُوا ‏.‏ فَتَنَحَّى بَعْضُ الْقَوْمِ فَقَالَ إِنِّي صَائِمٌ ‏.‏ فَقَالَ عَمَّارٌ مَنْ صَامَ الْيَوْمَ الَّذِي يَشُكُّ فِيهِ النَّاسُ فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَمَّارٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ كَرِهُوا أَنْ يَصُومَ الرَّجُلُ الْيَوْمَ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ وَرَأَى أَكْثَرُهُمْ إِنْ صَامَهُ فَكَانَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَنْ يَقْضِيَ يَوْمًا مَكَانَهُ ‏.‏

Бизга Абу Саид Абдуллоҳ ибн Саид ал-Ашаж ривоят қилди, у деди: бизга Абу Холид ал-Аҳмар, Амр ибн Қайс ал-Мулоийдан, у Абу Ишоқдан, у Сила ибн Зуфардан (ривоят қилдики), у деди: биз Аммор ибн Ёсирнинг ҳузурида эдик. (Унга) қовурилган қўй келтирилди. У: «Енглар,» деди. (Шунда) қавмдан бири четга чиқиб: «Мен рўзадорман,» деди. Аммор: «Ким одамлар шубҳа қиладиган кунда рўза тутса, у Абул-Қосим (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га осий бўлибди,» деди. У деди: бу бобда Абу Ҳурайра ва Анасдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Амморнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва улардан кейинги тобеинлардан кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга (биноан)дир. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофеи, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар: улар киши шубҳа қилинадиган кунда рўза тутишини макруҳ санаганлар. Уларнинг кўпчилиги шундай деб қараган: агар у ўша кунда рўза тутса ва у Рамазон ойидан бўлиб чиқса, унинг ўрнига бир кун қазо қилади.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ حَجَّاجٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَحْصُوا هِلاَلَ شَعْبَانَ لِرَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقَدَّمُوا شَهْرَ رَمَضَانَ بِيَوْمٍ وَلاَ يَوْمَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو اللَّيْثِيِّ ‏.‏

Бизга Муслим ибн Ҳажжож ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рамазон учун Шаъбон ҳилолини ҳисобланглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини биз шу тарзда фақат Абу Муовиянинг ривоятидан биламиз. Саҳиҳ (ривоят) эса Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган: «Рамазон ойини бир кун ёки икки кун (рўза билан) қаршилаб олманглар,» (деган)дир. Яна шу тарзда Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Муҳаммад ибн Амр ал-Лайсийнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَصُومُوا قَبْلَ رَمَضَانَ صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ حَالَتْ دُونَهُ غَيَايَةٌ فَأَكْمِلُوا ثَلاَثِينَ يَوْمًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас, Симок ибн Ҳарбдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рамазондан олдин рўза тутманглар. Уни (ҳилолни) кўриб рўза тутинглар ва уни кўриб ифтор қилинглар. Агар унинг олдини булут тўсиб қолса, ўттиз кунни тўлдиринглар,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Бакра ва Ибн Умардан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у ундан бир неча тариқдан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنِي عِيسَى بْنُ دِينَارٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ بْنِ أَبِي ضِرَارٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ مَا صُمْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تِسْعًا وَعِشْرِينَ أَكْثَرُ مِمَّا صُمْنَا ثَلاَثِينَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَبِي بَكْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الشَّهْرُ يَكُونُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Закариё ибн Абу Зоида ривоят қилди, у деди: менга Исо ибн Динор хабар берди, отасидан, у Амр ибн ал-Ҳорис ибн Абу Зирордан, у Ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан йигирма тўққиз (кун) рўза тутдимки, бу биз ўттиз (кун) рўза тутганимиздан кўпроқ эди. У деди: бу бобда Умар, Абу Ҳурайра, Оиша, Саъд ибн Абу Ваққос, Ибн Аббос, Ибн Умар, Анас, Жобир, Умму Салама ва Абу Бакрадан (ривоятлар) борки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ой йигирма тўққиз (кун) бўлади,» дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّهُ قَالَ آلَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ نِسَائِهِ شَهْرًا فَأَقَامَ فِي مَشْرُبَةٍ تِسْعًا وَعِشْرِينَ يَوْمًا قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ آلَيْتَ شَهْرًا فَقَالَ ‏ "‏ الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар, Ҳумайддан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у шундай деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлларидан бир ой (узоқ туришга) онт ичдилар ва ғурфада (юқори хонада) йигирма тўққиз кун турдилар. (Саҳобалар): «Ё Расулуллаҳ, сиз бир ой (туришга) онт ичган эдингиз?» дейишди. У: «Ой йигирма тўққиз (кун)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي رَأَيْتُ الْهِلاَلَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا بِلاَلُ أَذِّنْ فِي النَّاسِ أَنْ يَصُومُوا غَدًا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، نَحْوَهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيهِ اخْتِلاَفٌ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَغَيْرُهُ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَأَكْثَرُ أَصْحَابِ سِمَاكٍ رَوَوْا عَنْ سِمَاكٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا تُقْبَلُ شَهَادَةُ رَجُلٍ وَاحِدٍ فِي الصِّيَامِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ لاَ يُصَامُ إِلاَّ بِشَهَادَةِ رَجُلَيْنِ ‏.‏ وَلَمْ يَخْتَلِفْ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الإِفْطَارِ أَنَّهُ لاَ يُقْبَلُ فِيهِ إِلاَّ شَهَادَةُ رَجُلَيْنِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн ас-Саббоҳ ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Абу Савр, Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: бир бадавий араб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келиб: «Мен ҳилолни кўрдим,» деди. У: «Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқлигига гувоҳлик берасанми? Муҳаммад Аллаҳнинг расули эканига гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. У: «Эй Билол, одамлар орасида эртага рўза тутишларини эълон қил,» дедилар. Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн ал-Жуъфий, Зоидадан, у Симокдан шу иснод билан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадисида ихтилоф бор. Суфён ас-Саврий ва бошқалар, Симокдан, у Икримадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (тарзда) ривоят қилдилар. Симокнинг шерикларидан кўпчилиги Симокдан, у Икримадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (тарзда) ривоят қилганлар. Кўпчилик илм аҳли ҳузурида бу ҳадисга амал қилинади: улар рўзада бир кишининг гувоҳлиги қабул қилинади, дейишган. Ибн ал-Муборак, Шофеи, Аҳмад ва Куфа аҳли шуни айтадилар. Ишоқ деди: фақат икки кишининг гувоҳлиги билан рўза тутилади. Илм аҳли ифтор (Рамазонни тугатиш)да унда фақат икки кишининг гувоҳлиги қабул қилинишида ихтилоф қилмаганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ شَهْرَا عِيدٍ لاَ يَنْقُصَانِ رَمَضَانُ وَذُو الْحِجَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي بَكْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ شَهْرَا عِيدٍ لاَ يَنْقُصَانِ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ لاَ يَنْقُصَانِ مَعًا فِي سَنَةٍ وَاحِدَةٍ شَهْرُ رَمَضَانَ وَذُو الْحِجَّةِ إِنْ نَقَصَ أَحَدُهُمَا تَمَّ الآخَرُ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ مَعْنَاهُ ‏"‏ لاَ يَنْقُصَانِ ‏"‏ يَقُولُ وَإِنْ كَانَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ فَهُوَ تَمَامٌ غَيْرُ نُقْصَانٍ ‏.‏ وَعَلَى مَذْهَبِ إِسْحَاقَ يَكُونُ يَنْقُصُ الشَّهْرَانِ مَعًا فِي سَنَةٍ وَاحِدَةٍ ‏.‏

Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаддал, Холид ал-Ҳаззодан, у Абдурраҳмон ибн Абу Бакрадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Икки ийд ойи — Рамазон ва Зулҳижжа — камаймайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Бакранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Абдурраҳмон ибн Абу Бакрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (тарзда ҳам) ривоят қилинган. Аҳмад деди: бу ҳадиснинг «икки ийд ойи камаймайди» (деган) маъноси шуки, бир йилда Рамазон ва Зулҳижжа ойи биргаликда камаймайди, демоқдир — агар бири камайса, иккинчиси тўлиқ бўлади. Ишоқ деди: унинг маъноси «камаймайди», яъни агар йигирма тўққиз (кун) бўлса ҳам, у камлик эмас, балки тўлиқликдир, демоқдир. Ишоқнинг мазҳабига кўра бир йилда иккала ой биргаликда камайиши (мумкин) бўлади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَرْمَلَةَ، أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، أَنَّ أُمَّ الْفَضْلِ بِنْتَ الْحَارِثِ، بَعَثَتْهُ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالشَّامِ ‏.‏ قَالَ فَقَدِمْتُ الشَّامَ فَقَضَيْتُ حَاجَتَهَا وَاسْتُهِلَّ عَلَىَّ هِلاَلُ رَمَضَانَ وَأَنَا بِالشَّامِ فَرَأَيْنَا الْهِلاَلَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ثُمَّ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فِي آخِرِ الشَّهْرِ فَسَأَلَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ثُمَّ ذَكَرَ الْهِلاَلَ فَقَالَ مَتَى رَأَيْتُمُ الْهِلاَلَ فَقُلْتُ رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ‏.‏ فَقَالَ أَأَنْتَ رَأَيْتَهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ فَقُلْتُ رَآهُ النَّاسُ وَصَامُوا وَصَامَ مُعَاوِيَةُ ‏.‏ قَالَ لَكِنْ رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ السَّبْتِ فَلاَ نَزَالُ نَصُومُ حَتَّى نُكْمِلَ ثَلاَثِينَ يَوْمًا أَوْ نَرَاهُ ‏.‏ فَقُلْتُ أَلاَ تَكْتَفِي بِرُؤْيَةِ مُعَاوِيَةَ وَصِيَامِهِ قَالَ لاَ هَكَذَا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ لِكُلِّ أَهْلِ بَلَدٍ رُؤْيَتَهُمْ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абу Ҳармала ривоят қилди, у деди: менга Курайб хабар бердики, Уммул-Фазл бинт ал-Ҳорис уни Шомдаги Муовиянинг ҳузурига жўнатган эди. У деди: мен Шомга келдим ва унинг эҳтиёжини адо этдим. Мен Шомда эканлигимда Рамазон ҳилоли пайдо бўлди. Биз ҳилолни жума кечаси кўрдик. Сўнг мен ойнинг охирида Мадинага келдим. Ибн Аббос мендан сўради, кейин ҳилолни эслаб: «Сиз ҳилолни қачон кўрдингиз?» деди. Мен: «Биз уни жума кечаси кўрдик,» дедим. У: «Сен уни жума кечаси кўрдингми?» деди. Мен: «Одамлар уни кўрдилар ва рўза тутдилар, Муовия ҳам рўза тутди,» дедим. У: «Лекин биз уни шанба кечаси кўрдик. Шунинг учун биз ўттиз кунни тўлдирмагунимизча ёки уни кўрмагунимизча рўза тутаверамиз,» деди. Мен: «Муовиянинг (ҳилолни) кўргани ва рўза тутгани сенга етарли эмасми?» дедим. У: «Йўқ, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга шундай буюрганлар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида бу ҳадисга амал шундай: ҳар бир шаҳар аҳли учун ўзларининг (ҳилолни) кўришлари (эътиборлидир).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ وَجَدَ تَمْرًا فَلْيُفْطِرْ عَلَيْهِ وَمَنْ لاَ فَلْيُفْطِرْ عَلَى مَاءٍ فَإِنَّ الْمَاءَ طَهُورٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ شُعْبَةَ مِثْلَ هَذَا غَيْرَ سَعِيدِ بْنِ عَامِرٍ وَهُوَ حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَلاَ نَعْلَمُ لَهُ أَصْلاً مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى أَصْحَابُ شُعْبَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنِ الرَّبَابِ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَوْا عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنْ سَلْمَانَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ شُعْبَةُ عَنِ الرَّبَابِ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنِ الرَّبَابِ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ وَابْنُ عَوْنٍ يَقُولُ عَنْ أُمِّ الرَّائِحِ بِنْتِ صُلَيْعٍ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ وَالرَّبَابُ هِيَ أُمُّ الرَّائِحِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Умар ибн Али ал-Муқаддамий ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Омир ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Абдулазиз ибн Суҳайбдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким хурмо топса, унинг билан ифтор қилсин, ким (топмаса) сув билан ифтор қилсин, чунки сув покдир,» дедилар. У деди: бу бобда Салмон ибн Омирдан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадисини Шуъбадан Саид ибн Омирдан бошқа ҳеч ким шу тарзда ривоят қилганини билмаймиз. У маҳфуз бўлмаган ҳадисдир ва биз унга Абдулазиз ибн Суҳайбнинг Анасдан (қилган) ҳадисида ҳеч қандай асл (таянч) билмаймиз. Шуъбанинг шериклари бу ҳадисни Шуъбадан, у Осим ал-Аҳвалдан, у Ҳафса бинт Сириндан, у ар-Рабобдан, у Салмон ибн Омирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдилар — бу Саид ибн Омирнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Шу тарзда улар Шуъбадан, у Осимдан, у Ҳафса бинт Сириндан, у Салмондан ривоят қилдилар, Шуъба унда ар-Рабобни зикр қилмади. Саҳиҳ (ривоят) эса Суфён ас-Саврий, Ибн Уяйна ва бир нечалари Осим ал-Аҳвалдан, у Ҳафса бинт Сириндан, у ар-Рабобдан, у Салмон ибн Омирдан ривоят қилганидир. Ибн Авн эса Уммур-Роиҳ бинт Сулайъдан, у Салмон ибн Омирдан, дейди. Ар-Рабоб — у Уммур-Роиҳнинг ўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، ‏.‏ وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنِ الرَّبَابِ، عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ الضَّبِّيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَفْطَرَ أَحَدُكُمْ فَلْيُفْطِرْ عَلَى تَمْرٍ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ ‏"‏ فَإِنَّهُ بَرَكَةٌ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَلْيُفْطِرْ عَلَى مَاءٍ فَإِنَّهُ طَهُورٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Осим ал-Аҳвалдан (ривоят қилди). Ва бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, Осим ал-Аҳвалдан (ривоят қилди). Ва бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна хабар берди, Осим ал-Аҳвалдан, у Ҳафса бинт Сириндан, у ар-Рабобдан, у Салмон ибн Омир аз-Заббийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Қачон бирортангиз ифтор қилса, хурмо билан ифтор қилсин,» дедилар. Ибн Уяйна (ривоятида) қўшди: «Чунки у баракадир. Ким (хурмо) топмаса, сув билан ифтор қилсин, чунки у покдир,» (деган). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ ‏ "‏ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُفْطِرُ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَى رُطَبَاتٍ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ رُطَبَاتٌ فَتُمَيْرَاتٍ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تُمَيْرَاتٌ حَسَا حَسَوَاتٍ مِنْ مَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُفْطِرُ فِي الشِّتَاءِ عَلَى تَمَرَاتٍ وَفِي الصَّيْفِ عَلَى الْمَاءِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон хабар берди, Собитдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намоз ўқишдан олдин бир неча янги (юмшоқ) хурмо билан ифтор қилар эдилар. Агар янги хурмо бўлмаса, қуруқ хурмолар билан, агар қуруқ хурмолар ҳам бўлмаса, бир неча қултум сув ҳўплар эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қишда хурмолар билан, ёзда эса сув билан ифтор қилар эдилар, деб ривоят қилинган.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الصَّوْمُ يَوْمَ تَصُومُونَ وَالْفِطْرُ يَوْمَ تُفْطِرُونَ وَالأَضْحَى يَوْمَ تُضَحُّونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ إِنَّمَا مَعْنَى هَذَا أَنَّ الصَّوْمَ وَالْفِطْرَ مَعَ الْجَمَاعَةِ وَعُظْمِ النَّاسِ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Исмоил хабар берди, у деди: бизга Иброҳим ибн ал-Мунзир ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Жаъфар ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: менга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ривоят қилди, Усмон ибн Муҳаммад ал-Ахнасийдан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рўза — сизлар рўза тутган кунингиз, ифтор — сизлар ифтор қилган кунингиз, қурбон (ҳайит) — сизлар қурбонлик қилган кунингиздир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳли бу ҳадисни шарҳлаб дедилар: унинг маъноси шуки, рўза ва ифтор жамоат ҳамда одамларнинг кўпчилиги билан (бирга) бўлади.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ وَأَدْبَرَ النَّهَارُ وَغَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Осим ибн Умардан, у Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қачон тун келиб, кундуз кетиб, қуёш ғойиб бўлса, демак ифтор қилибсан (рўзадорга ифтор вақти бўлибди),» дедилар. У деди: бу бобда Ибн Абу Авфо ва Абу Саиддан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، ح قَالَ وَأَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، قِرَاءَةً عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا عَجَّلُوا الْفِطْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ اسْتَحَبُّوا تَعْجِيلَ الْفِطْرِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Суфёндан, у Абу Ҳозимдан (ривоят қилди). У деди: ва бизга Абу Мусъаб, Молик ибн Анасдан қироат (йўли) билан хабар берди, у Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одамлар ифторни тезлатиб қилганларича яхшилик устида бўлаверадилар,» дедилар. У деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Оиша ва Анас ибн Моликдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Саҳл ибн Саъднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли ихтиёр қилганлар: улар ифторни тезлатишни мустаҳаб санаганлар. Шофеи, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ قُرَّةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَحَبُّ عِبَادِي إِلَىَّ أَعْجَلُهُمْ فِطْرًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Муслим, ал-Авзоийдан, у Қурра ибн Абдурраҳмондан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ азза ва жалла: Бандаларимнинг Менга энг севимлиси ифтор қилишда энг тезлигидир, деди,» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، وَأَبُو الْمُغِيرَةِ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Осим ва Абул-Муғийра, ал-Авзоийдан шу иснод билан шунга ўхшаш хабар бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي عَطِيَّةَ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَمَسْرُوقٌ، عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْنَا يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ رَجُلاَنِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَدُهُمَا يُعَجِّلُ الإِفْطَارَ وَيُعَجِّلُ الصَّلاَةَ وَالآخَرُ يُؤَخِّرُ الإِفْطَارَ وَيُؤَخِّرُ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَتْ أَيُّهُمَا يُعَجِّلُ الإِفْطَارَ وَيُعَجِّلُ الصَّلاَةَ قُلْنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَتْ هَكَذَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالآخَرُ أَبُو مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو عَطِيَّةَ اسْمُهُ مَالِكُ بْنُ أَبِي عَامِرٍ الْهَمْدَانِيُّ وَيُقَالُ مَالِكُ بْنُ عَامِرٍ الْهَمْدَانِيُّ وَابْنُ عَامِرٍ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Умора ибн Умайрдан, у Абу Атийядан (ривоят қилдики), у деди: «Мен ва Масруқ Оиша (розияллаҳу анҳо)нинг ҳузурига кирдик ва: «Эй мўминлар онаси, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан икки киши бор — бири ифторни ҳам, намозни ҳам эрта қилади, иккинчиси эса ифторни ҳам, намозни ҳам кечиктиради,» дедик. У: «Қайси бири ифторни ҳам, намозни ҳам эрта қилади?» деди. Биз: «Абдуллоҳ ибн Масъуд,» дедик. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам шундай қилардилар,» деди. Иккинчиси эса Абу Мусо эди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Атийянинг исми Молик ибн Абу Омир ал-Ҳамдонийдир, Молик ибн Омир ал-Ҳамдоний ҳам дейилади, ибн Омир тўғрироқдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ تَسَحَّرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قُمْنَا إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ كَمْ كَانَ قَدْرُ ذَلِكَ قَالَ قَدْرُ خَمْسِينَ آيَةً ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ад-Даставоий ривоят қилди, у Қатодадан, у Анас ибн Моликдан, у Зайд ибн Собитдан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга саҳарлик қилдик, сўнг намозга турдик.» (Анас) деди: «Мен: «Бунинг миқдори қанча эди?» деб сўрадим. У: «Эллик оят (ўқилганча) миқдорида,» деди.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامٍ، بِنَحْوِهِ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ قَدْرُ قِرَاءَةِ خَمْسِينَ آيَةً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ اسْتَحَبُّوا تَأْخِيرَ السُّحُورِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Ҳишомдан шунга ўхшаш (ривоят қилди), фақат у: «Эллик оят ўқиш миқдорида,» деди. (Термизий) деди: бу бобда Ҳузайфадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Шу билан Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар — улар саҳарликни кечиктиришни мустаҳаб санаганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُلاَزِمُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ النُّعْمَانِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ طَلْقٍ، حَدَّثَنِي أَبِي طَلْقُ بْنُ عَلِيٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلاَ يَهِيدَنَّكُمُ السَّاطِعُ الْمُصْعِدُ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَعْتَرِضَ لَكُمُ الأَحْمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَسَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لاَ يَحْرُمُ عَلَى الصَّائِمِ الأَكْلُ وَالشُّرْبُ حَتَّى يَكُونَ الْفَجْرُ الأَحْمَرُ الْمُعْتَرِضُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Мулозим ибн Амр ривоят қилди, у деди: менга Абдуллоҳ ибн Нуъмон ривоят қилди, у Қайс ибн Талқдан (ривоят қилдики), у деди: менга отам Талқ ибн Али ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Еяверинглар ва ичаверинглар, (осмонга) кўтарилиб турган тик нур сизларни шошириб қўймасин. То уфқда кўндаланг қизил(лик) зоҳир бўлгунча еяверинглар ва ичаверинглар,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Адий ибн Ҳотим, Абу Зар ва Самурадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Талқ ибн Алининг ҳадиси бу йўналишдан ҳасан ғарибдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандирки, рўзадорга кўндаланг қизил фажр бўлмагунча ейиш ва ичиш ҳаром бўлмайди. Шу билан илм аҳлининг кўпчилиги айтадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَيُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ سَوَادَةَ بْنِ حَنْظَلَةَ، هُوَ الْقُشَيْرِيُّ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ يَمْنَعَنَّكُمْ مِنْ سُحُورِكُمْ أَذَانُ بِلاَلٍ وَلاَ الْفَجْرُ الْمُسْتَطِيلُ وَلَكِنِ الْفَجْرُ الْمُسْتَطِيرُ فِي الأُفُقِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ва Юсуф ибн Исо ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Абу Ҳилолдан, у Савода ибн Ҳанзаладан — у ал-Қушайрийдир — у Самура ибн Жундабдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Билолнинг азони ва тик (кўтарилган) фажр сизларни саҳарлигингиздан тўсмасин, балки уфқда ёйилган фажр (тўсади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ بِأَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ибн Умар ривоят қилди, у деди: бизга ибн Абу Зиъб хабар берди, у Саид ал-Мақбурийдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ёлғон сўзни ва у билан амал қилишни тарк этмаса, унинг таомини ва ичимлигини тарк этишида Аллаҳ учун ҳожат йўқдир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، وَعَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ تَسَحَّرُوا فَإِنَّ فِي السُّحُورِ بَرَكَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَالْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ وَعُتْبَةَ بْنِ عَبْدٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, у Қатода ва Абдулазиз ибн Суҳайбдан, улар Анас ибн Моликдан (ривоят қилдиларки), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Саҳарлик қилинглар, чунки саҳарликда барака бордир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Жобир ибн Абдуллоҳ, ибн Аббос, Амр ибн ал-Ос, ал-Ирбод ибн Сория, Утба ибн Абд ва Абуд-Дардодан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏ "‏ فَصْلُ مَا بَيْنَ صِيَامِنَا وَصِيَامِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَكْلَةُ السَّحَرِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ مُوسَى بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي قَيْسٍ مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَهْلُ مِصْرَ يَقُولُونَ مُوسَى بْنُ عَلِيٍّ وَأَهْلُ الْعِرَاقِ يَقُولُونَ مُوسَى بْنُ عُلَىٍّ وَهُوَ مُوسَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ رَبَاحٍ اللَّخْمِيُّ ‏.‏

Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у: «Бизнинг рўзамиз билан китоб аҳлининг рўзаси орасидаги фарқ — саҳар таомидир,» дедилар. Буни бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Мусо ибн Алидан, у отасидан, у Амр ибн ал-Оснинг озод қилинган қули Абу Қайсдан, у Амр ибн ал-Осдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу (ҳадисни ривоят қилди). (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Миср аҳли «Мусо ибн Али» дейдилар, Ироқ аҳли эса «Мусо ибн Улой» дейдилар, у Мусо ибн Али ибн Рабоҳ ал-Лахмийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ كُرَاعَ الْغَمِيمِ وَصَامَ النَّاسُ مَعَهُ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ شَقَّ عَلَيْهِمُ الصِّيَامُ وَإِنَّ النَّاسَ يَنْظُرُونَ فِيمَا فَعَلْتَ ‏.‏ فَدَعَا بِقَدَحٍ مِنْ مَاءٍ بَعْدَ الْعَصْرِ فَشَرِبَ وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فَأَفْطَرَ بَعْضُهُمْ وَصَامَ بَعْضُهُمْ فَبَلَغَهُ أَنَّ نَاسًا صَامُوا فَقَالَ ‏"‏ أُولَئِكَ الْعُصَاةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عَاصِمٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ ‏"‏ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الصَّوْمِ فِي السَّفَرِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْفِطْرَ فِي السَّفَرِ أَفْضَلُ حَتَّى رَأَى بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الإِعَادَةَ إِذَا صَامَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الْفِطْرَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنْ وَجَدَ قُوَّةً فَصَامَ فَحَسَنٌ وَهُوَ أَفْضَلُ وَإِنْ أَفْطَرَ فَحَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَوْلُهُ حِينَ بَلَغَهُ أَنَّ نَاسًا صَامُوا فَقَالَ ‏"‏ أُولَئِكَ الْعُصَاةُ ‏"‏ ‏.‏ فَوَجْهُ هَذَا إِذَا لَمْ يَحْتَمِلْ قَلْبُهُ قَبُولَ رُخْصَةِ اللَّهِ فَأَمَّا مَنْ رَأَى الْفِطْرَ مُبَاحًا وَصَامَ وَقَوِيَ عَلَى ذَلِكَ فَهُوَ أَعْجَبُ إِلَىَّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фатҳ йилида Маккага (қараб) чиқдилар ва рўза тутдилар, ҳатто Курўул-Ғамимга етдилар, одамлар ҳам у билан бирга рўза тутардилар. У кишига: «Одамларга рўза оғир келяпти, улар нима қилишингизга қараб турибдилар,» дейилди. Шунда у аср намозидан кейин бир идиш сув сўрадилар ва одамлар қараб турганларида ичдилар. Сўнг уларнинг баъзилари ифтор қилди, баъзилари рўза тутаверди. У кишига баъзи одамлар рўза тутганлиги етиб боргач: «Ана ўшалар — итоатсизлардир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Каъб ибн Осим, ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у: «Сафарда рўза тутиш яхшиликдан эмасдир,» деганлар. Илм аҳли сафарда рўза тутиш ҳақида ихтилоф қилдилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари сафарда ифтор қилиш афзалроқ деб ҳисобладилар, ҳатто уларнинг баъзилари сафарда рўза тутса, уни қайта тутиши (лозим) деб кўрдилар. Аҳмад ва Ишоқ сафарда ифтор қилишни ихтиёр қилдилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари эса: «Агар қувват топса ва рўза тутса, яхшидир ва афзалроқдир, агар ифтор қилса ҳам яхшидир,» дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва Абдуллоҳ ибн ал-Муборакнинг сўзидир. Шофеий эса деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Сафарда рўза тутиш яхшиликдан эмасдир,» деган сўзлари ва баъзи одамлар рўза тутгани етиб борганда «Ана ўшалар — итоатсизлардир,» деган сўзларининг маъноси шуки, бу — қалби Аллаҳнинг рухсатини қабул қилишга тоқат қилмаган киши ҳақидадир. Аммо ким ифторни мубоҳдир деб билса-ю, (шунга қарамай) рўза тутса ва бунга қудрат топса, у менга манзурроқдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَمْرٍو الأَسْلَمِيَّ، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الصَّوْمِ فِي السَّفَرِ وَكَانَ يَسْرُدُ الصَّوْمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنْ شِئْتَ فَصُمْ وَإِنْ شِئْتَ فَأَفْطِرْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَحَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ أَنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَمْرٍو سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики): Ҳамза ибн Амр ал-Асламий Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сафарда рўза тутиш ҳақида сўради — у (кўп) кетма-кет рўза тутар эди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Хоҳласанг рўза тут, хоҳласанг ифтор қил,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Анас ибн Молик, Абу Саид, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абдуллоҳ ибн Амр, Абуд-Дардо ва Ҳамза ибн Амр ал-Асламийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳамза ибн Амрнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраганлиги ҳақидаги Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ أَبِي مَسْلَمَةَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا نُسَافِرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي رَمَضَانَ فَمَا يَعِيبُ عَلَى الصَّائِمِ صَوْمَهُ وَلاَ عَلَى الْمُفْطِرِ إِفْطَارَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у Саид ибн Язид Абу Масламадан, у Абу Назрадан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: «Рамазонда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга сафар қилар эдик, у рўзадорни рўзаси учун ҳам, ифтор қилганни ифтори учун ҳам айбламас эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا نُسَافِرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمِنَّا الصَّائِمُ وَمِنَّا الْمُفْطِرُ فَلاَ يَجِدُ الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ وَلاَ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ فَكَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ مَنْ وَجَدَ قُوَّةً فَصَامَ فَحَسَنٌ وَمَنْ وَجَدَ ضَعْفًا فَأَفْطَرَ فَحَسَنٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга ал-Журайрий ривоят қилди. (Бошқа санад) (Термизий) деди: бизга Суфён ибн Вакииъ ҳам ривоят қилди, у деди: бизга Абдул-Аъло ибн Абдул-Аъло ривоят қилди, у ал-Журайрийдан, у Абу Назрадан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга сафар қилар эдик, биздан рўзадор ҳам, ифтор қилган ҳам бўлар эди. Ифтор қилган рўзадорни айбмас, рўзадор ҳам ифтор қилганни айбмас эди. Улар: «Ким қувват топиб рўза тутса, бу яхшидир, ким заифлик топиб ифтор қилса, бу (ҳам) яхшидир,» деб ҳисоблар эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ مَعْمَرِ بْنِ أَبِي حُيَيَّةَ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الصَّوْمِ، فِي السَّفَرِ فَحَدَّثَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي رَمَضَانَ غَزْوَتَيْنِ يَوْمَ بَدْرٍ وَالْفَتْحِ فَأَفْطَرْنَا فِيهِمَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أَمَرَ بِالْفِطْرِ فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ نَحْوُ هَذَا أَنَّهُ رَخَّصَ فِي الإِفْطَارِ عِنْدَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ وَبِهِ يَقُولُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ибн Лаҳия ривоят қилди, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Маъмар ибн Абу Ҳуяйядан, у ибн ал-Мусайябдан (ривоят қилдики), у (ибн ал-Мусайяб)дан сафарда рўза тутиш ҳақида сўради, шунда у Умар ибн ал-Хаттоб айтганлигини ривоят қилдики: «Рамазонда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга икки ғазот — Бадр куни ва Фатҳ (куни) — қилдик ва уларнинг иккаласида ҳам ифтор қилдик.» (Термизий) деди: бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умарнинг ҳадисини фақат шу йўналишдан биламиз. Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у қилган бир ғазотда ифтор қилишга буюрдилар. Умар ибн ал-Хаттобдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинишича, у душман билан тўқнашиш чоғида ифтор қилишга рухсат берди. Шу билан илм аҳлининг баъзилари айтадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَيُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا أَبُو هِلاَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَوَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ أَغَارَتْ عَلَيْنَا خَيْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدْتُهُ يَتَغَدَّى فَقَالَ ‏"‏ ادْنُ فَكُلْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ إِنِّي صَائِمٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ادْنُ أُحَدِّثْكَ عَنِ الصَّوْمِ أَوِ الصِّيَامِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَضَعَ عَنِ الْمُسَافِرِ الصَّوْمَ وَشَطْرَ الصَّلاَةِ وَعَنِ الْحَامِلِ أَوِ الْمُرْضِعِ الصَّوْمَ أَوِ الصِّيَامَ ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّهِ لَقَدْ قَالَهُمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كِلْتَيْهِمَا أَوْ إِحْدَاهُمَا فَيَا لَهْفَ نَفْسِي أَنْ لاَ أَكُونَ طَعِمْتُ مِنْ طَعَامِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ الْكَعْبِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَلاَ نَعْرِفُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ هَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ الْوَاحِدِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْحَامِلُ وَالْمُرْضِعُ تُفْطِرَانِ وَتَقْضِيَانِ وَتُطْعِمَانِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ تُفْطِرَانِ وَتُطْعِمَانِ وَلاَ قَضَاءَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ شَاءَتَا قَضَتَا وَلاَ إِطْعَامَ عَلَيْهِمَا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ва Юсуф ибн Исо ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ҳилол ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Саводадан, у Анас ибн Моликдан — Бану Абдуллоҳ ибн Каъбдан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг отлиқлари бизга (қараб) ёпирилди. Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келдим ва у кишини тушлик қилаётган ҳолда топдим. У: «Яқин кел-да, е,» дедилар. Мен: «Мен рўзадорман,» дедим. У: «Яқин кел, сенга рўза — ёки рўза тутиш — ҳақида сўзлаб берай. Албатта Аллаҳ таоло мусофирдан рўзани ва намознинг ярмини соқит қилди, ҳомиладор — ёки эмизувчи — (аёл)дан эса рўзани — ёки рўза тутишни (соқит қилди),» дедилар. Аллоҳга қасамки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буларнинг иккаласини, ёхуд бирини айтдилар. Вой, ўзимга афсус! Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг таомидан емаганимга (афсус)!» (Термизий) деди: бу бобда Абу Умайядан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анас ибн Молик ал-Каъбийнинг ҳадиси ҳасандир, биз бу Анас ибн Моликдан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу битта ҳадисдан бошқасини билмаймиз. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. Илм аҳлининг баъзилари деди: ҳомиладор ва эмизувчи (аёл) ифтор қилади, (кейин) қазо қилади ва (фақир)га таом едириб (фидя) беради. Шу билан Суфён, Молик, Шофеий ва Аҳмад айтадилар. Уларнинг баъзилари эса: «Улар ифтор қилади ва таом едириб (фидя) беради, уларга қазо (лозим) эмас, агар хоҳласалар қазо қиладилар ва уларга (фидя) таом (лозим) эмас,» дедилар. Шу билан Ишоқ айтади.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، وَمُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٍ، وَمُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ أُخْتِي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُخْتِكِ دَيْنٌ أَكُنْتِ تَقْضِينَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَحَقُّ اللَّهِ أَحَقُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Абу Холид ал-Аҳмар ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Салама ибн Куҳайл ва Муслим ал-Батиндан, улар Саид ибн Жубайр, Ато ва Мужоҳиддан, улар ибн Аббосдан (ривоят қилдиларки), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига бир аёл келди ва: «Синглим вафот этди, унинг зиммасида кетма-кет икки ой рўза (қарзи) бор эди,» деди. У: «Агар синглингнинг зиммасида қарз бўлганида, уни адо этармидинг, қандай деб ўйлайсан?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. У: «Бас, Аллоҳнинг ҳаққи (адо этишга) ҳақлироқдир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Бурайда, ибн Умар ва Оишадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا، يَقُولُ جَوَّدَ أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ، ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، مِثْلَ رِوَايَةِ أَبِي خَالِدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ سَلَمَةَ بْنَ كُهَيْلٍ وَلاَ عَنْ عَطَاءٍ وَلاَ عَنْ مُجَاهِدٍ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي خَالِدٍ سُلَيْمَانُ بْنُ حَيَّانَ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Холид ал-Аҳмар ривоят қилди, у ал-Аъмашдан шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. (Термизий) деди: Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг шундай деганини эшитдим: Абу Холид ал-Аҳмар бу ҳадисни ал-Аъмашдан яхши (санад билан) ривоят қилди. Муҳаммад деди: Абу Холиддан бошқалар ҳам ал-Аъмашдан Абу Холиднинг ривоятига ўхшаш ривоят қилганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Муовия ва бошқа кўпчилик бу ҳадисни ал-Аъмашдан, у Муслим ал-Батиндан, у Саид ибн Жубайрдан, у ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганлар ва унда Салама ибн Куҳайлни ҳам, Ато (орқали)ни ҳам, Мужоҳид (орқали)ни ҳам зикр қилмаганлар. Абу Холиднинг исми Сулаймон ибн Ҳайёндир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامُ شَهْرٍ فَلْيُطْعِمْ عَنْهُ مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفٌ قَوْلُهُ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَامُ عَنِ الْمَيِّتِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالاَ إِذَا كَانَ عَلَى الْمَيِّتِ نَذْرُ صِيَامٍ يَصُومُ عَنْهُ وَإِذَا كَانَ عَلَيْهِ قَضَاءُ رَمَضَانَ أَطْعَمَ عَنْهُ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ وَسُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ لاَ يَصُومُ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ ‏.‏ قَالَ وَأَشْعَثُ هُوَ ابْنُ سَوَّارٍ ‏.‏ وَمُحَمَّدٌ هُوَ عِنْدِي ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абсар ибн ал-Қосим ривоят қилди, у Ашъасдан, у Муҳаммаддан, у Нофедан, у ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким бир ой рўза (қарзи) зиммасида бўлиб вафот этса, унинг номидан ҳар бир кун ўрнига бир мискинга таом едирилсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: ибн Умарнинг ҳадисини марфуъ (яъни Набийга кўтарилган) ҳолда фақат шу йўналишдан биламиз, ибн Умардан тўғриси эса унинг мавқуф (яъни ўзининг) сўзидир. Илм аҳли бу бобда ихтилоф қилдилар. Уларнинг баъзилари: «Маййит номидан рўза тутилади,» дедилар. Шу билан Аҳмад ва Ишоқ айтадилар — улар: «Агар маййит зиммасида назр рўзаси бўлса, унинг номидан рўза тутилади, агар зиммасида Рамазон қазоси бўлса, унинг номидан таом едириб (фидя) берилади,» дедилар. Молик, Суфён ва Шофеий эса: «Ҳеч ким ҳеч кимнинг номидан рўза тутмайди,» дедилар. (Термизий) деди: Ашъас — у ибн Саввордир, Муҳаммад эса менинг наздимда ибн Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ ثَلاَثٌ لاَ يُفْطِرْنَ الصَّائِمَ الْحِجَامَةُ وَالْقَىْءُ وَالاِحْتِلاَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ مُرْسَلاً ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا دَاوُدَ السِّجْزِيَّ يَقُولُ سَأَلْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فَقَالَ أَخُوهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ لاَ بَأْسَ بِهِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَذْكُرُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَدِينِيِّ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ثِقَةٌ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ضَعِيفٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Убайд ал-Муҳорибий ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам ривоят қилди, у отасидан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уч (нарса) рўзадорнинг рўзасини бузмайди: қон олдириш, қусиш ва эҳтилом (тушда жунуб бўлиш),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саид ал-Худрийнинг ҳадиси маҳфуз (ишончли сақланган) эмасдир. Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Аслам, Абдулазиз ибн Муҳаммад ва бошқа кўпчилик бу ҳадисни Зайд ибн Асламдан мурсал (яъни саҳобани айтмай) ривоят қилганлар ва унда Абу Саид (орқали)ни зикр қилмаганлар. Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам ҳадисда заиф саналади. (Термизий) деди: Абу Довуд ас-Сижзийнинг шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбалдан Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам ҳақида сўрадим, у: «Унинг акаси Абдуллоҳ ибн Зайдда зарар йўқ,» деди. (Термизий) деди: Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг Али ибн Абдуллоҳ ал-Мадинийдан зикр қилганини эшитдим, у: «Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Аслам ишончли, Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам эса заифдир,» деди. Муҳаммад деди: мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ ذَرَعَهُ الْقَىْءُ فَلَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاءٌ وَمَنِ اسْتَقَاءَ عَمْدًا فَلْيَقْضِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَثَوْبَانَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِيسَى بْنِ يُونُسَ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ لاَ أَرَاهُ مَحْفُوظًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَصِحُّ إِسْنَادُهُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَثَوْبَانَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَاءَ فَأَفْطَرَ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ صَائِمًا مُتَطَوِّعًا فَقَاءَ فَضَعُفَ فَأَفْطَرَ لِذَلِكَ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ مُفَسَّرًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الصَّائِمَ إِذَا ذَرَعَهُ الْقَىْءُ فَلاَ قَضَاءَ عَلَيْهِ وَإِذَا اسْتَقَاءَ عَمْدًا فَلْيَقْضِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, у Ҳишом ибн Ҳассондан, у Муҳаммад ибн Сирииндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимни қусиш босиб келса (беихтиёр қусиб қўйса), унга қазо йўқ. Ким атайин қусиб чиқарса, қазосини тутсин,» дедилар. У деди: бу бобда Абуд-Дардо, Савбон ва Фазола ибн Убайддан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Биз уни Ҳишомдан, у Ибн Сирииндан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилган) бўлиб, фақат Исо ибн Юнуснинг ҳадиси орқалигина биламиз. Муҳаммад (ал-Бухорий) эса: «Мен буни маҳфуз (сақланган, саҳиҳ) деб ҳисобламайман,» деди. Абу Исо деди: бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган, лекин унинг исноди саҳиҳ эмас. Абуд-Дардо, Савбон ва Фазола ибн Убайддан (ривоят қилинганки), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қусдилар ва шу сабабли оғизларини очдилар (рўзаларини буздилар). Буниг маъноси шуки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) нафл рўза тутган эдилар, қусиб заифлашдилар ва шу сабабли оғизларини очдилар. Баъзи ҳадисда ана шундай изоҳли ҳолда ривоят қилинган. Илм аҳлининг амали Абу Ҳурайранинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган ҳадиси бўйичадир: рўзадор кишини қусиш босиб келса, унга қазо йўқ; агар атайин қусиб чиқарса, қазосини тутсин. Буни Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ حَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ نَاسِيًا فَلاَ يُفْطِرْ فَإِنَّمَا هُوَ رِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Абу Холид ал-Аҳмар ривоят қилди, у Ҳажжож ибн Артотдан, у Қатодадан, у Ибн Сирииндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким унутиб еб ёки ичиб қўйса, оғзини очмасин (рўзасини бузмасин), чунки бу Аллаҳ унга берган ризқдир,» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عَوْفٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، وَخِلاَسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ أَوْ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأُمِّ إِسْحَاقَ الْغَنَوِيَّةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ إِذَا أَكَلَ فِي رَمَضَانَ نَاسِيًا فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома ривоят қилди, у Авфдан, у Ибн Сириин ва Хилосдан, улар Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан худди шунга ўхшаш ёки шунга яқин (ҳадисни ривоят қилди). У деди: бу бобда Абу Саид ва Умму Ишоқ ал-Ғанавийядан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳлининг амали шу бўйичадир, буни Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Молик ибн Анас эса: «Ким Рамазонда унутиб еб қўйса, унга қазо лозим бўлади,» деди. Биринчи қавл (сўз) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُطَوِّسِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ أَفْطَرَ يَوْمًا مِنْ رَمَضَانَ مِنْ غَيْرِ رُخْصَةٍ وَلاَ مَرَضٍ لَمْ يَقْضِ عَنْهُ صَوْمُ الدَّهْرِ كُلِّهِ وَإِنْ صَامَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ أَبُو الْمُطَوِّسِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ الْمُطَوِّسِ وَلاَ أَعْرِفُ لَهُ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ва Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, иккаласи дедилар: бизга Суфён ривоят қилди, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у деди: бизга Абул-Мутаввис ривоят қилди, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Рамазон кунларидан бирида рухсатсиз ва касалликсиз оғиз очса (рўзасини бузса), бутун умр бўйи рўза тутса ҳам, у (кун) қазоси ўрнини боса олмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг бу ҳадисини биз фақат шу йўл орқалигина биламиз. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг шундай деганини эшитдим: Абул-Мутаввиснинг исми Язид ибн ал-Мутаввисдир, мен унга бу ҳадисдан бошқа (ҳадис) билмайман.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَأَبُو عَمَّارٍ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ وَاللَّفْظُ لَفْظُ أَبِي عَمَّارٍ قَالاَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْتُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا أَهْلَكَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَعْتُ عَلَى امْرَأَتِي فِي رَمَضَانَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُعْتِقَ رَقَبَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُطْعِمَ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اجْلِسْ ‏"‏ ‏.‏ فَجَلَسَ فَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ - وَالْعَرَقُ الْمِكْتَلُ الضَّخْمُ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا أَحَدٌ أَفْقَرَ مِنَّا ‏.‏ قَالَ فَضَحِكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ أَنْيَابُهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَخُذْهُ فَأَطْعِمْهُ أَهْلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مَنْ أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ مُتَعَمِّدًا مِنْ جِمَاعٍ وَأَمَّا مَنْ أَفْطَرَ مُتَعَمِّدًا مِنْ أَكْلٍ أَوْ شُرْبٍ فَإِنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ ‏.‏ وَشَبَّهُوا الأَكْلَ وَالشُّرْبَ بِالْجِمَاعِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَلاَ كَفَّارَةَ عَلَيْهِ لأَنَّهُ إِنَّمَا ذُكِرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْكَفَّارَةُ فِي الْجِمَاعِ وَلَمْ تُذْكَرْ عَنْهُ فِي الأَكْلِ وَالشُّرْبِ ‏.‏ وَقَالُوا لاَ يُشْبِهُ الأَكْلُ وَالشُّرْبُ الْجِمَاعَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَقَوْلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لِلرَّجُلِ الَّذِي أَفْطَرَ فَتَصَدَّقَ عَلَيْهِ ‏"‏ خُذْهُ فَأَطْعِمْهُ أَهْلَكَ ‏"‏ ‏.‏ يَحْتَمِلُ هَذَا مَعَانِيَ يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْكَفَّارَةُ عَلَى مَنْ قَدَرَ عَلَيْهَا وَهَذَا رَجُلٌ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْكَفَّارَةِ فَلَمَّا أَعْطَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا وَمَلَكَهُ فَقَالَ الرَّجُلُ مَا أَحَدٌ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنَّا ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُذْهُ فَأَطْعِمْهُ أَهْلَكَ ‏"‏ ‏.‏ لأَنَّ الْكَفَّارَةَ إِنَّمَا تَكُونُ بَعْدَ الْفَضْلِ عَنْ قُوتِهِ ‏.‏ وَاخْتَارَ الشَّافِعِيُّ لِمَنْ كَانَ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْحَالِ أَنْ يَأْكُلَهُ وَتَكُونَ الْكَفَّارَةُ عَلَيْهِ دَيْنًا فَمَتَى مَا مَلَكَ يَوْمًا مَا كَفَّرَ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ва Абу Аммор ривоят қилди — маъноси бир хил, лафзи (сўз тартиби) эса Абу Амморнинг лафзидир — иккаласи дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна хабар берди, у Зуҳрийдан, у Ҳумайд ибн Абдурраҳмондан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Набийнинг олдиларига бир киши келиб: «Ё Расулаллоҳ, ҳалок бўлдим!» деди. У: «Сени нима ҳалок қилди?» дедилар. У: «Рамазонда аёлимга яқинлик қилдим,» деди. У: «Бир қул озод қилишга қодирмисан?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «Кетма-кет икки ой рўза тутишга қодирмисан?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «Олтмиш мискинни таомлантиришга қодирмисан?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «Ўтир,» дедилар. У ўтирди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ичида хурмоси бор «арақ» келтирилди — «арақ» катта саватдир. У: «Буни садақа қил,» дедилар. У: «(Мадинанинг) икки қора тошли чеккаси орасида биздан камбағалроқ ҳеч ким йўқ,» деди. (Рови) деди: шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тишлари кўрингунча кулиб: «Буни ол-да, оилангга едиргин,» дедилар. У деди: бу бобда Ибн Умар, Оиша ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг амали бу ҳадис бўйича Рамазонда жимо (жинсий яқинлик) билан атайин оғиз очган киши ҳақидадир. Ейиш ёки ичиш билан атайин оғиз очган киши ҳақида эса илм аҳли ихтилоф қилганлар. Баъзилари: «Унга қазо ҳам, каффорат ҳам лозим,» дедилар ва ейиш-ичишни жимога ўхшатдилар. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак ва Ишоқнинг қавлидир. Баъзилари эса: «Унга қазо лозим, лекин каффорат лозим эмас, чунки Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан каффорат фақат жимо ҳақида зикр қилинган, ейиш-ичиш ҳақида зикр қилинмаган,» дедилар ва: «Ейиш-ичиш жимога ўхшамайди,» дедилар. Бу Шофеий ва Аҳмаднинг қавлидир. Шофеий деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг оғиз очган, сўнг ўзига садақа қилинган кишига: «Буни ол-да, оилангга едиргин,» деган сўзлари бир неча маънони эҳтимол қилади. Эҳтимолки, каффорат унга қодир бўлган кишигагина лозим бўлади, бу киши эса каффоратга қодир эмас эди. Шу сабабли Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга бирор нарса бериб, уни эгаси қилгач, у киши: «Биздан унга муҳтожроқ ҳеч ким йўқ,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Буни ол-да, оилангга едиргин,» дедилар, чунки каффорат фақат кишининг ўз озуқасидан ортгани (фазлдан) кейин бўлади. Шофеий шу каби ҳолатдаги киши учун уни ейишни ва каффорат унга қарз бўлиб қолишини, қачон бирор кун (мол-мулкка) эга бўлса, каффорат тўлашини ихтиёр қилди (афзал кўрди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَا لاَ أُحْصِي يَتَسَوَّكُ وَهُوَ صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بِالسِّوَاكِ لِلصَّائِمِ بَأْسًا إِلاَّ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا السِّوَاكَ لِلصَّائِمِ بِالْعُودِ الرَّطْبِ وَكَرِهُوا لَهُ السِّوَاكَ آخِرَ النَّهَارِ وَلَمْ يَرَ الشَّافِعِيُّ بِالسِّوَاكِ بَأْسًا أَوَّلَ النَّهَارِ وَلاَ آخِرَهُ وَكَرِهَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ السِّوَاكَ آخِرَ النَّهَارِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Осим ибн Убайдуллоҳдан, у Абдуллоҳ ибн Омир ибн Робиадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг рўзадор ҳолда — санай олмайдиган даражада (кўп марта) — мисвок урганларини кўрдим. У деди: бу бобда Оишадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Омир ибн Робианинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлининг амали шу бўйича бўлиб, улар рўзадор учун мисвок уришни макруҳ кўрмайдилар. Фақат баъзи илм аҳли рўзадор учун ҳўл чўп билан мисвок уришни макруҳ кўрганлар ва унга куннинг охирида мисвок уришни макруҳ кўрганлар. Шофеий эса куннинг аввалида ҳам, охирида ҳам мисвок уришни макруҳ кўрмади. Аҳмад ва Ишоқ куннинг охирида мисвок уришни макруҳ кўрдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ وَاصِلٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَطِيَّةَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاتِكَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ اشْتَكَتْ عَيْنِي أَفَأَكْتَحِلُ وَأَنَا صَائِمٌ قَالَ ‏ "‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ شَيْءٌ ‏.‏ وَأَبُو عَاتِكَةَ يُضَعَّفُ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْكُحْلِ لِلصَّائِمِ فَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْكُحْلِ لِلصَّائِمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Абдул-Аъло ибн Восил ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Атийя ривоят қилди, у деди: бизга Абу Отика ривоят қилди, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига бир киши келиб: «Кўзим оғриди, рўзадор ҳолатимда сурма қўйсам бўладими?» деди. У: «Ҳа,» дедилар. У деди: бу бобда Абу Рофиъдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси шундай ҳадиски, унинг исноди қаввий (кучли) эмас, бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳеч нарса саҳиҳ бўлмаган. Абу Отика эса заиф (рови) саналади. Илм аҳли рўзадор учун сурма ҳақида ихтилоф қилдилар: баъзилари уни макруҳ кўрдилар, бу Суфён, Ибнул-Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг қавлидир. Баъзи илм аҳли эса рўзадор учун сурмага рухсат бердилар, бу Шофеийнинг қавлидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُقَبِّلُ فِي شَهْرِ الصَّوْمِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَحَفْصَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الْقُبْلَةِ لِلصَّائِمِ فَرَخَّصَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْقُبْلَةِ لِلشَّيْخِ وَلَمْ يُرَخِّصُوا لِلشَّابِّ مَخَافَةَ أَنْ لاَ يَسْلَمَ لَهُ صَوْمُهُ وَالْمُبَاشَرَةُ عِنْدَهُمْ أَشَدُّ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْقُبْلَةُ تَنْقُصُ الأَجْرَ وَلاَ تُفْطِرُ الصَّائِمَ ‏.‏ وَرَأَوْا أَنَّ لِلصَّائِمِ إِذَا مَلَكَ نَفْسَهُ أَنْ يُقَبِّلَ وَإِذَا لَمْ يَأْمَنْ عَلَى نَفْسِهِ تَرَكَ الْقُبْلَةَ لِيَسْلَمَ لَهُ صَوْمُهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ва Қутайба ривоят қилди, иккаласи дедилар: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Зиёд ибн Илоқадан, у Амр ибн Маймундан, у Оишадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) рўза ойида (аёлларини) ўпар эдилар. У деди: бу бобда Умар ибн ал-Хаттоб, Ҳафса, Абу Саид, Умму Салама, Ибн Аббос, Анас ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган илм аҳли рўзадор учун ўпиш ҳақида ихтилоф қилдилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобалари кекса киши учун ўпишга рухсат бердилар, ёшлар учун эса рўзаси саломат қолмаслигидан қўрқиб рухсат бермадилар. Уларнинг назарида (баданига) тегиш (мубошарат) яна ҳам қаттиқроқдир. Баъзи илм аҳли: «Ўпиш савобни камайтиради, лекин рўзадорнинг оғзини очмайди (рўзасини бузмайди),» дедилар. Улар рўзадор ўзини тута олса ўпиши, агар ўзига (нафсига) ишонмаса, рўзаси саломат қолиши учун ўпишни тарк этишини маъқул кўрдилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Шофеийнинг қавлидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُبَاشِرُنِي وَهُوَ صَائِمٌ وَكَانَ أَمْلَكَكُمْ لإِرْبِهِ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исроил ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Абу Майсарадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) рўзадор ҳолда менга (баданлари билан) тегар эдилар (мубошарат қилар эдилар), у зот ўз нафсларини сизлардан кўра кўпроқ тута олар эдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَالأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُ وَيُبَاشِرُ وَهُوَ صَائِمٌ وَكَانَ أَمْلَكَكُمْ لإِرْبِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَيْسَرَةَ اسْمُهُ عَمْرُو بْنُ شُرَحْبِيلَ ‏.‏ وَمَعْنَى لإِرْبِهِ لِنَفْسِهِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқама ва Асваддан, улар Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) рўзадор ҳолда ўпар ва (баданлари билан) тегар эдилар, у зот ўз нафсларини сизлардан кўра кўпроқ тута олар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Майсаранинг исми Амр ибн Шураҳбилдир. «Ли-ирбиҳи»нинг маъноси «ўз нафсини (ҳожатини)» демакдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ لَمْ يُجْمِعِ الصِّيَامَ قَبْلَ الْفَجْرِ فَلاَ صِيَامَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَفْصَةَ حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَوْلُهُ وَهُوَ أَصَحُّ وَهَكَذَا أَيْضًا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ إِلاَّ يَحْيَى بْنَ أَيُّوبَ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ صِيَامَ لِمَنْ لَمْ يُجْمِعِ الصِّيَامَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فِي رَمَضَانَ أَوْ فِي قَضَاءِ رَمَضَانَ أَوْ فِي صِيَامِ نَذْرٍ إِذَا لَمْ يَنْوِهِ مِنَ اللَّيْلِ لَمْ يُجْزِهِ وَأَمَّا صِيَامُ التَّطَوُّعِ فَمُبَاحٌ لَهُ أَنْ يَنْوِيَهُ بَعْدَ مَا أَصْبَحَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Марям хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Айюб хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у Ибн Шиҳобдан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у отасидан, у Ҳафсадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким тонг отишидан олдин рўзага азм (қатъий ният) қилмаса, унинг рўзаси йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳафсанинг ҳадисини биз марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда фақат шу йўл орқалигина биламиз. Бу (сўз) Нофиъдан, у Ибн Умардан унинг (Ибн Умарнинг) ўз сўзи сифатида ривоят қилинган, бу саҳиҳроқдир. Шунингдек, бу ҳадис Зуҳрийдан ҳам мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолда ривоят қилинган. Биз Яҳё ибн Айюбдан бошқа ҳеч ким уни (Пайғамбарга) кўтарганини билмаймиз. Буниг илм аҳли назаридаги маъноси шуки: Рамазонда ёки Рамазон қазосида ёки назр рўзасида тонг отишидан олдин рўзага азм қилмаган киши учун рўза йўқ — агар уни кечаси ният қилмаса, (рўза) унга кифоя қилмайди. Нафл рўза эса унга субҳ киргандан кейин ният қилиши мумкин (мубоҳдир). Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг қавлидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنِ ابْنِ أُمِّ هَانِئٍ، عَنْ أُمِّ هَانِئٍ، قَالَتْ كُنْتُ قَاعِدَةً عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأُتِيَ بِشَرَابٍ فَشَرِبَ مِنْهُ ثُمَّ نَاوَلَنِي فَشَرِبْتُ مِنْهُ فَقُلْتُ إِنِّي أَذْنَبْتُ فَاسْتَغْفِرْ لِي ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَمَا ذَاكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ كُنْتُ صَائِمَةً فَأَفْطَرْتُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَمِنْ قَضَاءٍ كُنْتِ تَقْضِينَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ يَضُرُّكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Симок ибн Ҳарбдан, у Ибн Умму Ҳониъдан, у Умму Ҳониъдан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларида ўтирган эдим, шунда ичимлик келтирилди ва у зот ундан ичдилар, сўнг менга узатдилар ва мен ҳам ундан ичдим. Мен: «Мен гуноҳ қилдим, мен учун мағфират сўранг,» дедим. У: «Бу нима?» дедилар. У (Умму Ҳониъ) деди: «Мен рўзадор эдим, оғзимни очдим (рўзамни буздим),» дедим. У: «Сен тутаётган бирор қазо (рўзаси) эдими?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «Унда сенга зарар йўқ,» дедилар. У деди: бу бобда Абу Саид ва Оишадан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ كُنْتُ أَسْمَعُ سِمَاكَ بْنَ حَرْبٍ يَقُولُ أَحَدُ ابْنَىْ أُمِّ هَانِئٍ حَدَّثَنِي فَلَقِيتُ، أَنَا أَفْضَلَهُمَا، وَكَانَ، اسْمُهُ جَعْدَةَ وَكَانَتْ أُمُّ هَانِئٍ جَدَّتَهُ فَحَدَّثَنِي عَنْ جَدَّتِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهَا فَدَعَى بِشَرَابٍ فَشَرِبَ ثُمَّ نَاوَلَهَا فَشَرِبَتْ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَا إِنِّي كُنْتُ صَائِمَةً ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الصَّائِمُ الْمُتَطَوِّعُ أَمِينُ نَفْسِهِ إِنْ شَاءَ صَامَ وَإِنْ شَاءَ أَفْطَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ فَقُلْتُ لَهُ أَأَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ أُمِّ هَانِئٍ قَالَ لاَ أَخْبَرَنِي أَبُو صَالِحٍ وَأَهْلُنَا عَنْ أُمِّ هَانِئٍ ‏.‏ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ فَقَالَ عَنْ هَارُونَ ابْنِ بِنْتِ أُمِّ هَانِئٍ عَنْ أُمِّ هَانِئٍ ‏.‏ وَرِوَايَةُ شُعْبَةَ أَحْسَنُ ‏.‏ هَكَذَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ عَنْ أَبِي دَاوُدَ فَقَالَ ‏"‏ أَمِينُ نَفْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدَّثَنَا غَيْرُ مَحْمُودٍ عَنْ أَبِي دَاوُدَ فَقَالَ ‏"‏ أَمِيرُ نَفْسِهِ أَوْ أَمِينُ نَفْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ عَلَى الشَّكِّ وَهَكَذَا رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ شُعْبَةَ ‏"‏ أَمِينُ أَوْ أَمِيرُ نَفْسِهِ ‏"‏ عَلَى الشَّكِّ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أُمِّ هَانِئٍ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الصَّائِمَ الْمُتَطَوِّعَ إِذَا أَفْطَرَ فَلاَ قَضَاءَ عَلَيْهِ إِلاَّ أَنْ يُحِبَّ أَنْ يَقْضِيَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: мен Симок ибн Ҳарбнинг шундай деяётганини эшитар эдим: Умму Ҳониънинг икки ўғлидан бири менга ривоят қилди — мен уларнинг афзалроғи билан учрашдим, унинг исми Жаъда эди, Умму Ҳониъ эса унинг бувиси эди — у менга бувисидан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг олдига кирдилар ва ичимлик сўрадилар, сўнг ичдилар, кейин унга узатдилар ва у ҳам ичди. Сўнг у: «Ё Расулаллоҳ, мен рўзадор эдим-ку,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Нафл рўза тутувчи ўз нафсига аминхужадир (ўзига эгадир): хоҳласа тутади, хоҳласа оғзини очади,» дедилар. Шуъба деди: мен унга (Жаъдага): «Буни сен Умму Ҳониъдан эшитганмисан?» дедим. У: «Йўқ, менга Абу Солиҳ ва оиламиз Умму Ҳониъдан хабар берди,» деди. Ҳаммод ибн Салама бу ҳадисни Симок ибн Ҳарбдан ривоят қилиб: «Ҳорун ибни бинти Умму Ҳониъдан (Умму Ҳониънинг қиз набарасидан), у Умму Ҳониъдан,» деди. Шуъбанинг ривояти гўзалроқдир. Маҳмуд ибн Ғайлон бизга Абу Довуддан шундай ривоят қилди ва: «Амину нафсиҳи (ўз нафсига амин),» деди. Маҳмуддан бошқаси эса бизга Абу Довуддан ривоят қилиб: «Амиру нафсиҳи ёки амину нафсиҳи (ўз нафсининг амири ёки амини),» деб шак (иккиланиш) билан айтди. Шунингдек, бир неча йўл билан Шуъбадан: «Амину ёки амиру нафсиҳи,» деб шак билан ривоят қилинган. У деди: Умму Ҳониънинг ҳадиси иснодида гап (эътироз) бор. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳлининг амали шу бўйичадир: нафл рўза тутувчи оғзини очса (рўзасини бузса), агар уни қазо қилишни хоҳламаса, унга қазо лозим эмас. Бу Суфён ас-Саврий, Аҳмад, Ишоқ ва Шофеийнинг қавлидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَمَّتِهِ، عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا فَقَالَ ‏"‏ هَلْ عِنْدَكُمْ شَيْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Талҳа ибн Яҳёдан, у аммаси Оиша бинти Талҳадан, у мўминлар онаси Оишадан (ривоят қилдики), у деди: бир куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузуримга кириб: «Сизларда бирор нарса (ейдиган) борми?» дедилар. У деди: мен: «Йўқ,» дедим. У: «Унда мен рўзадорман,» дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَيَقُولُ ‏"‏ أَعِنْدَكِ غَدَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ فَأَقُولُ لاَ ‏.‏ فَيَقُولُ ‏"‏ إِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَانِي يَوْمًا فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ أُهْدِيَتْ لَنَا هَدِيَّةٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا هِيَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ حَيْسٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنِّي قَدْ أَصْبَحْتُ صَائِمًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ ثُمَّ أَكَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ас-Сарий ривоят қилди, у Суфёндан, у Талҳа ибн Яҳёдан, у Оиша бинти Талҳадан, у мўминлар онаси Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузуримга келиб: «Сенда нонушта (таоми) борми?» деб сўрардилар. Мен: «Йўқ,» дердим. Шунда у: «Мен рўзадорман,» дердилар. У деди: бир куни ҳузуримга келдилар ва мен: «Ё Расулаллоҳ, бизга бир ҳадя (совға) келтирилди,» дедим. У: «У нима?» дедилар. Мен: «Ҳайс (хурмо, сариёғ ва қурутдан тайёрланган таом),» дедим. У: «Мен субҳни рўзадор ҳолда кутиб олдим (яъни бугун рўза ният қилгандим),» дедилар. У деди: сўнг едилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ بُرْقَانَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أَنَا وَحَفْصَةُ، صَائِمَتَيْنِ فَعُرِضَ لَنَا طَعَامٌ اشْتَهَيْنَاهُ فَأَكَلْنَا مِنْهُ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَدَرَتْنِي إِلَيْهِ حَفْصَةُ وَكَانَتِ ابْنَةَ أَبِيهَا فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا صَائِمَتَيْنِ فَعُرِضَ لَنَا طَعَامٌ اشْتَهَيْنَاهُ فَأَكَلْنَا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ اقْضِيَا يَوْمًا آخَرَ مَكَانَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى صَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَمَعْمَرٌ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَائِشَةَ مُرْسَلاً ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ عُرْوَةَ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ لأَنَّهُ رُوِيَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ قُلْتُ لَهُ أَحَدَّثَكَ عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ قَالَ لَمْ أَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ فِي هَذَا شَيْئًا وَلَكِنِّي سَمِعْتُ فِي خِلاَفَةِ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ مِنْ نَاسٍ عَنْ بَعْضِ مَنْ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى بْنِ يَزِيدَ الْبَغْدَادِيُّ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ فَرَأَوْا عَلَيْهِ الْقَضَاءَ إِذَا أَفْطَرَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Касир ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Бурқон ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: мен ва Ҳафса рўзадор эдик, бизга ўзимиз хоҳлаган бир таом кўндаланг бўлди ва биз ундан едик. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келдилар ва Ҳафса мендан олдин у зотга (гапиришга) шошилди — у отасининг қизи эди-да — ва: «Ё Расулаллоҳ, биз рўзадор эдик, бизга ўзимиз хоҳлаган бир таом кўндаланг бўлди ва биз ундан едик,» деди. У: «Унинг ўрнига бошқа бир кун қазо тутинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Солиҳ ибн Абул-Ахзар ва Муҳаммад ибн Абу Ҳафса бу ҳадисни Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан худди шундай ривоят қилдилар. Молик ибн Анас, Маъмар, Убайдуллоҳ ибн Умар, Зиёд ибн Саъд ва ҳуффоздан (ёдловчилардан) бир нечаси эса уни Зуҳрийдан, у Оишадан мурсал (Урва тушиб қолган) ҳолда ривоят қилдилар ва унда Урвани зикр қилмадилар. Бу саҳиҳроқдир, чунки Ибн Журайждан ривоят қилинган, у деди: мен Зуҳрийдан сўрадим, унга: «Сенга Урва Оишадан ривоят қилдими?» дедим. У: «Мен бу ҳақда Урвадан ҳеч нарса эшитмадим, лекин мен Сулаймон ибн Абдулмаликнинг халифалиги даврида баъзи одамлардан, бу ҳадисни Оишадан сўраган кишилардан эшитдим,» деди. Буни бизга Али ибн Исо ибн Язид ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у Ибн Журайждан, сўнг ҳадисни зикр қилди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган илм аҳлидан бир гуруҳ шу ҳадисга (амал қилишга) бориб, рўзадор оғзини очса (рўзасини бузса) унга қазо лозим деб кўрдилар. Бу Молик ибн Анаснинг қавлидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ مَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ إِلاَّ شَعْبَانَ وَرَمَضَانَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، أَيْضًا عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ مَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي شَهْرٍ أَكْثَرَ صِيَامًا مِنْهُ فِي شَعْبَانَ كَانَ يَصُومُهُ إِلاَّ قَلِيلاً بَلْ كَانَ يَصُومُهُ كُلَّهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у Суфёндан, у Мансурдан, у Солим ибн Абул-Жаъддан, у Абу Саламадан, у Умму Саламадан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Шаъбон ва Рамазондан бошқа кетма-кет икки ой рўза тутганларини кўрмадим. Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Умму Саламанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Абу Саламадан, у Оишадан ҳам ривоят қилинган, у (Оиша) деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳеч бир ойда Шаъбондагидан кўпроқ рўза тутганларини кўрмадим; у зот унинг (Шаъбоннинг) озгинасидан бошқасини рўза тутар, балки унинг ҳаммасини рўза тутар эдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ هُوَ جَائِزٌ فِي كَلاَمِ الْعَرَبِ إِذَا صَامَ أَكْثَرَ الشَّهْرِ أَنْ يُقَالَ صَامَ الشَّهْرَ كُلَّهُ وَيُقَالُ قَامَ فُلاَنٌ لَيْلَهُ أَجْمَعَ ‏.‏ وَلَعَلَّهُ تَعَشَّى وَاشْتَغَلَ بِبَعْضِ أَمْرِهِ ‏.‏ كَأَنَّ ابْنَ الْمُبَارَكِ قَدْ رَأَى كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ مُتَّفِقَيْنِ يَقُولُ إِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ كَانَ يَصُومُ أَكْثَرَ الشَّهْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى سَالِمٌ أَبُو النَّضْرِ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَ رِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан, у деди: бизга Абу Салама ривоят қилди, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан худди шу (олдинги ҳадис каби)ни (ривоят қилди). Ибнул-Мубаракдан ривоят қилинганки, у бу ҳадис ҳақида шундай деди: араблар тилида, киши ойнинг кўп қисмида рўза тутса, «бутун ойни рўза тутди» дейилиши жоиздир; «фалончи бутун тунини қоим бўлди (бедор ўтказди)» ҳам дейилади, ҳолбуки у кечки овқат еган ва бирор иши билан банд бўлган бўлиши мумкин. Ибнул-Муборак гўё иккала ҳадисни бир-бирига мувофиқ деб кўриб, бу ҳадиснинг маъноси у зот ойнинг кўп қисмини рўза тутар эдилар, демакдир, дейди. Абу Исо (Термизий) деди: Солим Абун-Назр ва бир нечалари бу ҳадисни Абу Саламадан, у Оишадан Муҳаммад ибн Амрнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا بَقِيَ نِصْفٌ مِنْ شَعْبَانَ فَلاَ تَصُومُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ عَلَى هَذَا اللَّفْظِ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ مُفْطِرًا فَإِذَا بَقِيَ مِنْ شَعْبَانَ شَيْءٌ أَخَذَ فِي الصَّوْمِ لِحَالِ شَهْرِ رَمَضَانَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا يُشْبِهُ قَوْلَهُمْ حَيْثُ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقَدَّمُوا شَهْرَ رَمَضَانَ بِصِيَامٍ إِلاَّ أَنْ يُوَافِقَ ذَلِكَ صَوْمًا كَانَ يَصُومُهُ أَحَدُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ دَلَّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّمَا الْكَرَاهِيَةُ عَلَى مَنْ يَتَعَمَّدُ الصِّيَامَ لِحَالِ رَمَضَانَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Шаъбоннинг ярми қолганда, рўза тутманглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, биз уни фақат шу йўл билан ва шу лафзда биламиз. Бу ҳадиснинг маъноси баъзи илм аҳли наздида шуки, киши рўза тутмай юриб, кейин Шаъбондан бироз вақт қолганда, Рамазон ойига (куч йиғиш) мақсадида рўза тута бошлайди (дегани эмас). Абу Ҳурайрадан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан уларнинг сўзига ўхшаш нарса ривоят қилинган, чунки у (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рамазон ойини бир ёки икки кунлик рўза билан кутиб олманглар, фақат бирингизнинг одатдаги тутадиган рўзасига тўғри келиб қолса, бундан мустасно,» дедилар. Бу ҳадис шунга далолат қиладики, макруҳлик фақат Рамазон (яқинлашгани) сабабли атайлаб рўза тутган кишигадир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ فَقَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةً فَخَرَجْتُ فَإِذَا هُوَ بِالْبَقِيعِ فَقَالَ ‏"‏ أَكُنْتِ تَخَافِينَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْكِ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنَّكَ أَتَيْتَ بَعْضَ نِسَائِكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَنْزِلُ لَيْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَيَغْفِرُ لأَكْثَرَ مِنْ عَدَدِ شَعْرِ غَنَمِ كَلْبٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ الْحَجَّاجِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يُضَعِّفُ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ وَالْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Ҳажжож ибн Артоа хабар берди, Яҳё ибн Абу Касирдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бир кечаси Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни топа олмай қолдим, шунда чиқдим, қарасам, у Бақиъда эканлар. У: «Аллаҳ ва Унинг Расули сенга зулм қилишидан қўрқиб қолдингми?» дедилар. Мен: «Эй Расулуллаҳ, мен сизни бирор аёлингизникига борган деб ўйлабман,» дедим. Шунда у: «Албатта Аллаҳ азза ва жалла Шаъбоннинг ўртасидаги (ярми) кечаси дунё осмонига тушиб, Калб (қабиласи) қўйларининг жунлари сонидан кўпроқ (банда)ни мағфират қилади,» дедилар. Бу бобда Абу Бакр Сиддиқ (розияллаҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оиша ҳадисини биз фақат шу йўл билан, Ҳажжож ҳадисидан биламиз. Мен Муҳаммад (Бухорий)нинг бу ҳадисни заиф санаганини эшитдим, у деди: Яҳё ибн Абу Касир Урвадан эшитмаган, Ҳажжож ибн Артоа эса Яҳё ибн Абу Касирдан эшитмаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَفْضَلُ الصِّيَامِ بَعْدَ صِيَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ شَهْرُ اللَّهِ الْمُحَرَّمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Абу Бишрдан, у Ҳумайд ибн Абдурраҳмон ал-Ҳимярийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рамазон ойи рўзасидан кейинги энг афзал рўза Аллаҳнинг ойи Муҳаррамдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ أَىُّ شَهْرٍ تَأْمُرُنِي أَنْ أَصُومَ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ قَالَ لَهُ مَا سَمِعْتُ أَحَدًا يَسْأَلُ عَنْ هَذَا إِلاَّ رَجُلاً سَمِعْتُهُ يَسْأَلُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا قَاعِدٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ شَهْرٍ تَأْمُرُنِي أَنْ أَصُومَ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ قَالَ ‏ "‏ إِنْ كُنْتَ صَائِمًا بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ فَصُمِ الْمُحَرَّمَ فَإِنَّهُ شَهْرُ اللَّهِ فِيهِ يَوْمٌ تَابَ اللَّهُ فِيهِ عَلَى قَوْمٍ وَيَتُوبُ فِيهِ عَلَى قَوْمٍ آخَرِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Мушир хабар берди, Абдурраҳмон ибн Ишоқдан, у Нуъмон ибн Саъддан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), ундан бир киши сўраб: «Рамазон ойидан кейин қайси ойда рўза тутишимни буюрасиз?» деди. У унга: «Мен ҳеч кимнинг бу ҳақда сўраганини эшитмаганман, фақат бир кишини эшитганман, мен ўтирган пайтда у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраб: Ей Расулуллаҳ, Рамазон ойидан кейин қайси ойда рўза тутишимни буюрасиз? деганди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): Агар Рамазон ойидан кейин рўза тутсанг, Муҳаррамда рўза тут, чунки у Аллаҳнинг ойидир, унда бир кун борки, Аллаҳ унда бир қавмнинг тавбасини қабул қилган ва унда бошқа бир қавмнинг тавбасини ҳам қабул қилади, дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، وَطَلْقُ بْنُ غَنَّامٍ، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ مِنْ غُرَّةِ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ وَقَلَّمَا كَانَ يُفْطِرُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدِ اسْتَحَبَّ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ صِيَامَ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَإِنَّمَا يُكْرَهُ أَنْ يَصُومَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ لاَ يَصُومُ قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга Қосим ибн Динор ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ва Талқ ибн Ғанном ривоят қилди, Шайбондан, у Осимдан, у Зиррдан, у Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳар ойнинг бошида уч кун рўза тутар эдилар ва жума кунини кам (ҳолларда) рўза тутмай қолдирар эдилар. У деди: Бу бобда Ибн Умар ва Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ҳадиси ҳасан ғарибдир. Илм аҳлидан бир қавм жума куни рўза тутишни мустаҳаб санаган, жума кунини ундан олдин ва ундан кейин рўза тутмай, фақат (ёлғиз) рўза тутиш макруҳ саналади. У деди: Шуъба бу ҳадисни Осимдан ривоят қилди ва уни марфуъ (Набийга нисбат) қилмади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ يَصُومُ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِلاَّ أَنْ يَصُومَ قَبْلَهُ أَوْ يَصُومَ بَعْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَجُنَادَةَ الأَزْدِيِّ وَجُوَيْرِيَةَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ لِلرَّجُلِ أَنْ يَخْتَصَّ يَوْمَ الْجُمُعَةِ بِصِيَامٍ لاَ يَصُومُ قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирингиз жума кунини рўза тутмасин, фақат ундан олдин ёки ундан кейин рўза тутадиган бўлса, бундан мустасно,» дедилар. У деди: Бу бобда Али, Жобир, Жунода ал-Аздий, Жувайрия, Анас ва Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга биноандир, улар кишининг ундан олдин ва ундан кейин рўза тутмай, жума кунини (ёлғиз) рўза билан хослаб олишини макруҳ санайдилар. Буни Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтади.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ، عَنْ أُخْتِهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَصُومُوا يَوْمَ السَّبْتِ إِلاَّ فِيمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ أَحَدُكُمْ إِلاَّ لِحَاءَ عِنَبَةٍ أَوْ عُودَ شَجَرَةٍ فَلْيَمْضُغْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمَعْنَى كَرَاهَتِهِ فِي هَذَا أَنْ يَخُصَّ الرَّجُلُ يَوْمَ السَّبْتِ بِصِيَامٍ لأَنَّ الْيَهُودَ تُعَظِّمُ يَوْمَ السَّبْتِ ‏.‏

Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Ҳабиб ривоят қилди, Савр ибн Язиддан, у Холид ибн Маъдондан, у Абдуллоҳ ибн Бусрдан, у ўз синглисидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Шанба кунини рўза тутманглар, фақат Аллаҳ сизларга фарз қилган (рўзалардан) бўлса, бундан мустасно. Агар бирингиз узум пўсти ёки дарахт чўпидан бошқа нарса топмаса, уни чайнасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Бундаги макруҳликнинг маъноси шуки, киши шанба кунини (ёлғиз) рўза билан хослаб олишидир, чунки яҳудийлар шанба кунини улуғлайдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الْفَلاَّسُ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ رَبِيعَةَ الْجُرَشِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَتَحَرَّى صَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَفْصَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Ҳафс Амр ибн Али ал-Фаллос ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Довуд ривоят қилди, Савр ибн Язиддан, у Холид ибн Маъдондан, у Рабиа ал-Журашийдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) душанба ва пайшанба кунларининг рўзасини (тутишга) интилар эдилар. У деди: Бу бобда Ҳафса, Абу Қатода, Абу Ҳурайра ва Усома ибн Зайд (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оиша ҳадиси шу йўл билан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، وَمُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ مِنَ الشَّهْرِ السَّبْتَ وَالأَحَدَ وَالاِثْنَيْنِ وَمِنَ الشَّهْرِ الآخَرِ الثُّلاَثَاءَ وَالأَرْبِعَاءَ وَالْخَمِيسَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سُفْيَانَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад ва Муовия ибн Ҳишом ривоят қилиб, улар иккаласи: бизга Суфён ривоят қилди, дедилар, Мансурдан, у Хайсамадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир ойда шанба, якшанба ва душанба кунларини, кейинги ойда эса сешанба, чоршанба ва пайшанба кунларини рўза тутар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Абдурраҳмон ибн Маҳдий бу ҳадисни Суфёндан ривоят қилди ва уни марфуъ (Набийга нисбат) қилмади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ تُعْرَضُ الأَعْمَالُ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ فَأُحِبُّ أَنْ يُعْرَضَ عَمَلِي وَأَنَا صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Абу Осим ривоят қилди, Муҳаммад ибн Рифоадан, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Амаллар душанба ва пайшанба кунлари (Аллаҳга) тақдим этилади, мен амалим тақдим этилаётганда рўзадор бўлишимни яхши кўраман,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобдаги Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَرِيرِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَدُّويَهْ، قَالاَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ سَلْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ الْقُرَشِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَأَلْتُ أَوْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صِيَامِ الدَّهْرِ فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّ لأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا صُمْ رَمَضَانَ وَالَّذِي يَلِيهِ وَكُلَّ أَرْبِعَاءٍ وَخَمِيسٍ فَإِذًا أَنْتَ قَدْ صُمْتَ الدَّهْرَ وَأَفْطَرْتَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُسْلِمٍ الْقُرَشِيِّ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ هَارُونَ بْنِ سَلْمَانَ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Бизга Ҳусайн ибн Муҳаммад ал-Ҳаририй ва Муҳаммад ибн Маддуя ривоят қилиб, улар иккаласи: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, дедилар, бизга Ҳорун ибн Салмон хабар берди, Убайдуллоҳ ибн Муслим ал-Қурашийдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Мен сўрадим — ёки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан даҳр (умрбод) рўзаси ҳақида сўралди — шунда у: «Албатта аҳлингнинг сенинг зиммангда ҳаққи бор. Рамазонни ва ундан кейинги (ой)ни ҳамда ҳар чоршанба ва пайшанбани рўза тут, шунда сен гўё умрбод рўза тутган ва (рўзани) очган бўласан,» дедилар. Бу бобда Оиша (розияллаҳу анҳо)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Муслим ал-Қураший ҳадиси ғариб ҳадисдир. Баъзилар буни Ҳорун ибн Салмондан, у Муслим ибн Убайдуллоҳдан, у отасидан (деб) ривоят қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ صِيَامُ يَوْمِ عَرَفَةَ إِنِّي أَحْتَسِبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ وَالسَّنَةَ الَّتِي بَعْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدِ اسْتَحَبَّ أَهْلُ الْعِلْمِ صِيَامَ يَوْمِ عَرَفَةَ إِلاَّ بِعَرَفَةَ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилиб, улар иккаласи: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, дедилар, Ғайлон ибн Жарирдан, у Абдуллоҳ ибн Маъбад аз-Зиммонийдан, у Абу Қатода (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Арафа кунининг рўзаси — мен Аллаҳдан ундан олдинги йил ва ундан кейинги йил (гуноҳлари)ни кечиришини умид қиламан,» дедилар. У деди: Бу бобда Абу Саид (розияллаҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Қатода ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли Арафа кунининг рўзасини, Арафотда (турган ҳажи) бўлганидан ташқари, мустаҳаб санаган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَفْطَرَ بِعَرَفَةَ وَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ أُمُّ الْفَضْلِ بِلَبَنٍ فَشَرِبَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ الْفَضْلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ حَجَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَصُمْهُ يَعْنِي يَوْمَ عَرَفَةَ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُمَرَ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ يَصُمْهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ الإِفْطَارَ بِعَرَفَةَ لِيَتَقَوَّى بِهِ الرَّجُلُ عَلَى الدُّعَاءِ وَقَدْ صَامَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَوْمَ عَرَفَةَ بِعَرَفَةَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Улайя ривоят қилди, у деди: бизга Айюб ривоят қилди, Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Арафотда (рўзани) очиб турдилар, Умму Фазл унга сут юборган эди, ичдилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Умар ва Умму Фазл (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Умардан ривоят қилинган, у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан ҳаж қилдим, у уни — яъни Арафа кунини — рўза тутмадилар; Абу Бакр билан (ҳаж қилдим), у ҳам уни рўза тутмади; Умар билан (ҳаж қилдим), у ҳам уни рўза тутмади; Усмон билан (ҳаж қилдим), у ҳам уни рўза тутмади. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунга биноандир, улар киши дуа қилишга қувват олиши учун Арафотда (рўзани) очишни мустаҳаб санайдилар. Баъзи илм аҳли эса Арафа кунини Арафотда рўза тутган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عُمَرَ عَنْ صَوْمِ، يَوْمِ عَرَفَةَ بِعَرَفَةَ فَقَالَ حَجَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُمَرَ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ يَصُمْهُ ‏.‏ وَأَنَا لاَ أَصُومُهُ وَلاَ آمُرُ بِهِ وَلاَ أَنْهَى عَنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَأَبُو نَجِيحٍ اسْمُهُ يَسَارٌ ‏وقد سمع من ابن عمر.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Али ибн Ҳужр ривоят қилиб, улар иккаласи: бизга Суфён ибн Уяйна ва Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, дедилар, Ибн Абу Нажиҳдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Ибн Умардан Арафа кунининг Арафотдаги рўзаси ҳақида сўралди, шунда у: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан ҳаж қилдим, у уни рўза тутмади; Абу Бакр билан (ҳаж қилдим), у ҳам уни рўза тутмади; Умар билан (ҳаж қилдим), у ҳам уни рўза тутмади; Усмон билан (ҳаж қилдим), у ҳам уни рўза тутмади. Мен ҳам уни рўза тутмайман, уни буюрмайман ҳам, ундан қайтармайман ҳам,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Ибн Абу Нажиҳдан, у отасидан, у бир кишидан, у Ибн Умардан (деб) ҳам ривоят қилинган. Абу Нажиҳнинг исми Ясордир, у Ибн Умардан эшитган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ إِنِّي أَحْتَسِبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَمُحَمَّدِ بْنِ صَيْفِيٍّ وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَهِنْدِ بْنِ أَسْمَاءَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَلَمَةَ الْخُزَاعِيِّ عَنْ عَمِّهِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ذَكَرُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ حَثَّ عَلَى صِيَامِ يَوْمِ عَاشُورَاءَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى لاَ نَعْلَمُ فِي شَيْءٍ مِنَ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ كَفَّارَةُ سَنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ إِلاَّ فِي حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ ‏.‏ وَبِحَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилиб, улар иккаласи: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, дедилар, Ғайлон ибн Жарирдан, у Абдуллоҳ ибн Маъбад аз-Зиммонийдан, у Абу Қатода (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ошуро кунининг рўзаси — мен Аллаҳдан ундан олдинги йил (гуноҳлари)ни кечиришини умид қиламан,» дедилар. Бу бобда Али, Муҳаммад ибн Сайфий, Салама ибнул-Акваъ, Ҳинд ибн Асмо, Ибн Аббос, Рубаййиъ бинти Муаввиз ибн Афро, Абдурраҳмон ибн Салама ал-Хузоий ўз амакисидан, ва Абдуллоҳ ибнуз-Зубайр (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор; улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, у Ошуро кунининг рўзасига тарғиб қилганларини зикр қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳеч бир ривоятда у (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ошуро кунининг рўзаси бир йилнинг каффаратидир,» деганини, Абу Қатода ҳадисидан бошқасида, билмаймиз. Абу Қатода ҳадиси билан Аҳмад ва Ишоқ амал қилади.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ عَاشُورَاءُ يَوْمًا تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُهُ فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ صَامَهُ وَأَمَرَ النَّاسَ بِصِيَامِهِ فَلَمَّا افْتُرِضَ رَمَضَانُ كَانَ رَمَضَانُ هُوَ الْفَرِيضَةَ وَتَرَكَ عَاشُورَاءَ فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ وَمَنْ شَاءَ تَرَكَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى حَدِيثِ عَائِشَةَ وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ لاَ يَرَوْنَ صِيَامَ يَوْمِ عَاشُورَاءَ وَاجِبًا إِلاَّ مَنْ رَغِبَ فِي صِيَامِهِ لِمَا ذُكِرَ فِيهِ مِنَ الْفَضْلِ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Ошуро Қурайш жоҳилият даврида рўза тутадиган бир кун эди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам уни рўза тутар эдилар. У Мадинага келганларида уни рўза тутдилар ва одамларни ҳам уни рўза тутишга буюрдилар. Рамазон фарз қилинганда, Рамазон фарз бўлиб қолди ва Ошуро (рўзаси мажбурийлиги) тарк этилди. Энди ким хоҳласа уни рўза тутади, ким хоҳласа уни тарк этади. Бу бобда Ибн Масъуд, Қайс ибн Саъд, Жобир ибн Самура, Ибн Умар ва Муовия (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Илм аҳли наздида амал Оиша ҳадисига биноандир, у саҳиҳ ҳадисдир; улар Ошуро кунининг рўзасини вожиб деб ҳисобламайдилар, фақат унда зикр қилинган фазл сабабли уни рўза тутишни истаган киши (тутади).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَاجِبِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ الأَعْرَجِ، قَالَ انْتَهَيْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ مُتَوَسِّدٌ رِدَاءَهُ فِي زَمْزَمَ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ يَوْمِ عَاشُورَاءَ أَىُّ يَوْمٍ هُوَ أَصُومُهُ فَقَالَ إِذَا رَأَيْتَ هِلاَلَ الْمُحَرَّمِ فَاعْدُدْ ثُمَّ أَصْبِحْ مِنَ التَّاسِعِ صَائِمًا ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ أَهَكَذَا كَانَ يَصُومُهُ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ва Абу Курайб ривоят қилиб, улар иккаласи: бизга Вакииъ ривоят қилди, дедилар, Ҳожиб ибн Умардан, у Ҳакам ибнул-Аъраждан (ривоят қилдики), у деди: Мен Ибн Аббоснинг олдига бордим, у Замзам (олдида) ридосини ёстиқ қилиб ётган эди. Мен: «Менга Ошуро куни ҳақида хабар беринг, у қайси кун, мен уни қачон рўза тутаман?» дедим. У: «Муҳаррам ҳилолини кўрсанг, сана, кейин тўққизинчи (кун) эрталаб рўзадор бўлиб тонгни қарши ол,» деди. У деди: Мен: «Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни шундай рўза тутармидилар?» дедим. У: «Ҳа,» деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِصَوْمِ عَاشُورَاءَ يَوْمَ الْعَاشِرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يَوْمُ التَّاسِعِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يَوْمُ الْعَاشِرِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ صُومُوا التَّاسِعَ وَالْعَاشِرَ وَخَالِفُوا الْيَهُودَ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулворис ривоят қилди, Юнусдан, у ал-Ҳасандан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ошуро рўзасини ўнинчи кунда (тутишни) буюрдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли Ошуро куни борасида ихтилоф қилган: баъзилари тўққизинчи кун деди, баъзилари ўнинчи кун деди. Ибн Аббосдан ривоят қилинган, у: «Тўққизинчи ва ўнинчи (кунлар)ни рўза тутинглар ва яҳудийларга мухолиф бўлинглар,» деган. Бу ҳадис билан Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَائِمًا فِي الْعَشْرِ قَطُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَرَوَى الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُرَ صَائِمًا فِي الْعَشْرِ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو الأَحْوَصِ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ الأَسْوَدِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفُوا عَلَى مَنْصُورٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَرِوَايَةُ الأَعْمَشِ أَصَحُّ وَأَوْصَلُ إِسْنَادًا ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ الأَعْمَشُ أَحْفَظُ لإِسْنَادِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ مَنْصُورٍ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан ривоят қилди. У деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни (Зулҳижжанинг) ўн кунида рўза тутган ҳолда ҳеч қачон кўрмадим.» Абу Исо (Термизий) деди: Бирдан ортиқ (рови) буни шу тарзда ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан ривоят қилди. Ас-Саврий ва бошқалар эса бу ҳадисни Мансурдан, у Иброҳимдан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўн кунда рўза тутган ҳолда кўрилмади,» деб ривоят қилишди. Абул-Аҳвас эса Мансурдан, у Иброҳимдан, у Оишадан ривоят қилиб, унда ал-Асвадни зикр қилмади. Бу ҳадисда Мансур (ривояти) ҳақида ихтилоф қилишган, ал-Аъмаш ривояти эса иснод жиҳатидан саҳиҳроқ ва тўлиқроқдир. У деди: Мен Абу Бакр Муҳаммад ибн Абондан эшитдим, у: Мен Вакииъдан эшитдим, у: «Ал-Аъмаш Иброҳимнинг иснодини Мансурдан кўра яхшироқ сақлайди,» деб айтди, деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ، هُوَ الْبَطِينُ وَهُوَ ابْنُ عِمْرَانَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ أَيَّامٍ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِيهِنَّ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ هَذِهِ الأَيَّامِ الْعَشْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلاَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلاَّ رَجُلٌ خَرَجَ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فَلَمْ يَرْجِعْ مِنْ ذَلِكَ بِشَيْءٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ал-Аъмашдан, у Муслимдан — у ал-Батийн бўлиб, Имроннинг ўғлидир — у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳга, мана шу ўн кунда (қилинган амалдан) кўра солиҳ амал Унга севимлироқ бўлган кунлар йўқ,» дедилар. Шунда улар: «Ё Расулуллаҳ, Аллаҳ йўлида жиҳод ҳам эмасми?» дейишди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ йўлида жиҳод ҳам эмас, фақат ўзи ва моли билан (жанг учун) чиқиб, улардан бирор нарса билан қайтмаган киши бундан мустасно,» дедилар. Бу бобда Ибн Умар, Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Амр ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مَسْعُودُ بْنُ وَاصِلٍ، عَنْ نَهَّاسِ بْنِ قَهْمٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَا مِنْ أَيَّامٍ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ أَنْ يُتَعَبَّدَ لَهُ فِيهَا مِنْ عَشْرِ ذِي الْحِجَّةِ يَعْدِلُ صِيَامُ كُلِّ يَوْمٍ مِنْهَا بِصِيَامِ سَنَةٍ وَقِيَامُ كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْهَا بِقِيَامِ لَيْلَةِ الْقَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مَسْعُودِ بْنِ وَاصِلٍ عَنِ النَّهَّاسِ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَقَالَ قَدْ رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً شَيْءٌ مِنْ هَذَا ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ فِي نَهَّاسِ بْنِ قَهْمٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Бизга Абу Бакр ибн Нофиъ ал-Басрий ривоят қилди, бизга Масъуд ибн Восил Наҳҳос ибн Қаҳмдан, у Қатодадан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. У: «Аллаҳга Унга ибодат қилинишида Зулҳижжанинг ўн кунидан кўра севимлироқ кунлар йўқ. Улардан ҳар бир куннинг рўзаси бир йил рўзасига тенг, улардан ҳар бир кечанинг қоим бўлиши (ибодати) Қадр кечасининг қоим бўлишига тенг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат Масъуд ибн Восилнинг Наҳҳосдан (қилган) ривояти орқали биламиз. У деди: Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у эса уни бу йўлдан бошқа, бунга ўхшаш тарзда билмади. Ва у деди: Қатодадан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал тарзда бунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Яҳё ибн Саид эса Наҳҳос ибн Қаҳм ҳақида унинг ҳифзи (хотираси) томонидан (танқид билан) гапирган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَامَ رَمَضَانَ ثُمَّ أَتْبَعَهُ سِتًّا مِنْ شَوَّالٍ فَذَلِكَ صِيَامُ الدَّهْرِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَثَوْبَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أَيُّوبَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اسْتَحَبَّ قَوْمٌ صِيَامَ سِتَّةِ أَيَّامٍ مِنْ شَوَّالٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ هُوَ حَسَنٌ هُوَ مِثْلُ صِيَامِ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَيُرْوَى فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ ‏"‏ وَيُلْحَقُ هَذَا الصِّيَامُ بِرَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ وَاخْتَارَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَنْ تَكُونَ سِتَّةَ أَيَّامٍ فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ إِنْ صَامَ سِتَّةَ أَيَّامٍ مِنْ شَوَّالٍ مُتَفَرِّقًا فَهُوَ جَائِزٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ وَسَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ وَرْقَاءَ بْنِ عُمَرَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَسَعْدُ بْنُ سَعِيدٍ هُوَ أَخُو يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ قَالَ أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ عَنْ إِسْرَائِيلَ أَبِي مُوسَى عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ قَالَ كَانَ إِذَا ذُكِرَ عِنْدَهُ صِيَامُ سِتَّةِ أَيَّامٍ مِنْ شَوَّالٍ فَيَقُولُ وَاللَّهِ لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ بِصِيَامِ هَذَا الشَّهْرِ عَنِ السَّنَةِ كُلِّهَا ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, бизга Саъд ибн Саид Умар ибн Собитдан, у Абу Айюбдан ривоят қилди. У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Рамазон (рўзасини) тутиб, сўнг унинг ортидан Шавволдан олти (кун) рўза тутса, бу бутун даҳр (умрбод) рўзаси (кабидир),» дедилар. Бу бобда Жобир, Абу Ҳурайра ва Савбондан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Айюб ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бир қавм шу ҳадис асосида Шавволдан олти кун рўза тутишни мустаҳаб деб билишди. Ибн ал-Муборак деди: Бу ҳасандир, у ҳар ойдан уч кун рўза тутиш кабидир. Ибн ал-Муборак деди: Баъзи ҳадисларда «Бу рўза Рамазонга уланади,» деб ривоят қилинади. Ибн ал-Муборак олти кун ойнинг бошида бўлишини ихтиёр қилди. Ибн ал-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Агар Шавволдан олти кунни тарқоқ (ажрим-ажрим) тутса, бу жоиздир,» деди. У деди: Абдулазиз ибн Муҳаммад Сафвон ибн Сулаймдан ва Саъд ибн Саиддан, улар Умар ибн Собитдан, у Абу Айюбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан буни ривоят қилди. Шуъба эса Варқо ибн Умардан, у Саъд ибн Саиддан бу ҳадисни ривоят қилди. Саъд ибн Саид — Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг акасидир, баъзи ҳадис аҳли Саъд ибн Саид ҳақида унинг ҳифзи томонидан (танқид билан) гапиришган. Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: Бизга ал-Ҳусайн ибн Али ал-Жуъфий хабар берди, у Исроил Абу Мусодан, у ал-Ҳасан ал-Басрийдан (ривоят қилди). У: Унинг олдида Шавволдан олти кун рўза тутиш зикр қилинганда, у: «Аллаҳга қасамки, Аллаҳ шу ойнинг рўзаси билан бутун йилнинг (савобига) рози бўлди,» дерди, деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ عَهِدَ إِلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَةً أَنْ لاَ أَنَامَ إِلاَّ عَلَى وِتْرٍ وَصَوْمَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ وَأَنْ أُصَلِّيَ الضُّحَى ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абу Авона Симок ибн Ҳарбдан, у Абур-Робиъдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга учта (нарсани) тавсия қилдилар: витрни ўқимасдан ухламаслигимни, ҳар ойдан уч кун рўза тутишимни ва зуҳо (намозини) ўқишимни.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَامٍ، يُحَدِّثُ عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ إِذَا صُمْتَ مِنَ الشَّهْرِ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَصُمْ ثَلاَثَ عَشْرَةَ وَأَرْبَعَ عَشْرَةَ وَخَمْسَ عَشْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَقُرَّةَ بْنِ إِيَاسٍ الْمُزَنِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي عَقْرَبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَقَتَادَةَ بْنِ مِلْحَانَ وَعُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِي وَجَرِيرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ أَنَّ ‏"‏ مَنْ صَامَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ كَانَ كَمَنْ صَامَ الدَّهْرَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: Бизга Шуъба ал-Аъмашдан хабар берди, у деди: Мен Яҳё ибн Сомдан эшитдим, у Мусо ибн Талҳадан ривоят қилиб гапирди, у деди: Мен Абу Заррдан эшитдим, у: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Абу Зарр, ойдан уч кун рўза тутсанг, ўн учинчи, ўн тўртинчи ва ўн бешинчи (кунларда) рўза тут,» дедилар, деди. Бу бобда Абу Қатода, Абдуллоҳ ибн Амр, Қурра ибн Иёс ал-Музаний, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Ақраб, Ибн Аббос, Оиша, Қатода ибн Милҳон, Усмон ибн Абил-Ос ва Жарийрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Зарр ҳадиси ҳасандир. Баъзи ҳадисларда «Ким ҳар ойдан уч кун рўза тутса, бутун даҳр (умрбод) рўза тутган киши каби бўлади,» деб ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَامَ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَذَلِكَ صِيَامُ الدَّهْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ تَصْدِيقَ ذَلِكَ فِي كِتَابِهِ ‏:‏ ‏(‏مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ‏)‏ ‏.‏ الْيَوْمُ بِعَشَرَةِ أَيَّامٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي شِمْرٍ وَأَبِي التَّيَّاحِ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия Осим ал-Аҳвалдан, у Абу Усмон ан-Наҳдийдан, у Абу Зарр (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ҳар ойдан уч кун рўза тутса, бу бутун даҳр (умрбод) рўзасидир,» дедилар. Шунда Аллаҳ азза ва жалла бунинг тасдиғини Ўз Китобида нозил қилди: «Ким бир яхшилик (савоб иш) келтирса, унга шунинг ўн баравари (ажр) бўлур,» (Анъом сураси, 160). (Бир) кун ўн кунга (тенг). Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ҳадисдир. Шуъба бу ҳадисни Абу Шимр ва Абут-Тайёҳдан, улар Абу Усмондан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ يَزِيدَ الرِّشْكِ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاذَةَ، قَالَتْ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قُلْتُ مِنْ أَيِّهِ كَانَ يَصُومُ قَالَتْ كَانَ لاَ يُبَالِي مِنْ أَيِّهِ صَامَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَيَزِيدُ الرِّشْكُ هُوَ يَزِيدُ الضُّبَعِيُّ وَهُوَ يَزِيدُ بْنُ الْقَاسِمِ وَهُوَ الْقَسَّامُ وَالرِّشْكُ هُوَ الْقَسَّامُ بِلُغَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, бизга Шуъба Язид ар-Ришкдан хабар берди, у деди: Мен Муъозадан эшитдим, у деди: Мен Оиша (розияллаҳу анҳо)га: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳар ойдан уч кун рўза тутармидилар?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Мен: «Ойнинг қайси (кунларидан) рўза тутардилар?» дедим. У: «У қайси (кунларидан) рўза тутишига эътибор бермас эдилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. У деди: Язид ар-Ришк — у Язид аз-Зубаъийдир, у Язид ибн ал-Қосимдир ва у ал-Қассомдир, ар-Ришк эса Басра аҳли тилида ал-Қассом (тақсимловчи) маъносини билдиради.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ رَبَّكُمْ يَقُولُ كُلُّ حَسَنَةٍ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ وَالصَّوْمُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ وَلَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ وَإِنْ جَهِلَ عَلَى أَحَدِكُمْ جَاهِلٌ وَهُوَ صَائِمٌ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَسَلاَمَةَ بْنِ قَيْصَرٍ وَبَشِيرِ ابْنِ الْخَصَاصِيَةِ ‏.‏ وَاسْمُ بَشِيرٍ زَحْمُ بْنُ مَعْبَدٍ وَالْخَصَاصِيَةُ هِيَ أُمُّهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Имрон ибн Мусо ал-Қаззоз ривоят қилди, бизга Абдулворис ибн Саид ривоят қилди, бизга Али ибн Зайд Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Раббингиз айтади: Ҳар бир яхшилик ўн бараваридан этти юз бараваргача (ажр берилади). Рўза эса Мен учундир ва Мен унга (ўзим) мукофот бераман. Рўза дўзахдан (сақловчи) қалқондир. Рўзадор оғзининг ҳиди Аллаҳ ҳузурида мискнинг ҳидидан ҳам ёқимлироқдир. Агар бирингизга нодон киши нодонлик қилса, у рўзадор бўлса: Мен рўзадорман, десин,» дедилар. Бу бобда Муоз ибн Жабал, Саҳл ибн Саъд, Каъб ибн Ужра, Салама ибн Қайсар ва Башир ибнул-Хасосиядан ҳам (ривоятлар) бор. Баширнинг исми Заҳм ибн Маъбад бўлиб, ал-Хасосия унинг онасидир. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَبَابًا يُدْعَى الرَّيَّانَ يُدْعَى لَهُ الصَّائِمُونَ فَمَنْ كَانَ مِنَ الصَّائِمِينَ دَخَلَهُ وَمَنْ دَخَلَهُ لَمْ يَظْمَأْ أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Омир ал-Ақадий Ҳишом ибн Саъддан, у Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъд (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. У: «Албатта, жаннатда Райён деб аталадиган бир эшик бор. Рўзадорлар унга (киришга) чақирилади. Ким рўзадорлардан бўлса, ундан киради. Ким ундан кирса, ҳеч қачон чанқамайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ فَرْحَةٌ حِينَ يُفْطِرُ وَفَرْحَةٌ حِينَ يَلْقَى رَبَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рўзадор учун икки шодлик бор: рўзасини очганидаги шодлик ва Раббиси билан учрашганидаги шодлик,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِمَنْ صَامَ الدَّهْرَ قَالَ ‏"‏ لاَ صَامَ وَلاَ أَفْطَرَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ لَمْ يَصُمْ وَلَمْ يُ��ْطِرْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ صِيَامَ الدَّهْرِ وَأَجَازَهُ قَوْمٌ آخَرُونَ وَقَالُوا إِنَّمَا يَكُونُ صِيَامُ الدَّهْرِ إِذَا لَمْ يُفْطِرْ يَوْمَ الْفِطْرِ وَيَوْمَ الأَضْحَى وَأَيَّامِ التَّشْرِيقِ فَمَنْ أَفْطَرَ هَذِهِ الأَيَّامَ فَقَدْ خَرَجَ مِنْ حَدِّ الْكَرَاهِيَةِ وَلاَ يَكُونُ قَدْ صَامَ الدَّهْرَ كُلَّهُ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ نَحْوًا مِنْ هَذَا وَقَالاَ لاَ يَجِبُ أَنْ يُفْطِرَ أَيَّامًا غَيْرَ هَذِهِ الْخَمْسَةِ الأَيَّامِ الَّتِي نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهَا يَوْمِ الْفِطْرِ وَيَوْمِ الأَضْحَى وَأَيَّامَ التَّشْرِيقِ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилдилар, улар: Бизга Ҳаммод ибн Зайд Ғайлон ибн Жарийрдан, у Абдуллоҳ ибн Маъбаддан, у Абу Қатода (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди, дедилар. У деди: «Ё Расулуллаҳ, бутун даҳр (умрбод) рўза тутган киши қандай (бўлади)?» дейилди. У: «У рўза ҳам тутмади, очмади ҳам,» дедилар. Ёки: «Рўза ҳам тутмади, очмади ҳам,» дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Абдуллоҳ ибн аш-Шиххир, Имрон ибн Ҳусайн ва Абу Мусодан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Қатода ҳадиси ҳасандир. Илм аҳлидан бир қавм даҳр (умрбод) рўзасини макруҳ билди, бошқа бир қавм эса уни жоиз деди ва айтдилар: Даҳр рўзаси фақат Фитр куни, Азҳо куни ва Ташриқ кунларида рўза очмасагина (ҳақиқий) бўлади; ким шу кунларда рўза очса, макруҳлик чегарасидан чиққан бўлади ва бутун даҳрни рўза тутган бўлмайди. Шу тарзда Молик ибн Анасдан ривоят қилинган ва бу Шофиийнинг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шунга ўхшаш дедилар ва айтдилар: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қайтарган шу беш кундан — Фитр куни, Азҳо куни ва Ташриқ кунларидан — бошқа кунларда рўза очиш вожиб эмас.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ عَنْ صِيَامِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كَانَ يَصُومُ حَتَّى نَقُولَ قَدْ صَامَ وَيُفْطِرُ حَتَّى نَقُولَ قَدْ أَفْطَرَ ‏.‏ قَالَتْ وَمَا صَامَ رَسُولُ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم شَهْرًا كَامِلاً إِلاَّ رَمَضَانَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд Айюбдан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан ривоят қилди. У деди: Мен Оиша (розияллаҳу анҳо)дан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг рўзаси ҳақида сўрадим. У: «У: Рўза тутди, дегунча рўза тутардилар ва: Рўза очди, дегунча рўза очарддилар,» деди. У деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Рамазондан бошқа бирор ойни тўлиқ рўза тутмадилар.» Бу бобда Анас ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ صَوْمِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم قَالَ كَانَ يَصُومُ مِنَ الشَّهْرِ حَتَّى نَرَى أَنَّهُ لاَ يُرِيدُ أَنْ يُفْطِرَ مِنْهُ وَيُفْطِرُ حَتَّى نَرَى أَنَّهُ لاَ يُرِيدُ أَنْ يَصُومَ مِنْهُ شَيْئًا وَكُنْتَ لاَ تَشَاءُ أَنْ تَرَاهُ مِنَ اللَّيْلِ مُصَلِّيًا إِلاَّ رَأَيْتَهُ مُصَلِّيًا وَلاَ نَائِمًا إِلاَّ رَأَيْتَهُ نَائِمًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Жаъфар Ҳумайддан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. Ундан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг рўзаси ҳақида сўралган эди. У деди: «У ойда рўза тутардилар, ҳатто биз: У бу ойдан (қолган кунларда) рўза очишни хоҳламаса керак, деб ўйлардик. Ва рўза очардилар, ҳатто биз: У бу ойдан бирор нарса рўза тутишни хоҳламаса керак, деб ўйлардик. Кечаси уни намоз ўқиётган ҳолда кўришни истасанг — албатта уни намоз ўқиётган ҳолда кўрар эдинг, ухлаётган ҳолда (кўришни истасанг) — албатта уни ухлаётган ҳолда кўрар эдинг.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مِسْعَرٍ، وَسُفْيَانَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَفْضَلُ الصَّوْمِ صَوْمُ أَخِي دَاوُدَ كَانَ يَصُومُ يَوْمًا وَيُفْطِرُ يَوْمًا وَلاَ يَفِرُّ إِذَا لاَقَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْعَبَّاسِ هُوَ الشَّاعِرُ الْمَكِّيُّ الأَعْمَى وَاسْمُهُ السَّائِبُ بْنُ فَرُّوخَ ‏.‏ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَفْضَلُ الصِّيَامِ أَنْ تَصُومَ يَوْمًا وَتُفْطِرَ يَوْمًا ‏.‏ وَيُقَالُ هَذَا هُوَ أَشَدُّ الصِّيَامِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ Мисъар ва Суфёндан, улар Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Абул-Аббосдан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Энг афзал рўза — биродарим Довуд (алайҳиссалом)нинг рўзасидир. У бир кун рўза тутар, бир кун очар эди. (Душман билан) учрашганда (жангда) қочмас эди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абул-Аббос — у Маккалик аъмо (кўзи ожиз) шоир бўлиб, исми ас-Соиб ибн Фаррухдир. Баъзи илм аҳли деди: Энг афзал рўза — бир кун рўза тутиб, бир кун очишингдир. Бу энг машаққатли рўза, деб ҳам айтилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ، مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ شَهِدْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فِي يَوْمِ النَّحْرِ بَدَأَ بِالصَّلاَةِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ صَوْمِ هَذَيْنِ الْيَوْمَيْنِ أَمَّا يَوْمُ الْفِطْرِ فَفِطْرُكُمْ مِنْ صَوْمِكُمْ وَعِيدٌ لِلْمُسْلِمِينَ وَأَمَّا يَوْمُ الأَضْحَى فَكُلُوا مِنْ لُحُومِ نُسُكِكُمْ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عُبَيْدٍ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ اسْمُهُ سَعْدٌ وَيُقَالُ لَهُ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَزْهَرَ أَيْضًا وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَزْهَرَ هُوَ ابْنُ عَمِّ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, бизга Маъмар аз-Зуҳрийдан, у Абу Убайддан — Абдураҳмон ибн Авфнинг озод қилинган қули — ривоят қилди. У деди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)нинг ҳузурида Наҳр (қурбонлик) кунида бўлдим. У хутбадан олдин намоздан бошлади, сўнг: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни мана шу икки куннинг рўзасидан қайтараётганларини эшитдим. Фитр кунига келсак — у сизнинг рўзангиздан ифтор (очилиш) кунингиз ва мусулмонлар учун байрамдир; Азҳо кунига келсак — қурбонлик гўштларингиздан енглар,» деди. У (Термизий) деди: Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Убайд — Абдураҳмон ибн Авфнинг озод қилинган қули бўлиб, исми Саъддир. Унга Абдураҳмон ибн Азҳарнинг озод қилинган қули ҳам дейилади. Абдураҳмон ибн Азҳар эса Абдураҳмон ибн Авфнинг амакиваччасидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صِيَامَيْنِ يَوْمِ الأَضْحَى وَيَوْمِ الْفِطْرِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَمْرُو بْنُ يَحْيَى هُوَ ابْنُ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ الْمَازِنِيُّ الْمَدَنِيُّ وَهُوَ ثِقَةٌ رَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَشُعْبَةُ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки рўзадан — Азҳо куни ва Фитр кунидан — қайтардилар. У (Термизий) деди: Бу бобда Умар, Али, Оиша, Абу Ҳурайра, Уқба ибн Омир ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саид ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир. Абу Исо (Термизий) деди: Амр ибн Яҳё — у Умора ибн Абил-Ҳасан ал-Мозиний ал-Маданийнинг ўғлидир, у сиқа (ишончли) бўлиб, ундан Суфён ас-Саврий, Шуъба ва Молик ибн Анас ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُلَىٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَوْمُ عَرَفَةَ وَيَوْمُ النَّحْرِ وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ عِيدُنَا أَهْلَ الإِسْلاَمِ وَهِيَ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَسَعْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَنُبَيْشَةَ وَبِشْرِ بْنِ سُحَيْمٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ وَأَنَسٍ وَحَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَعَائِشَةَ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ الصِّيَامَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ إِلاَّ أَنَّ قَوْمًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَخَّصُوا لِلْمُتَمَتِّعِ إِذَا لَمْ يَجِدْ هَدْيًا وَلَمْ يَصُمْ فِي الْعَشْرِ أَنْ يَصُومَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَهْلُ الْعِرَاقِ يَقُولُونَ مُوسَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ رَبَاحٍ وَأَهْلُ مِصْرَ يَقُولُونَ مُوسَى بْنُ عُلَىٍّ ‏.‏ وَقَالَ سَمِعْتُ قُتَيْبَةُ يَقُولُ سَمِعْتُ اللَّيْثَ بْنَ سَعْدٍ يَقُولُ قَالَ مُوسَى بْنُ عَلِيٍّ لاَ أَجْعَلُ أَحَدًا فِي حِلٍّ صَغَّرَ اسْمَ أَبِي ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ Мусо ибн Уладан, у отасидан, у Уқба ибн Омир (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Арафа куни, Наҳр куни ва Ташриқ кунлари — биз ислом аҳлининг байрамимиздир, улар ейиш ва ичиш кунларидир,» дедилар. У (Термизий) деди: Бу бобда Али, Саъд, Абу Ҳурайра, Жобир, Нубайша, Бишр ибн Суҳайм, Абдуллоҳ ибн Ҳузофа, Анас, Ҳамза ибн Амр ал-Асламий, Каъб ибн Молик, Оиша, Амр ибн ал-Ос ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Уқба ибн Омир ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўра бўлиб, улар Ташриқ кунларида рўза тутишни макруҳ деб билишади; фақат Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бир қавм таматтуъ (ҳаж) қилган киши агар ҳадя (қурбонлик) топмаса ва ўн кунда рўза тутмаган бўлса, Ташриқ кунларида рўза тутишига рухсат беришган. Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейишади. Абу Исо (Термизий) деди: Ироқ аҳли «Мусо ибн Али ибн Рабоҳ» дейишади, Миср аҳли эса «Мусо ибн Ула» дейишади. У деди: Мен Қутайбадан эшитдим, у: Мен ал-Лайс ибн Саъддан эшитдим, у: Мусо ибн Али: «Отамнинг исмини кичрайтирган (тасғир қилган) ҳеч кимни кечирмайман,» деди, деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ النَّيْسَابُورِيُّ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَيَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَارِظٍ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَسَعْدٍ وَشَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ وَثَوْبَانَ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَعَائِشَةَ وَمَعْقِلِ بْنِ سِنَانٍ وَيُقَالُ ابْنُ يَسَارٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي مُوسَى وَبِلاَلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ أَنَّهُ قَالَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ قَالَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ ثَوْبَانَ وَشَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ لأَنَّ يَحْيَى بْنَ أَبِي كَثِيرٍ رَوَى عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ الْحَدِيثَيْنِ جَمِيعًا حَدِيثَ ثَوْبَانَ وَحَدِيثَ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الْحِجَامَةَ لِلصَّائِمِ حَتَّى أَنَّ بَعْضَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ بِاللَّيْلِ مِنْهُمْ أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ وَابْنُ عُمَرَ وَبِهَذَا يَقُولُ ابْنُ الْمُبَارَكِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ إِسْحَاقَ بْنَ مَنْصُورٍ يَقُولُ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ مَنِ احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ وَهَكَذَا قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو عِيسَى وَأَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ قَالَ قَالَ الشَّافِعِيُّ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ ‏"‏ ‏.‏ وَلاَ أَعْلَمُ وَاحِدًا مِنْ هَذَيْنِ الْحَدِيثَيْنِ ثَابِتًا وَلَوْ تَوَقَّى رَجُلٌ الْحِجَامَةَ وَهُوَ صَائِمٌ كَانَ أَحَبَّ إِلَىَّ وَلَوِ احْتَجَمَ صَائِمٌ لَمْ أَرَ ذَلِكَ أَنْ يُفْطِرَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا كَانَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ بِبَغْدَادَ وَأَمَّا بِمِصْرَ فَمَالَ إِلَى الرُّخْصَةِ وَلَمْ يَرَ بِالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ بَأْسًا وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهُوَ مُحْرِمٌ صَائِمٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё, Муҳаммад ибн Рофиъ ан-Найсабурий, Маҳмуд ибн Ғайлон ва Яҳё ибн Мусо ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Абдурраззоқ, Маъмардан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Қориздан, у Соиб ибн Язиддан, у Рофиъ ибн Хадиждан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. У: «Қон олувчи ҳам, қон олдирувчи ҳам (рўзасини) бузди,» дедилар. Абу Исо деди: бу бобда Али, Саъд, Шаддод ибн Авс, Савбон, Усома ибн Зайд, Оиша, Маъқил ибн Синон — уни Ибн Ясор ҳам дейилади — Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Абу Мусо ва Билоллдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Рофиъ ибн Хадиж ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Аҳмад ибн Ҳанбалдан ривоят қилинишича, у: «Бу бобда энг саҳиҳ нарса Рофиъ ибн Хадиж ҳадисидир,» деган. Али ибн Абдуллоҳдан ривоят қилинишича, у: «Бу бобда энг саҳиҳ нарса Савбон ва Шаддод ибн Авс ҳадисидир, чунки Яҳё ибн Абу Касир Абу Қилобадан ҳар иккала ҳадисни — Савбон ҳадисини ҳам, Шаддод ибн Авс ҳадисини ҳам — ривоят қилган,» деган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган бир гуруҳ илм аҳли рўзадор учун қон олдиришни макруҳ санаганлар, ҳатто Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобалари — улар орасида Абу Мусо ал-Ашъарий ва Ибн Умар — кечаси қон олдирганлар. Ибнул-Муборак ҳам шундай дейди. Абу Исо деди: мен Ишоқ ибн Мансурдан эшитдим, у: «Абдурраҳмон ибн Маҳдий дедики: ким рўзадор ҳолида қон олдирса, унга (рўзани) қазо қилиш лозим,» деди. Ишоқ ибн Мансур деди: Аҳмад ибн Ҳанбал ва Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деган. Абу Исо деди: менга Ҳасан ибн Муҳаммад аз-Заъфароний хабар бериб дедики: Шофиъий деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у рўзадор ҳолида қон олдирган; яна Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у: «Қон олувчи ҳам, қон олдирувчи ҳам (рўзасини) бузди,» деган. Мен бу икки ҳадиснинг бирортасини ҳам собит (саҳиҳ) деб билмайман. Бир киши рўзадор ҳолида қон олдиришдан сақланса, бу менга кўпроқ ёқади; аммо рўзадор қон олдирса, мен буни унинг рўзасини бузади деб кўрмайман. Абу Исо деди: Шофиъийнинг Бағдоддаги сўзи шундай эди; Мисрда эса у рухсат (томон)га мойил бўлиб, рўзадор учун қон олдиришда зарар йўқ деб кўрди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Видолашув ҳажжида эҳром ва рўзадор ҳолида қон олдиргани билан далил келтирди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُحْرِمٌ صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى وُهَيْبٌ نَحْوَ رِوَايَةِ عَبْدِ الْوَارِثِ ‏.‏ وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Ҳилол ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулворис ибн Саъид ривоят қилди, у деди: бизга Айюб, Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эҳром ва рўзадор ҳолида қон олдирдилар. Абу Исо деди: бу саҳиҳ ҳадисдир. Вуҳайб ҳам Абдулвориснинг ривоятига ўхшатиб ривоят қилган. Исмоил ибн Иброҳим эса Айюбдан, у Икримадан мурсал (суратда) ривоят қилиб, унда Ибн Аббосни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибнул-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий, Ҳабиб ибнуш-Шаҳиддан, у Маймун ибн Миҳрондан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) рўзадор ҳолида қон олдирдилар. Бу шу йўл (санад) жиҳатидан ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ فِيمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَهُوَ مُحْرِمٌ صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَلَمْ يَرَوْا بِالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Идрис, Язид ибн Абу Зиёддан, у Миқсамдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Макка билан Мадина ўртасида эҳром ва рўзадор ҳолида қон олдирдилар. Абу Исо деди: бу бобда Абу Саъид, Жобир ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли шу ҳадисга кўра иш тутиб, рўзадор учун қон олдиришда зарар йўқ деб кўрганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، وَخَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُوَاصِلُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا فَإِنَّكَ تُوَاصِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَسْتُ كَأَحَدِكُمْ إِنَّ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَبَشِيرِ ابْنِ الْخَصَاصِيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْوِصَالَ فِي الصِّيَامِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ كَانَ يُوَاصِلُ الأَيَّامَ وَلاَ يُفْطِرُ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибнул-Муфаззал ва Холид ибнул-Ҳорис, Саъид ибн Абу Аруубадан, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Висол (рўзаларни узлуксиз улаб) қилманглар,» дедилар. Улар: «Сен-ку висол қиласан-ку, эй Расулуллаҳ?» дедилар. У: «Мен сизларнинг бирингизга ўхшамайман; чунки Роббим мени таомлантиради ва менга ичиради,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Али, Абу Ҳурайра, Оиша, Ибн Умар, Жобир, Абу Саъид ва Башир ибнул-Хасосиядан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Анас ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир — улар рўзада висолни макруҳ санаганлар. Абдуллоҳ ибнуз-Зубайрдан ривоят қилинишича, у кунлаб висол қилиб, ифтор қилмас эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ، وَأُمُّ سَلَمَةَ زَوْجَا النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُدْرِكُهُ الْفَجْرُ وَهُوَ جُنُبٌ مِنْ أَهْلِهِ ثُمَّ يَغْتَسِلُ فَيَصُومُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنَ التَّابِعِينَ إِذَا أَصْبَحَ جُنُبًا يَقْضِي ذَلِكَ الْيَوْمَ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Ибн Шиҳобдан, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомдан (ривоят қилдики), у деди: менга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг икки завжаси Оиша ва Умм Салама хабар бердиларки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га аҳли (завжаси) билан жунуб ҳолида тонг (Фажр) етиб қолар, сўнг ғусл қилиб, рўза тутар эдилар. Абу Исо деди: Оиша ва Умм Салама ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир. Бу Суфён, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Тобиъинлардан бир гуруҳ: «Жунуб ҳолида тонгни қарши олса, ўша кунни қазо қилади,» деганлар. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَزْهَرُ بْنُ مَرْوَانَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ إِلَى طَعَامٍ فَلْيُجِبْ فَإِنْ كَانَ صَائِمًا فَلْيُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الدُّعَاءَ ‏.‏

Бизга Азҳар ибн Марвон ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Савў ривоят қилди, у деди: бизга Саъид ибн Абу Арууба, Айюбдан, у Муҳаммад ибн Сириндан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сизлардан бирингиз таомга чақирилса, жавоб берсин (борсин); агар рўзадор бўлса, намоз ўқисин (яъни дуо қилсин),» дедилар — бу билан дуони кўзда тутдилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ صَائِمٌ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ فِي هَذَا الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна, Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сизлардан бирингиз рўзадор ҳолида (таомга) чақирилса, ‹Мен рўзадорман› десин,» дедилар. Абу Исо деди: бу бобда Абу Ҳурайрадан келган ҳар иккала ҳадис ҳам ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَصُومُ الْمَرْأَةُ وَزَوْجُهَا شَاهِدٌ يَوْمًا مِنْ غَيْرِ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Қутайба ва Наср ибн Али ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна, Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Аёл киши эри ҳузурда (ҳозир) экан, Рамазон ойидан бошқа (кунда) унинг изнисиз бирор кун рўза тутмасин,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Аббос ва Абу Саъиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадис Абуз-Зиноддан, у Мусо ибн Абу Усмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ السُّدِّيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْبَهِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا كُنْتُ أَقْضِي مَا يَكُونُ عَلَىَّ مِنْ رَمَضَانَ إِلاَّ فِي شَعْبَانَ حَتَّى تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона, Исмоил ас-Суддийдан, у Абдуллоҳ ал-Баҳийдан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этгунларига қадар мен Рамазондан зиммамда қолган (рўзалар)ни фақат Шаъбонда қазо қилар эдим. Абу Исо деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (У) деди: Яҳё ибн Саъид ал-Ансорий ҳам Абу Саламадан, у Оишадан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ لَيْلَى، عَنْ مَوْلاَتِهَا، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الصَّائِمُ إِذَا أَكَلَ عِنْدَهُ الْمَفَاطِيرُ صَلَّتْ عَلَيْهِ الْمَلاَئِكَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ لَيْلَى عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ عُمَارَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Шарик, Ҳабиб ибн Зайддан, у Лайладан, у (Лайлани озод қилган) бекасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хабар бердики, у: «Рўзадорнинг ҳузурида ифтор қилувчилар (рўза тутмаганлар) таом еса, фаришталар унга салавот айтадилар,» дедилар. Абу Исо деди: Шуъба бу ҳадисни Ҳабиб ибн Зайддан, у Лайладан, у бобоси (бувиси) Умм Уморадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшатиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ مَوْلاَةً، لَنَا يُقَالُ لَهَا لَيْلَى تُحَدِّثُ عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ عُمَارَةَ بِنْتِ كَعْبٍ الأَنْصَارِيَّةِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهَا فَقَدَّمَتْ إِلَيْهِ طَعَامًا فَقَالَ ‏"‏ كُلِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ إِنِّي صَائِمَةٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الصَّائِمَ تُصَلِّي عَلَيْهِ الْمَلاَئِكَةُ إِذَا أُكِلَ عِنْدَهُ حَتَّى يَفْرُغُوا ‏"‏ ‏.‏ وَرُبَّمَا قَالَ ‏"‏ حَتَّى يَشْبَعُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Ҳабиб ибн Зайддан хабар бериб, у деди: мен бизнинг Лайла деб аталувчи бир бекамиздан эшитдим, у бобоси (бувиси) Умм Умора бинт Каъб ал-Ансориядан ривоят қилиб айтдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг ҳузурига кирдилар ва у кишига таом келтирди. У: «Егин,» дедилар. У (аёл): «Мен рўзадорман,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, рўзадорнинг ҳузурида (таом) ейилганда фаришталар унинг учун салавот айтадилар — токи улар (еб) бўлгунига қадар,» дедилар. Балки: «Токи тўйгунига қадар,» дегандир. Абу Исо деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у Шарик ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ مَوْلاَةٍ، لَهُمْ يُقَالُ لَهَا لَيْلَى عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ عُمَارَةَ بِنْتِ كَعْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏ "‏ حَتَّى يَفْرُغُوا أَوْ يَشْبَعُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأُمُّ عُمَارَةَ هِيَ جَدَّةُ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Ҳабиб ибн Зайддан, у уларнинг Лайла деб аталувчи бекасидан, у бобоси (бувиси) Умм Умора бинт Каъбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшатиб ривоят қилди, аммо унда «токи улар (еб) бўлгунига ёки тўйгунига қадар» (деган сўз)ни зикр қилмади. Абу Исо деди: Умм Умора — Ҳабиб ибн Зайд ал-Ансорийнинг бувисидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عُبَيْدَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنَّا نَحِيضُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ نَطْهُرُ فَيَأْمُرُنَا بِقَضَاءِ الصِّيَامِ وَلاَ يَأْمُرُنَا بِقَضَاءِ الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُعَاذَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَيْضًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا أَنَّ الْحَائِضَ تَقْضِي الصِّيَامَ وَلاَ تَقْضِي الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعُبَيْدَةُ هُوَ ابْنُ مُعَتِّبٍ الضَّبِّيُّ الْكُوفِيُّ يُكْنَى أَبَا عَبْدِ الْكَرِيمِ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Мушир, Убайдадан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан хабар бердики, у деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида ҳайз кўрар, сўнг покланардик; шунда у бизга рўзаларни қазо қилишни буюрар, лекин намозни қазо қилишни буюрмас эдилар. Абу Исо деди: бу ҳасан ҳадисдир. Бу (ҳадис) Муъозадан, у Оишадан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўра бўлиб, биз уларнинг орасида — ҳайзли аёл рўзани қазо қилиши ва намозни қазо қилмаслиги — ҳақида ихтилоф борлигини билмаймиз. Абу Исо деди: Убайда — бу Ибн Муъаттиб аз-Заббий ал-Куфий бўлиб, Абу Абдулкарим деб куняланади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ الْبَغْدَادِيُّ الْوَرَّاقُ، وَأَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَاصِمَ بْنَ لَقِيطِ بْنِ صَبْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي عَنِ الْوُضُوءِ، ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ أَسْبِغِ الْوُضُوءَ وَخَلِّلْ بَيْنَ الأَصَابِعِ وَبَالِغْ فِي الاِسْتِنْشَاقِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ صَائِمًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ أَهْلُ الْعِلْمِ السَّعُوطَ لِلصَّائِمِ وَرَأَوْا أَنَّ ذَلِكَ يُفْطِرُهُ وَفِي الْحَدِيثِ مَا يُقَوِّي قَوْلَهُمْ ‏.‏

Бизга Абдулваҳҳоб ибн Абдулҳакам ал-Бағдодий ал-Варроқ ва Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Яҳё ибн Сулайм ривоят қилди, у деди: менга Исмоил ибн Касир ривоят қилиб, у деди: мен Осим ибн Лақит ибн Сабрадан, у отасидан эшитдим, у деди: мен: «Эй Расулуллаҳ, менга вузу (таҳорат) ҳақида хабар беринг,» дедим. У: «Таҳоратни мукаммал қил, бармоқлар орасини хилоллат (сувни ўтказ), ва истиншоқда (бурунга сув тортишда) берилиб қил — фақат рўзадор бўлганингда эмас (эҳтиёт бўл),» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли рўзадор учун саъут (бурунга дори-сув томизиш)ни макруҳ санаб, бу унинг рўзасини бузади деб кўрганлар; ҳадисда уларнинг сўзини қувватловчи (далил) бор.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ وَاقِدٍ الْكُوفِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ نَزَلَ عَلَى قَوْمٍ فَلاَ يَصُومَنَّ تَطَوُّعًا إِلاَّ بِإِذْنِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ لاَ نَعْرِفُ أَحَدًا مِنَ الثِّقَاتِ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُوسَى بْنُ دَاوُدَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْمَدِينِيِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوًا مِنْ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ ضَعِيفٌ أَيْضًا ‏.‏ وَأَبُو بَكْرٍ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَأَبُو بَكْرٍ الْمَدَنِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ اسْمُهُ الْفَضْلُ بْنُ مُبَشِّرٍ وَهُوَ أَوْثَقُ مِنْ هَذَا وَأَقْدَمُ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Муъоз ал-Ақадий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Айюб ибн Воқид ал-Куфий, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бир қавмникига (меҳмон бўлиб) тушса, уларнинг изинисиз нафл рўза тутмасин,» дедилар. Абу Исо деди: бу мункар ҳадисдир; биз сиқалардан (ишончли ровлардан) бирортаси бу ҳадисни Ҳишом ибн Урвадан ривоят қилганини билмаймиз. Мусо ибн Довуд, Абу Бакр ал-Мадинийдан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини ривоят қилган. Абу Исо деди: бу ҳам заиф ҳадисдир. Абу Бакр ҳадис аҳли ҳузурида заифдир. Жобир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилган Абу Бакр ал-Маданийнинг исми эса Фазл ибн Мубашшир бўлиб, у бундан (Абу Бакрдан) ишончлироқ ва қадимроқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَعُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَعْتَكِفُ الْعَشْرَ الأَوَاخِرَ مِنْ رَمَضَانَ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي لَيْلَى وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар, аз-Зуҳрийдан, у Саъид ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан, ва Урва, Оишадан хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Аллаҳ у кишининг жонини олгунига қадар Рамазоннинг охирги ўн кунида эътикоф қилар эдилар. (У) деди: бу бобда Убай ибн Каъб, Абу Лайла, Абу Саъид, Анас ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Абу Ҳурайра ва Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَعْتَكِفَ صَلَّى الْفَجْرَ ثُمَّ دَخَلَ فِي مُعْتَكَفِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ رَوَاهُ مَالِكٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَمْرَةَ مُرْسَلاً ‏.‏ وَرَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ إِذَا أَرَادَ الرَّجُلُ أَنْ يَعْتَكِفَ صَلَّى الْفَجْرَ ثُمَّ دَخَلَ فِي مُعْتَكَفِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَعْتَكِفَ فَلْتَغِبْ لَهُ الشَّمْسُ مِنَ اللَّيْلَةِ الَّتِي يُرِيدُ أَنْ يَعْتَكِفَ فِيهَا مِنَ الْغَدِ وَقَدْ قَعَدَ فِي مُعْتَكَفِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, Яҳё ибн Саъиддан, у Амрадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эътикоф қилмоқчи бўлсалар, Фажр (бомдод) намозини ўқиб, сўнг ўз эътикоф жойига кирар эдилар. Абу Исо деди: бу ҳадис Яҳё ибн Саъиддан, у Амрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (суратда) ҳам ривоят қилинган. Уни Молик ва бошқа бир нечтаси Яҳё ибн Саъиддан, у Амрадан мурсал ривоят қилган. Авзоий, Суфён ас-Саврий ва бошқа бир нечтаси эса уни Яҳё ибн Саъиддан, у Амрадан, у Оишадан ривоят қилган. Баъзи илм аҳли ҳузурида бу ҳадисга кўра амал қилинади; улар: «Киши эътикоф қилмоқчи бўлса, Фажр намозини ўқиб, сўнг ўз эътикоф жойига киради,» дейдилар. Бу Аҳмад ибн Ҳанбал ва Ишоқ ибн Иброҳимнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Эътикоф қилмоқчи бўлса, эртаси куни эътикоф қилмоқчи бўлган ўша кечада қуёш у учун ботсин — у (аллақачон) ўз эътикоф жойида ўтирган бўлсин,» деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва Молик ибн Анаснинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُجَاوِرُ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ وَيَقُولُ ‏"‏ تَحَرَّوْا لَيْلَةَ الْقَدْرِ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأُبَىٍّ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عُمَرَ وَالْفَلَتَانِ بْنِ عَاصِمٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَبِلاَلٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَوْلُهَا يُجَاوِرُ يَعْنِي يَعْتَكِفُ ‏.‏ وَأَكْثَرُ الرِّوَايَاتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الْتَمِسُوهَا فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ فِي كُلِّ وِتْرٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ أَنَّهَا لَيْلَةُ إِحْدَى وَعِشْرِينَ وَلَيْلَةُ ثَلاَثٍ وَعِشْرِينَ وَخَمْسٍ وَعِشْرِينَ وَسَبْعٍ وَعِشْرِينَ وَتِسْعٍ وَعِشْرِينَ وَآخِرُ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ الشَّافِعِيُّ كَأَنَّ هَذَا عِنْدِي وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُجِيبُ عَلَى نَحْوِ مَا يُسْأَلُ عَنْهُ يُقَالُ لَهُ نَلْتَمِسُهَا فِي لَيْلَةِ كَذَا فَيَقُولُ الْتَمِسُوهَا فِي لَيْلَةِ كَذَا ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَقْوَى الرِّوَايَاتِ عِنْدِي فِيهَا لَيْلَةُ إِحْدَى وَعِشْرِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ كَانَ يَحْلِفُ أَنَّهَا لَيْلَةُ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ ‏.‏ وَيَقُولُ أَخْبَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعَلاَمَتِهَا فَعَدَدْنَا وَحَفِظْنَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ أَنَّهُ قَالَ لَيْلَةُ الْقَدْرِ تَنْتَقِلُ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ بِهَذَا ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Рамазоннинг охирги ўн кунлигида (масжидда) муқим бўлардилар ва: «Қадр кечасини Рамазоннинг охирги ўн кунлигида изланглар,» дердилар.» Бу бобда Умар, Убай, Жобир ибн Самура, Жобир ибн Абдуллоҳ, ибн Умар, ал-Фалатан ибн Осим, Анас, Абу Саид, Абдуллоҳ ибн Унайс, Абу Бакра, ибн Аббос, Билол ва Убада ибн ас-Сомитдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Унинг «южовир» дегани — иътикофга ўтирар дегани. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан келган ривоятларнинг кўпчилигида У: «Уни охирги ўн кунликнинг ҳар бир тоқ (кечаси)да изланглар,» деганлар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Қадр кечаси ҳақида шу ҳам ривоят қилинганки, у йигирма биринчи кеча, йигирма учинчи кеча, йигирма бешинчи, йигирма еттинчи, йигирма тўққизинчи ва Рамазоннинг охирги кечасидир. Абу Исо (Термизий) деди: Шофеъий деди: Менинг наздимда — валлоҳу аълам — бу худди Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзларидан сўралганига қараб жавоб берганларига ўхшайди: У кишига: «Уни фалон кечада излаймизми?» дейилса, У: «Уни фалон кечада изланглар,» дердилар. Шофеъий деди: Бу ҳақда менинг наздимдаги энг кучли ривоят — йигирма биринчи кечадир. Абу Исо (Термизий) деди: Убай ибн Каъбдан ривоят қилинишича, у унинг йигирма еттинчи кеча эканига қасам ичарди ва: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга унинг белгисини хабар қилдилар, биз ҳам санадик ва ёдлаб олдик,» дерди. Абу Қилобадан ривоят қилинишича, у: «Қадр кечаси охирги ўн кунликда кўчиб туради,» деган. Бизга буни Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ хабар берди, у Маъмардан, у Айюбдан, у Абу Қилобадан шу (ривоятни) келтирди.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، قَالَ قُلْتُ لأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّى عَلِمْتَ أَبَا الْمُنْذِرِ أَنَّهَا لَيْلَةُ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ قَالَ بَلَى أَخْبَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَنَّهَا لَيْلَةٌ صَبِيحَتُهَا تَطْلُعُ الشَّمْسُ لَيْسَ لَهَا شُعَاعٌ ‏"‏ ‏.‏ فَعَدَدْنَا وَحَفِظْنَا وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَنَّهَا فِي رَمَضَانَ وَأَنَّهَا لَيْلَةُ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ وَلَكِنْ كَرِهَ أَنْ يُخْبِرَكُمْ فَتَتَّكِلُوا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Восил ибн Абдул-Аъло ал-Куфий ривоят қилди, бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, у Осимдан, у Зиррдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Убай ибн Каъбга: «Эй Абул-Мунзир! Унинг йигирма еттинчи кеча эканини қайдан билдинг?» дедим. У: «Албатта, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга: «У шундай кечаки, унинг эртасига қуёш нури йўқ ҳолда чиқади,» деб хабар қилдилар, биз ҳам санадик ва ёдлаб олдик. Валлоҳи, ибн Масъуд ҳам унинг Рамазонда эканини ва йигирма еттинчи кеча эканини билар эди, лекин сизларга хабар беришни — сиз унга суяниб қоласизлар деб — ёқтирмади,» деди.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا عُيَيْنَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، ذُكِرَتْ لَيْلَةُ الْقَدْرِ عِنْدَ أَبِي بَكْرَةَ فَقَالَ مَا أَنَا بِمُلْتَمِسِهَا، لِشَيْءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ فَإِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏ "‏ الْتَمِسُوهَا فِي تِسْعٍ يَبْقَيْنَ أَوْ فِي سَبْعٍ يَبْقَيْنَ أَوْ فِي خَمْسٍ يَبْقَيْنَ أَوْ فِي ثَلاَثٍ أَوْ آخِرِ لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ أَبُو بَكْرَةَ يُصَلِّي فِي الْعِشْرِينَ مِنْ رَمَضَانَ كَصَلاَتِهِ فِي سَائِرِ السَّنَةِ فَإِذَا دَخَلَ الْعَشْرُ اجْتَهَدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, бизга Уяйна ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у деди: Абу Бакранинг олдида Қадр кечаси зикр қилинди, шунда у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитган бир нарса сабабли уни фақат охирги ўн кунликда излайман, зеро мен У кишининг: «Уни тўққиз (кун) қолганда, ё етти (кун) қолганда, ё беш (кун) қолганда, ё уч (кун ё) охирги кечада изланглар,» деганларини эшитганман.» У (Уяйна) деди: Абу Бакра Рамазоннинг (дастлабки) йигирма (кечаси)да йилнинг қолган қисмидагидек намоз ўқирди, охирги ўн кунлик киргач эса (намозни кўпайтириб) тиришарди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هُبَيْرَةَ بْنِ يَرِيمَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُوقِظُ أَهْلَهُ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Ҳубайра ибн Яриймдан, у Алидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Рамазоннинг охирги ўн кунлигида аҳлини (намозга) уйғотардилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَجْتَهِدُ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مَا لاَ يَجْتَهِدُ فِي غَيْرِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулвоҳид ибн Зиёд ривоят қилди, у ал-Ҳасан ибн Убайдуллоҳдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) охирги ўн кунликда бошқа (кунлар)да тиришмаганчалик тиришардилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ نُمَيْرِ بْنِ عَرِيبٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْغَنِيمَةُ الْبَارِدَةُ الصَّوْمُ فِي الشِّتَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ ‏.‏ عَامِرُ بْنُ مَسْعُودٍ لَمْ يُدْرِكِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ وَالِدُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَامِرٍ الْقُرَشِيِّ الَّذِي رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Нумайр ибн Арибдан, у Омир ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Совуқ (енгил қўлга киритиладиган) ўлжа — қишдаги рўзадир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу мурсал ҳадисдир. Омир ибн Масъуд Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етишмаган, у Шуъба ва ас-Саврий ундан ривоят қилган Иброҳим ибн Омир ал-Қурашийнинг отасидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ يَزِيدَ، مَوْلَى سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ‏)‏ كَانَ مَنْ أَرَادَ مِنَّا أَنْ يُفْطِرَ وَيَفْتَدِيَ حَتَّى نَزَلَتِ الآيَةُ الَّتِي بَعْدَهَا فَنَسَخَتْهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَيَزِيدُ هُوَ ابْنُ أَبِي عُبَيْدٍ مَوْلَى سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Бакр ибн Музар ривоят қилди, у Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Букайр ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашажждан, у Салама ибн ал-Акваънинг озоди (мавлоси) Язиддан, у Салама ибн ал-Акваъдан (ривоят қилдики), у деди: «(Ушбу оят:) «Унга (рўзага) қийналиб тоқат қиладиганлар зиммасига бир мискинга таом (бериш) фидя бўлади,» (Бақара сураси, 184) нозил бўлгач, биздан ким рўзасини очиб фидя бермоқчи бўлса, (шундай қила оларди,) токи ундан кейинги оят нозил бўлиб, уни насх қилгунча.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Язид — у Салама ибн ал-Акваънинг озоди (мавлоси) ибн Абу Убайддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّهُ قَالَ أَتَيْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ فِي رَمَضَانَ وَهُوَ يُرِيدُ سَفَرًا وَقَدْ رُحِلَتْ لَهُ رَاحِلَتُهُ وَلَبِسَ ثِيَابَ السَّفَرِ فَدَعَا بِطَعَامٍ فَأَكَلَ فَقُلْتُ لَهُ سُنَّةٌ قَالَ سُنَّةٌ ‏.‏ ثُمَّ رَكِبَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ривоят қилди, у Зайд ибн Асламдан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Муҳаммад ибн Каъбдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Рамазонда Анас ибн Моликнинг олдига келдим, у сафарни кўзлаб турарди, улови юклаб тайёрланган ва у сафар кийимларини кийган эди. Сўнг у таом келтиришни сўраб, еди. Мен унга: «(Бу) суннатми?» дедим. У: «Суннат,» деди. Кейин (уловга) минди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ أَتَيْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ فِي رَمَضَانَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ ابْنُ أَبِي كَثِيرٍ هُوَ مَدِينِيٌّ ثِقَةٌ وَهُوَ أَخُو إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ ابْنُ نَجِيحٍ وَالِدُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَدِينِيِّ وَكَانَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ يُضَعِّفُهُ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالُوا لِلْمُسَافِرِ أَنْ يُفْطِرَ فِي بَيْتِهِ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَقْصُرَ الصَّلاَةَ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ جِدَارِ الْمَدِينَةِ أَوِ الْقَرْيَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيِّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Саид ибн Абу Марям ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: менга Зайд ибн Аслам ривоят қилди, у деди: менга Муҳаммад ибн ал-Мункадир ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Каъбдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Рамазонда Анас ибн Моликнинг олдига келдим,» — сўнг шунга ўхшашини зикр қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ҳадисдир. Муҳаммад ибн Жаъфар — у ибн Абу Касирдир, у мадиналик ишончли (рови)дир ва у Исмоил ибн Жаъфарнинг акасидир. Абдуллоҳ ибн Жаъфар эса — у ибн Нажиҳ, Али ибн Абдуллоҳ ал-Мадинийнинг отасидир; Яҳё ибн Маъин уни заиф санарди. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб: «Мусофир уйидан чиқишидан олдин уйида рўзасини очиши мумкин, лекин шаҳар ёки қишлоқ деворидан чиқмагунча намозни қаср қилиши (қисқартириши) жоиз эмас,» деганлар. Бу Ишоқ ибн Иброҳим ал-Ҳанзалийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ، عَنْ عُمَيْرِ بْنِ مَأْمُونٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ‏ "‏ تُحْفَةُ الصَّائِمِ الدُّهْنُ وَالْمِجْمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ ‏.‏ وَسَعْدُ بْنُ طَرِيفٍ يُضَعَّفُ وَيُقَالُ عُمَيْرُ بْنُ مَأْمُومٍ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, у Саъд ибн Торийфдан, у Умайр ибн Маъмундан, у ал-Ҳасан ибн Алидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ: «Рўзадор учун туҳфа — хушбўй мой ва тутатқи (идиши)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ғариб ҳадисдир, унинг исноди унчалик (кучли) эмас, биз уни фақат Саъд ибн Торийфнинг ҳадиси орқали биламиз. Саъд ибн Торийф заиф саналади. (Рови) Умайр ибн Маъмум, деб ҳам айтилади.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْفِطْرُ يَوْمَ يُفْطِرُ النَّاسُ وَالأَضْحَى يَوْمَ يُضَحِّي النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا قُلْتُ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ سَمِعَ مِنْ عَائِشَةَ قَالَ نَعَمْ يَقُولُ فِي حَدِيثِهِ سَمِعْتُ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, бизга Яҳё ибн ал-Ямон ривоят қилди, у Маъмардан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Рамазон ҳайити) Фитр — одамлар рўзани очадиган кундир, (Қурбон ҳайити) Азъҳо эса — одамлар қурбонлик сўядиган кундир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан сўраб: «Муҳаммад ибн ал-Мункадир Оишадан эшитганми?» дедим. У: «Ҳа, у ўз ҳадисида: «Мен Оишадан эшитдим,» дейди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу шу жиҳатдан ҳасан ғариб саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، قَالَ أَنْبَأَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعْتَكِفُ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ فَلَمْ يَعْتَكِفْ عَامًا فَلَمَّا كَانَ فِي الْعَامِ الْمُقْبِلِ اعْتَكَفَ عِشْرِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمُعْتَكِفِ إِذَا قَطَعَ اعْتِكَافَهُ قَبْلَ أَنْ يُتِمَّهُ عَلَى مَا نَوَى فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا نَقَضَ اعْتِكَافَهُ وَجَبَ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِالْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مِنِ اعْتِكَافِهِ فَاعْتَكَفَ عَشْرًا مِنْ شَوَّالٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ نَذْرُ اعْتِكَافٍ أَوْ شَيْءٌ أَوْجَبَهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ مُتَطَوِّعًا فَخَرَجَ فَلَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يَقْضِيَ إِلاَّ أَنْ يُحِبَّ ذَلِكَ اخْتِيَارًا مِنْهُ وَلاَ يَجِبُ ذَلِكَ عَلَيْهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ فَكُلُّ عَمَلٍ لَكَ أَنْ لاَ تَدْخُلَ فِيهِ فَإِذَا دَخَلْتَ فِيهِ فَخَرَجْتَ مِنْهُ فَلَيْسَ عَلَيْكَ أَنْ تَقْضِيَ إِلاَّ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга ибн Абу Адий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд ат-Тавийл хабар берди, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Рамазоннинг охирги ўн кунлигида иътикофга ўтирардилар. Бир йили иътикоф қилмадилар, кейинги йили келганда эса йигирма (кун) иътикоф қилдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу Анас ибн Моликнинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Илм аҳли иътикофга ўтирган киши иътикофини ният қилганича тугатмасдан узиб қўйса (нима бўлиши) ҳақида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли: «Агар иътикофини бузса, унга (уни) қазо қилиш вожиб бўлади,» деганлар ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) иътикофларидан чиқиб, сўнг Шавволда ўн (кун) иътикоф қилганлари ҳақидаги ҳадисни далил келтирганлар. Бу Моликнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Агар унинг зиммасида иътикоф назри ёки ўз нафсига вожиб қилган бир нарса бўлмаса ва у нафл (иътикоф)да бўлиб, чиқиб кетса, унга қазо қилиш вожиб эмас, фақат ўзи хоҳлаб, ихтиёрий равишда (қилса, бўлади),» деганлар. Бу Шофеъийнинг сўзидир. Шофеъий деди: «Сен кирмаслигинг мумкин бўлган ҳар бир амал — агар унга кирсанг-у, сўнг ундан чиқсанг, ҳажж ва умрадан бошқасини қазо қилишинг вожиб эмас.» Бу бобда Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ الْمَدَنِيُّ، قِرَاءَةً عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، وَعَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اعْتَكَفَ أَدْنَى إِلَىَّ رَأْسَهُ فَأُرَجِّلُهُ وَكَانَ لاَ يَدْخُلُ الْبَيْتَ إِلاَّ لِحَاجَةِ الإِنْسَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Абу Мусъаб ал-Маданий қироат йўли билан ривоят қилди, у Молик ибн Анасдан, у ибн Шиҳобдан, у Урва ва Амрадан, улар Оишадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) иътикоф қилганларида бошларини менга яқинлаштирардилар, мен эса (сочларини) тарардим. У киши инсоний эҳтиёждан бошқа нарса учун (иътикоф жойидан) уйга кирмас эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни бир нечта (рови) Моликдан, у ибн Шиҳобдан, у Урва ва Амрадан, улар Оишадан шундай ривоят қилган. Баъзилари эса уни Моликдан, у ибн Шиҳобдан, у Урвадан, у Амрадан, у Оишадан (деб) ривоят қилган. Тўғриси эса — Урва ва Амрадан, улар Оишадан (деган)идир.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، وَعَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا اعْتَكَفَ الرَّجُلُ أَنْ لاَ يَخْرُجَ مِنِ اعْتِكَافِهِ إِلاَّ لِحَاجَةِ الإِنْسَانِ وَاجْتَمَعُوا عَلَى هَذَا أَنَّهُ يَخْرُجُ لِقَضَاءِ حَاجَتِهِ لِلْغَائِطِ وَالْبَوْلِ ‏.‏ ثُمَّ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي عِيَادَةِ الْمَرِيضِ وَشُهُودِ الْجُمُعَةِ وَالْجَنَازَةِ لِلْمُعْتَكِفِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَعُودَ الْمَرِيضَ وَيُشَيِّعَ الْجَنَازَةَ وَيَشْهَدَ الْجُمُعَةَ إِذَا اشْتَرَطَ ذَلِكَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ شَيْئًا مِنْ هَذَا وَرَأَوْا لِلْمُعْتَكِفِ إِذَا كَانَ فِي مِصْرٍ يُجَمَّعُ فِيهِ أَنْ لاَ يَعْتَكِفَ إِلاَّ فِي مَسْجِدِ الْجَامِعِ لأَنَّهُمْ كَرِهُوا الْخُرُوجَ لَهُ مِنْ مُعْتَكَفِهِ إِلَى الْجُمُعَةِ وَلَمْ يَرَوْا لَهُ أَنْ يَتْرُكَ الْجُمُعَةَ فَقَالُوا لاَ يَعْتَكِفُ إِلاَّ فِي مَسْجِدِ الْجَامِعِ حَتَّى لاَ يَحْتَاجُ إِلَى أَنْ يَخْرُجَ مِنْ مُعْتَكَفِهِ لِغَيْرِ قَضَاءِ حَاجَةِ الإِنْسَانِ لأَنَّ خُرُوجَهُ لِغَيْرِ قَضَاءِ حَاجَةِ الإِنْسَانِ قَطْعٌ عِنْدَهُمْ لِلاِعْتِكَافِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ لاَ يَعُودُ الْمَرِيضَ وَلاَ يَتْبَعُ الْجَنَازَةَ عَلَى حَدِيثِ عَائِشَةَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنِ اشْتَرَطَ ذَلِكَ فَلَهُ أَنْ يَتْبَعَ الْجَنَازَةَ وَيَعُودَ الْمَرِيضَ ‏.‏

Бизга буни Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, у ибн Шиҳобдан, у Урва ва Амрадан, улар Оишадан (ривоят қилди). Илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дирки, киши иътикоф қилганда инсоний эҳтиёждан бошқа нарса учун иътикофидан чиқмаслиги (лозим); улар бунда — у пешоб ва катта ҳожат (эҳтиёж)ини адо этиш учун чиқиши (мумкинлигида) иттифоқ қилганлар. Сўнг илм аҳли иътикоф қилувчининг беморни кўргани, жумъага ва жанозага ҳозир бўлиши ҳақида ихтилоф қилдилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобалари ва бошқаларидан иборат баъзи илм аҳли — агар (иътикоф бошида) шуни шарт қилган бўлса, беморни кўргани бориши, жанозани кузатиши ва жумъага ҳозир бўлиши (мумкин), деб кўрганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва ибн ал-Муборакнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Буларнинг ҳеч бирини қилиши мумкин эмас,» деганлар ва иътикоф қилувчи агар жумъа ўқиладиган шаҳарда бўлса, фақат жомеъ масжидида иътикоф қилишини кўрганлар; чунки улар иътикоф жойидан жумъа учун чиқишини ёқтирмаганлар, жумъани тарк этишини ҳам жоиз кўрмаганлар. Шундай қилиб: «Фақат жомеъ масжидида иътикоф қилсин, токи инсоний эҳтиёжни адо этишдан бошқа нарса учун иътикоф жойидан чиқишга муҳтож бўлмасин, зеро инсоний эҳтиёжни адо этишдан бошқа нарса учун чиқиши улар наздида иътикофни узишдир,» деганлар. Бу Молик ва Шофеъийнинг сўзидир. Аҳмад: «Оишанинг ҳадисига кўра, беморни кўргани бормайди ва жанозага эргашмайди,» деди. Ишоқ эса: «Агар шуни шарт қилган бўлса, жанозага эргашиши ва беморни кўргани бориши мумкин,» деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُرَشِيِّ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ صُمْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُصَلِّ بِنَا حَتَّى بَقِيَ سَبْعٌ مِنَ الشَّهْرِ فَقَامَ بِنَا حَتَّى ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ثُمَّ لَمْ يَقُمْ بِنَا فِي السَّادِسَةِ وَقَامَ بِنَا فِي الْخَامِسَةِ حَتَّى ذَهَبَ شَطْرُ اللَّيْلِ فَقُلْنَا لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ نَفَّلْتَنَا بَقِيَّةَ لَيْلَتِنَا هَذِهِ فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّهُ مَنْ قَامَ مَعَ الإِمَامِ حَتَّى يَنْصَرِفَ كُتِبَ لَهُ قِيَامُ لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ لَمْ يُصَلِّ بِنَا حَتَّى بَقِيَ ثَلاَثٌ مِنَ الشَّهْرِ وَصَلَّى بِنَا فِي الثَّالِثَةِ وَدَعَا أَهْلَهُ وَنِسَاءَهُ فَقَامَ بِنَا حَتَّى تَخَوَّفْنَا الْفَلاَحَ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ وَمَا الْفَلاَحُ قَالَ السُّحُورُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي قِيَامِ رَمَضَانَ فَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنْ يُصَلِّيَ إِحْدَى وَأَرْبَعِينَ رَكْعَةً مَعَ الْوِتْرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَهُمْ بِالْمَدِينَةِ ‏.‏ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عِشْرِينَ رَكْعَةً ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَهَكَذَا أَدْرَكْتُ بِبَلَدِنَا بِمَكَّةَ يُصَلُّونَ عِشْرِينَ رَكْعَةً ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ رُوِيَ فِي هَذَا أَلْوَانٌ ‏.‏ وَلَمْ يَقْضِ فِيهِ بِشَيْءٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ بَلْ نَخْتَارُ إِحْدَى وَأَرْبَعِينَ رَكْعَةً عَلَى مَا رُوِيَ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏ وَاخْتَارَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الصَّلاَةَ مَعَ الإِمَامِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ ‏.‏ وَاخْتَارَ الشَّافِعِيُّ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ وَحْدَهُ إِذَا كَانَ قَارِئًا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَالنُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн ал-Фузайл ривоят қилди, у Довуд ибн Абу Ҳинддан, у ал-Валид ибн Абдурраҳмон ал-Журашийдан, у Жубайр ибн Нуфайрдан, у Абу Заррдан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан рўза тутдик. У киши ойнинг етти (куни) қолгунча биз билан (кечаси) намоз ўқимадилар, сўнг кечанинг учдан бири ўтгунча биз билан қоим бўлдилар (намоз ўқидилар). Кейин олтинчи (кечаси) биз билан қоим бўлмадилар, бешинчи (кечаси) эса кечанинг ярми ўтгунча биз билан қоим бўлдилар. Биз У кишига: «Эй Расулуллаҳ! Кошки шу кечамизнинг қолганида бизга нафл (намоз) ўқиб берсангиз,» дедик. Шунда У: «Албатта, ким имом билан у (намоздан) қайтгунча қоим бўлса, унга бир кечанинг қиёми (савоби) ёзилади,» дедилар. Сўнг ойнинг уч (куни) қолгунча биз билан намоз ўқимадилар; учинчи (кечаси) биз билан намоз ўқидилар, аҳлини ва аёлларини ҳам чақирдилар, сўнг биз «фалаҳ»дан қўрққунча биз билан қоим бўлдилар.» Мен У кишига: «Фалаҳ нима?» дедим. У: «Саҳарлик,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли Рамазон қиёми ҳақида ихтилоф қилганлар. Баъзилари витр билан бирга қирқ бир ракаат ўқишни кўрганлар. Бу Мадина аҳлининг сўзидир ва улар наздида Мадинада амал шунга (биноан)дир. Кўпчилик илм аҳли эса Умар, Али ва бошқа Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ривоят қилинган йигирма ракаат (қиём)дадирлар. Бу Суфён ас-Саврий, ибн ал-Муборак ва Шофеъийнинг сўзидир. Шофеъий: «Мен ўз юртимиз Маккада ҳам шундай топдим — улар йигирма ракаат ўқирдилар,» деди. Аҳмад: «Бу ҳақда турли (ривоятлар) келган,» деди ва бунда бирон нарсани қатъий ҳукм қилмади. Ишоқ эса: «Аксинча, Убай ибн Каъбдан ривоят қилинганига кўра, биз қирқ бир ракаатни ихтиёр қиламиз,» деди. Ибн ал-Муборак, Аҳмад ва Ишоқ Рамазон ойида имом билан намоз ўқишни ихтиёр қилдилар. Шофеъий эса киши қори (яхши ўқий оладиган) бўлса, ёлғиз ўзи ўқишини ихтиёр қилди. Бу бобда Оиша, Нуъмон ибн Башир ва ибн Аббосдан (ҳам ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ فَطَّرَ صَائِمًا كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ غَيْرَ أَنَّهُ لاَ يَنْقُصُ مِنْ أَجْرِ الصَّائِمِ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абдурраҳим ибн Сулаймон ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Атодан, у Зайд ибн Холид ал-Жуҳанийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким рўзадорга ифтор қилдирса, унга унинг (рўзадорнинг) ажрига ўхшаш (ажр) бўлади, бироқ бу рўзадорнинг ажридан бирон нарсани камайтирмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرَغِّبُ فِي قِيَامِ رَمَضَانَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِعَزِيمَةٍ وَيَقُولُ ‏ "‏ مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ كَانَ الأَمْرُ كَذَلِكَ فِي خِلاَفَةِ أَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ خِلاَفَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَلَى ذَلِكَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏عن النبي قال أبو عيسى هذا حديث حسن صحيح.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар хабар берди, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Рамазон қиёмига, уларга қатъий буюрмасдан, рағбатлантирардилар ва: «Ким Рамазон (кечаси)да имон билан ва (ажрини Аллаҳдан) умид қилиб қоим бўлса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади,» дердилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этдилар ва иш шу (ҳолича) қолди; кейин Абу Бакрнинг халифалигида ва Умар ибн ал-Хаттобнинг халифалиги аввалида ҳам иш шундай (давом этди).» Бу бобда Оишадан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бу саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деб) ҳам ривоят қилинган. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.