Талоқ китоби

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ السَّرَخْسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَاسْتَفْتَى عُمَرُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَقَالَ ‏ "‏ مُرْ عَبْدَ اللَّهِ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ يَدَعْهَا حَتَّى تَطْهُرَ مِنْ حَيْضَتِهَا هَذِهِ ثُمَّ تَحِيضَ حَيْضَةً أُخْرَى فَإِذَا طَهُرَتْ فَإِنْ شَاءَ فَلْيُفَارِقْهَا قَبْلَ أَنْ يُجَامِعَهَا وَإِنْ شَاءَ فَلْيُمْسِكْهَا فَإِنَّهَا الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ تُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Убайдуллоҳ ибн Саид ас-Сарахсий хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у деди: менга Нофиъ хабар берди, Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилди. Умар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраб: «Абдуллоҳ хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилди,» деди. У: «Абдуллоҳга буюр, уни қайтариб олсин, сўнг уни шу ҳайзидан тозалангунча, кейин яна бошқа ҳайз кўриб (тозалангунча) қўйиб қўйсин. У тозалангач, хоҳласа, у билан жимаъ қилмасдан олдин уни ажратсин (талоқ қилсин); хоҳласа, уни ушлаб қолсин. Зеро, бу Аллаҳ азза ва жалла аёллар талоқ қилинишини буюрган идда (вақти)дир,» дедилар.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لْيُمْسِكْهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ تَحِيضَ ثُمَّ تَطْهُرَ ثُمَّ إِنْ شَاءَ أَمْسَكَ بَعْدُ وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَ قَبْلَ أَنْ يَمَسَّ فَتِلْكَ الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ تُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама хабар берди, у деди: бизга Ибнул-Қосим хабар берди, Моликдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилди. Умар ибнул-Хаттоб (розияллаҳу анҳу) бунинг ҳақида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўради. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унга буюр, уни қайтариб олсин, сўнг уни тоза бўлгунча ушлаб турсин, кейин ҳайз кўрсин, кейин яна тоза бўлсин. Сўнг хоҳласа, шундан кейин ушлаб қолсин; хоҳласа, тегмасдан (жимаъ қилмасдан) олдин талоқ қилсин. Зеро, бу Аллаҳ азза ва жалла аёллар талоқ қилинишини буюрган идда (вақти)дир,» дедилар.»

أَخْبَرَنِي كَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الزُّبَيْدِيُّ، قَالَ سُئِلَ الزُّهْرِيُّ كَيْفَ الطَّلاَقُ لِلْعِدَّةِ فَقَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قَالَ طَلَّقْتُ امْرَأَتِي فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهِيَ حَائِضٌ ‏.‏ فَذَكَرَ ذَلِكَ عُمَرُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَغَيَّظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَقَالَ ‏ "‏ لِيُرَاجِعْهَا ثُمَّ يُمْسِكْهَا حَتَّى تَحِيضَ حَيْضَةً وَتَطْهُرَ فَإِنْ بَدَا لَهُ أَنْ يُطَلِّقَهَا طَاهِرًا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا فَذَاكَ الطَّلاَقُ لِلْعِدَّةِ كَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَرَاجَعْتُهَا وَحَسِبْتُ لَهَا التَّطْلِيقَةَ الَّتِي طَلَّقْتُهَا ‏.‏

Менга Касир ибн Убайд хабар берди, Муҳаммад ибн Ҳарбдан, у деди: бизга аз-Зубайдий ривоят қилди, у деди: аз-Зуҳрийдан: «Идда учун талоқ қандай?» деб сўралди. У деди: менга Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умар хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Умар деди: «Мен хотинимни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳаёти чоғида, у ҳайз ҳолатида турганда талоқ қилдим. Умар буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га зикр қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бу (иш)дан ғазабландилар ва: «Уни қайтариб олсин, сўнг уни бир ҳайз кўриб, тоза бўлгунча ушлаб турсин. Агар унга, у тегмасдан олдин тоза ҳолатида талоқ қилиш кўринга келса, мана шу Аллаҳ азза ва жалла нозил қилган идда учун (бўлган) талоқдир,» дедилар.» Абдуллоҳ ибн Умар деди: «Шунда мен уни қайтариб олдим ва ўзим талоқ қилган ўша талоқни унга (ҳисобга) санадим.»

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ تَمِيمٍ، عَنْ حَجَّاجٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَيْمَنَ، يَسْأَلُ ابْنَ عُمَرَ وَأَبُو الزُّبَيْرِ يَسْمَعُ كَيْفَ تَرَى فِي رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ حَائِضًا فَقَالَ لَهُ طَلَّقَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَ عُمَرُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَ هِيَ حَائِضٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِيُرَاجِعْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَرَدَّهَا عَلَىَّ قَالَ ‏"‏ إِذَا طَهُرَتْ فَلْيُطَلِّقْ أَوْ لِيُمْسِكْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ ‏}‏ فِي قُبُلِ عِدَّتِهِنَّ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим ва Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Тамим хабар берди, Ҳажжождан, у деди: Ибн Журайж деди: менга Абуз-Зубайр хабар бердики, у Абдурраҳмон ибн Айманни — Абуз-Зубайр эшитиб турганида — Ибн Умардан сўраётганини эшитган: «Хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилган киши ҳақида қандай фикрдасиз?» У унга деди: «Абдуллоҳ ибн Умар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилди. Умар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраб: «Абдуллоҳ ибн Умар хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилди,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни қайтариб олсин,» дедилар.» Сўнг у (Умар) уни менга қайтарди. У (Набий): «Тоза бўлганда талоқ қилсин ёки ушлаб қолсин,» дедилар. Ибн Умар деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Набий! Аёлларни талоқ қилмоқчи бўлсангиз, уларнинг иддалари олдида талоқ қилинглар,» (деган оятни ўқидилар).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، يُحَدِّثُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ‏}‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رضى الله عنه قُبُلِ عِدَّتِهِنَّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, ал-Ҳакамдан, у деди: мен Мужоҳидни Ибн Аббосдан, Аллаҳ азза ва жалланинг: «Эй Набий! Аёлларни талоқ қилмоқчи бўлсангиз, уларнинг иддалари (вақти) учун талоқ қилинглар,» (ояти) ҳақида ривоят қилаётганини эшитдим. Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо): «Иддалари олдида (талоқ қилинглар),» деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ قَالَ طَلاَقُ السُّنَّةِ تَطْلِيقَةٌ وَهِيَ طَاهِرٌ فِي غَيْرِ جِمَاعٍ فَإِذَا حَاضَتْ وَطَهُرَتْ طَلَّقَهَا أُخْرَى فَإِذَا حَاضَتْ وَطَهُرَتْ طَلَّقَهَا أُخْرَى ثُمَّ تَعْتَدُّ بَعْدَ ذَلِكَ بِحَيْضَةٍ ‏.‏ قَالَ الأَعْمَشُ سَأَلْتُ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ибн Айюб хабар берди, у деди: бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: «Суннат талоқи шуки, аёл тоза ҳолатида, жимаъ қилинмаган пайтида бир марта талоқ қилинади. Ҳайз кўриб, тоза бўлганда яна бир (марта) талоқ қилади; яна ҳайз кўриб, тоза бўлганда яна бир (марта) талоқ қилади. Сўнг ундан кейин бир ҳайз билан идда сақлайди.» Ал-Аъмаш деди: «Мен Иброҳимдан сўрадим, у ҳам шунга ўхшаш айтди.»

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ طَلاَقُ السُّنَّةِ أَنْ يُطَلِّقَهَا طَاهِرًا فِي غَيْرِ جِمَاعٍ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Яҳё ривоят қилди, Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: «Суннат талоқи шуки, уни тоза ҳолатида, жимаъ қилинмаган пайтида талоқ қилишидир.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ تَطْلِيقَةً فَانْطَلَقَ عُمَرُ فَأَخْبَرَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مُرْ عَبْدَ اللَّهِ فَلْيُرَاجِعْهَا فَإِذَا اغْتَسَلَتْ فَلْيَتْرُكْهَا حَتَّى تَحِيضَ فَإِذَا اغْتَسَلَتْ مِنْ حَيْضَتِهَا الأُخْرَى فَلاَ يَمَسَّهَا حَتَّى يُطَلِّقَهَا فَإِنْ شَاءَ أَنْ يُمْسِكَهَا فَلْيُمْسِكْهَا فَإِنَّهَا الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ تُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло хабар берди, у деди: бизга ал-Муътамир ривоят қилди, у деди: мен Убайдуллоҳ ибн Умардан эшитдим, Нофиъдан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у хотинини ҳайз ҳолатида бир марта талоқ қилди. Умар бориб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га буни хабар қилди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Абдуллоҳга буюр, уни қайтариб олсин. У ғусл қилгач, уни ҳайз кўргунча қўйиб қўйсин. Бошқа ҳайзидан ғусл қилгач, уни талоқ қилмагунча тегмасин (жимаъ қилмасин). Агар уни ушлаб қолишни хоҳласа, ушлаб қолсин. Зеро, бу Аллаҳ азза ва жалла аёллар талоқ қилинишини буюрган идда (вақти)дир,» дедилар.»

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مَوْلَى طَلْحَةَ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لْيُطَلِّقْهَا وَهِيَ طَاهِرٌ أَوْ حَامِلٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар берди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Талҳанинг озоди (мавлоси) Муҳаммад ибн Абдурраҳмондан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилди. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га зикр қилинди. У: «Унга буюр, уни қайтариб олсин, сўнг уни тоза ёки ҳомиладор ҳолатида талоқ қилсин,» дедилар.»

أَخْبَرَنِي زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَرَدَّهَا عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى طَلَّقَهَا وَهِيَ طَاهِرٌ ‏.‏

Менга Зиёд ибн Айюб хабар берди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бишр хабар берди, Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни унга қайтардилар — то у уни тоза ҳолатида талоқ қилгунига қадар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنْ رَجُلٍ، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَقَالَ هَلْ تَعْرِفُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَإِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَسَأَلَ عُمَرُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُ أَنْ يُرَاجِعَهَا ثُمَّ يَسْتَقْبِلَ عِدَّتَهَا ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ فَيَعْتَدُّ بِتِلْكَ التَّطْلِيقَةِ فَقَالَ مَهْ أَرَأَيْتَ إِنْ عَجَزَ وَاسْتَحْمَقَ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ривоят қилди, Айюбдан, у Муҳаммаддан, у Юнус ибн Жубайрдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Ибн Умардан хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилган киши ҳақида сўрадим. У: «Абдуллоҳ ибн Умарни биласанми? У хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилган эди. Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўради, у эса уни қайтариб олишни, сўнг иддасини қайтадан бошлашни буюрдилар,» деди. Мен унга: «Ўша талоқ ҳисобга олинадими?» дедим. У: «Тўхта! Агар (киши) ожиз қолиб, аҳмоқлик қилса, нима дейсан?» деди.»

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عُمَرَ رَجُلٌ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَقَالَ أَتَعْرِفُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَإِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَأَتَى عُمَرُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُهُ فَأَمَرَهُ أَنْ يُرَاجِعَهَا ثُمَّ يَسْتَقْبِلَ عِدَّتَهَا قُلْتُ لَهُ إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ أَيَعْتَدُّ بِتِلْكَ التَّطْلِيقَةِ فَقَالَ مَهْ وَإِنْ عَجَزَ وَاسْتَحْمَقَ ‏.‏

Бизга Яъқуб ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Ибн Улайя, Юнусдан, у Муҳаммад ибн Сийриндан, у Юнус ибн Жубайрдан ривоят қилди. (Юнус ибн Жубайр) деди: Мен Ибн Умарга: «Бир киши хотинини ҳайз ҳолатида талақ қилиб қўйди (бу қандай бўлади)?» дедим. У: «Абдуллоҳ ибн Умарни танайсанми? У хотинини ҳайз ҳолатида талақ қилган эди, шунда Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, бу ҳақда сўради. (Набий) унга: хотинини қайтариб олишни, сўнгра (тоза бўлганида) иддасини бошлашни буюрдилар,» деди. Мен унга: «Бир киши хотинини ҳайз ҳолатида талақ қилса, ўша талақ ҳисобга олинадими?» дедим. У: «Сус! Гарчи (киши) ожиз қолиб аҳмоқлик қилса ҳам (талақ воқе бўлади),» деди.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ مَحْمُودَ بْنَ لَبِيدٍ، قَالَ أُخْبِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثَ تَطْلِيقَاتٍ جَمِيعًا فَقَامَ غَضْبَانًا ثُمَّ قَالَ ‏ "‏ أَيُلْعَبُ بِكِتَابِ اللَّهِ وَأَنَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى قَامَ رَجُلٌ وَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ أَقْتُلُهُ ‏.‏

Бизга Сулаймон ибн Довуд, Ибн Ваҳбдан хабар бериб, деди: менга Махрама отасидан хабар бериб, деди: Мен Маҳмуд ибн Лабиднинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бир киши ҳақида хабар берилдики, у хотинини бир вақтнинг ўзида уч талақ билан талақ қилибди. Шунда (Расулуллаҳ) ғазабланиб ўринларидан турдилар-да: «Мен сизларнинг ораларингизда турганимда Аллаҳнинг Китоби билан ўйналадими?!» дедилар. Ҳатто бир киши ўрнидан туриб: «Эй Расулуллаҳ, уни ўлдирайми?» деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، أَنَّ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ السَّاعِدِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُوَيْمِرًا الْعَجْلاَنِيَّ جَاءَ إِلَى عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ فَقَالَ أَرَأَيْتَ يَا عَاصِمُ لَوْ أَنَّ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ فَيَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ سَلْ لِي يَا عَاصِمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ ‏.‏ فَسَأَلَ عَاصِمٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسَائِلَ وَعَابَهَا حَتَّى كَبُرَ عَلَى عَاصِمٍ مَا سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَجَعَ عَاصِمٌ إِلَى أَهْلِهِ جَاءَهُ عُوَيْمِرٌ فَقَالَ يَا عَاصِمُ مَاذَا قَالَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمٌ لِعُوَيْمِرٍ لَمْ تَأْتِنِي بِخَيْرٍ قَدْ كَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسْأَلَةَ الَّتِي سَأَلْتَ عَنْهَا ‏.‏ فَقَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لاَ أَنْتَهِي حَتَّى أَسْأَلَ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُوَيْمِرٌ حَتَّى أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَطَ النَّاسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَدْ نَزَلَ فِيكَ وَفِي صَاحِبَتِكَ فَاذْهَبْ فَائْتِ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَهْلٌ فَتَلاَعَنَا وَأَنَا مَعَ النَّاسِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا فَرَغَ عُوَيْمِرٌ قَالَ كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أَمْسَكْتُهَا ‏.‏ فَطَلَّقَهَا ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама хабар бериб, деди: бизга Ибн Қосим, Моликдан ривоят қилди. (Молик) деди: менга Ибн Шиҳоб ривоят қилдики, унга Саҳл ибн Саъд ас-Соидий хабар беришича, Уваймир ал-Ажлоний Осим ибн Адийнинг олдига келиб: «Айтинг-чи, эй Осим, агар бир киши хотинининг олдида (бегона) бир эркакни топиб қолса, уни ўлдирадими? У ҳолда уни (қасос сифатида) ўлдиришадими? Ёки у қандай қилсин? Эй Осим, мен учун Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳақда сўраб бер,» деди. Шунда Осим Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўради. Лекин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бу масалаларни ёқтирмадилар ва уларни қораладилар, ҳатто Осимга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитгани оғир ботди. Осим аҳли олдига қайтиб келганида, Уваймир унинг олдига келиб: «Эй Осим, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сенга нима дедилар?» деди. Осим Уваймирга: «Сен менга яхшилик келтирмадинг. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сен сўраган масалани ёқтирмадилар,» деди. Уваймир: «Аллаҳга қасамки, мен бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўрамагунча тўхтамайман,» деди. Сўнгра Уваймир йўлга тушиб, одамларнинг ўртасида турган Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди-да: «Эй Расулуллаҳ, айтинг-чи, бир киши хотинининг олдида (бегона) бир эркакни топиб қолса, уни ўлдирадими? У ҳолда сиз уни (қасос сифатида) ўлдирасизми? Ёки у қандай қилсин?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен ва сенинг соҳибанг (хотининг) ҳақида (оят) нозил бўлди, бор, уни олиб кел,» дедилар. Саҳл деди: шунда улар иккови мулўана қилдилар (бир-бирларига лаънат ўқиб қасам ичдилар), мен эса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида одамлар билан бирга эдим. Уваймир тугатиб бўлгач: «Эй Расулуллаҳ, агар уни (яна) ушлаб турсам, мен унга (туҳмат қилиб) ёлғон айтган бўламан,» деди-да, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга буюрмасдан олдин уни уч талақ қилди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَزِيدَ الأَحْمَسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الشَّعْبِيُّ، قَالَ حَدَّثَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ، قَالَتْ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ أَنَا بِنْتُ آلِ خَالِدٍ وَإِنَّ زَوْجِي فُلاَنًا أَرْسَلَ إِلَىَّ بِطَلاَقِي وَإِنِّي سَأَلْتُ أَهْلَهُ النَّفَقَةَ وَالسُّكْنَى فَأَبَوْا عَلَىَّ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ أَرْسَلَ إِلَيْهَا بِثَلاَثِ تَطْلِيقَاتٍ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّمَا النَّفَقَةُ وَالسُّكْنَى لِلْمَرْأَةِ إِذَا كَانَ لِزَوْجِهَا عَلَيْهَا الرَّجْعَةُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Яҳё хабар бериб, деди: бизга Абу Нуайм ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Язид ал-Аҳмасий ривоят қилди, у деди: бизга аш-Шаъбий ривоят қилди, у деди: менга Фотима бинт Қайс ривоят қилиб, деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Мен ол Холид (хонадони)нинг қизиман. Фалон эрим менга талоғимни юбориб (талақ қилди). Мен унинг аҳлидан нафақа ва турар-жой сўрасам, улар менга (беришдан) бош тортишди,» дедим. (Эри аҳли): «Эй Расулуллаҳ, у (эри) унга уч талақни юборган,» дедилар. (Фотима) деди: шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Нафақа ва турар-жой аёлга, фақат эри уни (идда ичида) қайтариб олиш ҳуқуқига эга бўлган тақдирдагина (берилади),» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْمُطَلَّقَةُ ثَلاَثًا لَيْسَ لَهَا سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар бериб, деди: бизга Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Саламадан, у аш-Шаъбийдан, у Фотима бинт Қайсдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, (Набий): «Уч талақ қилинган аёлга турар-жой ҳам, нафақа ҳам (берилмайди),» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو، - وَهُوَ الأَوْزَاعِيُّ - قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ الْمَخْزُومِيَّ، طَلَّقَهَا ثَلاَثًا فَانْطَلَقَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فِي نَفَرٍ مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ طَلَّقَ فَاطِمَةَ ثَلاَثًا فَهَلْ لَهَا نَفَقَةٌ فَقَالَ ‏ "‏ لَيْسَ لَهَا نَفَقَةٌ وَلاَ سُكْنَى ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Усмон хабар бериб, деди: бизга Бақийя, Абу Амрдан — у ал-Авзоий — ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: менга Абу Салама ривоят қилди, у деди: менга Фотима бинт Қайс ривоят қилдики, Абу Амр ибн Ҳафс ал-Махзумий уни уч талақ қилди. Шунда Холид ибн Валид Бану Махзумдан бир гуруҳ кишилар билан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига бориб: «Эй Расулуллаҳ, Абу Амр ибн Ҳафс Фотимани уч талақ қилди, унга нафақа (ҳуқуқи) борми?» деди. (Расулуллаҳ): «Унга нафақа ҳам, турар-жой ҳам йўқ,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، سُلَيْمَانُ بْنُ سَيْفٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ، جَاءَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الثَّلاَثَ، كَانَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ خِلاَفَةِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا تُرَدُّ إِلَى الْوَاحِدَةِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏

Бизга Абу Довуд Сулаймон ибн Сайф хабар бериб, деди: бизга Абу Осим, Ибн Журайждан, у Ибн Товусдан, у отасидан ривоят қилдики, Абу Саҳбо Ибн Аббоснинг олдига келиб: «Эй Ибн Аббос, билмайсанми, учта (бир вақтда айтилган) талақ Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонларида, Абу Бакр (даврида) ва Умар (розияллаҳу анҳумо) халифалигининг бошларида битта (талаққа) қайтарилар эди-ку?» деди. (Ибн Аббос): «Ҳа,» деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَتَزَوَّجَتْ زَوْجًا غَيْرَهُ فَدَخَلَ بِهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يُوَاقِعَهَا أَتَحِلُّ لِلأَوَّلِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ حَتَّى يَذُوقَ الآخَرُ عُسَيْلَتَهَا وَتَذُوقَ عُسَيْلَتَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Ало хабар бериб, деди: бизга Абу Муовия, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан ривоят қилди. (Оиша) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир киши ҳақида сўралдики, у хотинини талақ қилибди, сўнгра (аёл) бошқа эрга турмушга чиқибди ва у (эри аёл) билан қовушибди, кейин у билан жинсий алоқа қилмасдан олдин уни талақ қилибди — (аёл) биринчи (эрига) ҳалол бўладими? Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йўқ, иккинчи (эри) унинг ширинлигини тотмагунча ва у ҳам унинг ширинлигини тотмагунча (ҳалол бўлмайди),» дедилар.

أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ اللَّيْثِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي نَكَحْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزَّبِيرِ وَاللَّهِ مَا مَعَهُ إِلاَّ مِثْلَ هَذِهِ الْهُدْبَةِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَعَلَّكِ تُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لاَ حَتَّى يَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ وَتَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ ‏"‏ ‏.‏

Менга Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Абдулҳакам хабар бериб, деди: бизга Шуайб ибн ал-Лайс, отасидан ривоят қилди, у деди: менга Айюб ибн Мусо, Ибн Шиҳобдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан ривоят қилди. (Оиша) деди: Рифоа ал-Қуразийнинг хотини Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Эй Расулуллаҳ, мен Абдурраҳмон ибн аз-Забирга турмушга чиқдим, Аллаҳга қасамки, унинг (қудратидан) фақат мана шу (либос) попугидек нарса бор (яъни у ожиз),» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эҳтимол сен Рифоага қайтмоқчидирсан? Йўқ, у сенинг ширинлигингни тотмагунча ва сен ҳам унинг ширинлигини тотмагунча (бундай бўлмайди),» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ عِنْدَهُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ تَحْتَ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ فَطَلَّقَنِي الْبَتَّةَ فَتَزَوَّجْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزَّبِيرِ وَأَنَّهُ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا مَعَهُ إِلاَّ مِثْلَ هَذِهِ الْهُدْبَةِ وَأَخَذَتْ هُدْبَةً مِنْ جِلْبَابِهَا وَخَالِدُ بْنُ سَعِيدٍ بِالْبَابِ فَلَمْ يُأْذَنْ لَهُ فَقَالَ يَا أَبَا بَكْرٍ أَلاَ تَسْمَعُ هَذِهِ تَجْهَرُ بِمَا تَجْهَرُ بِهِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ ‏ "‏ تُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لاَ حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар бериб, деди: бизга Язид ибн Зураййъ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар, аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан ривоят қилди. (Оиша) деди: Рифоа ал-Қуразийнинг хотини Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди, Абу Бакр ҳам ҳузурларида эди. У: «Эй Расулуллаҳ, мен Рифоа ал-Қуразийнинг никоҳида эдим, у мени қатъий (ортга қайтариб бўлмас) талақ билан талақ қилди. Сўнгра мен Абдурраҳмон ибн аз-Забирга турмушга чиқдим, Аллаҳга қасамки, эй Расулуллаҳ, унинг (қудратидан) фақат мана шу попукдек нарсагина бор,» деди ва жилбобидан бир попук тутиб кўрсатди. Холид ибн Саид эшик олдида эди, лекин унга (киришга) рухсат берилмаганди. У: «Эй Абу Бакр, бу (аёл) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида шундай (уятчан нарса)ни очиқ айтаётганини эшитмаяпсанми?» деди. (Расулуллаҳ эса): «Сен Рифоага қайтмоқчимисан? Йўқ, сен унинг ширинлигини тотмагунча ва у ҳам сенинг ширинлигингни тотмагунча (бундай бўлмайди),» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لأَيُّوبَ هَلْ عَلِمْتَ أَحَدًا قَالَ فِي أَمْرِكِ بِيَدِكِ أَنَّهَا ثَلاَثٌ غَيْرَ الْحَسَنِ فَقَالَ لاَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ غَفْرًا إِلاَّ مَا حَدَّثَنِي قَتَادَةُ عَنْ كَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ ثَلاَثٌ ‏"‏ ‏.‏ فَلَقِيتُ كَثِيرًا فَسَأَلْتُهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ فَرَجَعْتُ إِلَى قَتَادَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ نَسِيَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Наср ибн Али хабар бериб, деди: бизга Сулаймон ибн Ҳарб ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у деди: Мен Айюбга: «Сен Ҳасандан бошқа бирор кишини биласанми, у сенинг ишинг ўз қўлингда (дейиш) ҳақида бу учта (талаққа тенг) деб айтган бўлса?» дедим. У: «Йўқ,» деди. Сўнгра: «Аллаҳим, мағфират (қил)! Фақат менга Қатода, Ибн Самуранинг озоди қилдирган қули Касирдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилгани бундан мустасно. (Набий): Учта, деган эдилар,» деди. Мен Касир билан учрашиб, ундан сўрадим, лекин у буни билмади. Мен Қатоданинг олдига қайтиб, унга хабар бердим. У: «(Касир) унутган,» деди. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: бу ҳадис мункардир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ زَوْجِي طَلَّقَنِي فَأَبَتَّ طَلاَقِي وَإِنِّي تَزَوَّجْتُ بَعْدَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزَّبِيرِ وَمَا مَعَهُ إِلاَّ مِثْلَ هُدْبَةِ الثَّوْبِ ‏.‏ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏ "‏ لَعَلَّكِ تُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لاَ حَتَّى يَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ وَتَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим ривоят қилиб, деди: бизга Суфён, аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан хабар берди. (Оиша) деди: Рифоанинг хотини Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Эрим мени талақ қилди ва талоғимни қатъий (ортга қайтариб бўлмас) қилди. Мен ундан кейин Абдурраҳмон ибн аз-Забирга турмушга чиқдим, лекин унинг (қудратидан) фақат либос попугидек нарсагина бор,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кулиб: «Эҳтимол сен Рифоага қайтмоқчидирсан? Йўқ, у сенинг ширинлигингни тотмагунча ва сен ҳам унинг ширинлигини тотмагунча (бундай бўлмайди),» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَجُلاً، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا فَتَزَوَّجَتْ زَوْجًا فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا فَسُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَحِلُّ لِلأَوَّلِ فَقَالَ ‏ "‏ لاَ حَتَّى يَذُوقَ عُسَيْلَتَهَا كَمَا ذَاقَ الأَوَّلُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар бериб, деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: менга Убайдуллоҳ ривоят қилди, у деди: менга ал-Қосим, Оиша (розияллаҳу анҳо)дан ривоят қилдики, бир киши хотинини уч талақ қилди, сўнгра (аёл) бир эрга турмушга чиқди, у эса унга яқинлик қилмасдан олдин уни талақ қилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «(Аёл) биринчи (эрига) ҳалол бўладими?» деб сўралди. (Расулуллаҳ): «Йўқ, биринчи (эри) унинг ширинлигини тотганидек, (бу эри ҳам) унинг ширинлигини тотмагунча (ҳалол бўлмайди),» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ الْغُمَيْصَاءَ، أَوِ الرُّمَيْصَاءَ أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَشْتَكِي زَوْجَهَا أَنَّهُ لاَ يَصِلُ إِلَيْهَا فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ جَاءَ زَوْجُهَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هِيَ كَاذِبَةٌ وَهُوَ يَصِلُ إِلَيْهَا وَلَكِنَّهَا تُرِيدُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى زَوْجِهَا الأَوَّلِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَيْسَ ذَلِكَ حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр хабар бериб, деди: бизга Ҳушайм хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Абу Ишоқ, Сулаймон ибн Ясордан, у Убайдуллоҳ ибн Аббосдан хабар бердики, ал-Ғумайсоо ёки ар-Румайсоо Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, эридан шикоят қилдики, у (эри) унга яқинлаша олмайди (жинсий алоқага қодир эмас). Кўп ўтмай унинг эри келиб: «Эй Расулуллаҳ, у ёлғон айтмоқда, у (мен) унга яқинлаша оламан, лекин у (аёл) биринчи эрига қайтмоқчи, холос,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен унинг ширинлигини тотмагунча бундай (қайтиш) бўлмайди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَالِمَ بْنَ رَزِينٍ، يُحَدِّثُ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرَّجُلِ تَكُونُ لَهُ الْمَرْأَةُ يُطَلِّقُهَا ثُمَّ يَتَزَوَّجُهَا رَجُلٌ آخَرُ فَيُطَلِّقُهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا فَتَرْجِعَ إِلَى زَوْجِهَا الأَوَّلِ قَالَ ‏ "‏ لاَ حَتَّى تَذُوقَ الْعُسَيْلَةَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Алқама ибн Марсаддан ривоят қилди, у деди: Мен Солим ибн Разиннинг Солим ибн Абдуллоҳдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилаётганини эшитдим — бир киши ҳақидаки, унинг хотини бўлиб, уни талақ қилади, сўнгра бошқа бир киши унга уйланади, лекин у (янги эри) унга яқинлик қилмасдан олдин уни талақ қилади, шунда (аёл) биринчи эрига қайтадими? (Набий): «Йўқ, у (янги эрининг) ширинлигини тотмагунча (қайтмайди),» дедилар.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ رَزِينِ بْنِ سُلَيْمَانَ الأَحْمَرِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الرَّجُلِ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا فَيَتَزَوَّجُهَا الرَّجُلُ فَيُغْلِقُ الْبَابَ وَيُرْخِي السِّتْرَ ثُمَّ يُطَلِّقُهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا قَالَ ‏ "‏ لاَ تَحِلُّ لِلأَوَّلِ حَتَّى يُجَامِعَهَا الآخَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا أَوْلَى بِالصَّوَابِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар бериб, деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Алқама ибн Марсаддан, у Разин ибн Сулаймон ал-Аҳмарийдан, у Ибн Умардан ривоят қилди. (Ибн Умар) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир киши ҳақида сўралдики, у хотинини уч талақ қилади, сўнгра (бошқа) бир киши унга уйланиб, эшикни ёпади ва пардани туширади, кейин у билан яқинлик қилмасдан олдин уни талақ қилади. (Набий): «Иккинчи (эри) у билан жинсий алоқа қилмагунча, у биринчи (эрига) ҳалол бўлмайди,» дедилар. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: бу (ривоят) тўғриликка кўпроқ муносибдир.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ هُزَيْلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْوَاشِمَةَ وَالْمُوتَشِمَةَ وَالْوَاصِلَةَ وَالْمَوْصُولَةَ وَآكِلَ الرِّبَا وَمُوكِلَهُ وَالْمُحَلِّلَ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ ‏.‏

Бизга Амр ибн Мансур хабар бериб, деди: бизга Абу Нуайм, Суфёндан, у Абу Қайсдан, у Ҳузайлдан, у Абдуллоҳдан ривоят қилди. (Абдуллоҳ) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тан-баданга нақш солувчи (тату қилувчи) аёлни ва нақш солдурувчини, соч уловчи аёлни ва сочига улангувчини, рибо (судхўрлик фоизини) егувчини ва уни (бошқага) едиргувчини, ҳамда муҳаллил (хотинни аввалги эрига ҳалол қилиш учун вақтинча уйлангувчи)ни ва муҳаллал лаҳу (унинг учун ҳалол қилинаётган киши)ни лаънатладилар.

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ عَنِ الَّتِي، اسْتَعَاذَتْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ الْكِلاَبِيَّةَ لَمَّا دَخَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَقَدْ عُذْتِ بِعَظِيمٍ الْحَقِي بِأَهْلِكِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс хабар бериб, деди: бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, у деди: бизга ал-Авзоий ривоят қилди, у деди: Мен аз-Зуҳрийдан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (паноҳ тилаб) сақланишини сўраган (аёл) ҳақида сўрадим. У: менга Урва Оиша (розияллаҳу анҳо)дан хабар бердики, Килобия (аёл) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига кирганида: «Сиздан Аллаҳга паноҳ тилайман,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен улуғ (Зот)дан паноҳ тиладинг. Аҳлинг олдига қайтиб бор,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، - وَهُوَ ابْنُ أَبِي الْجَهْمِ - قَالَ سَمِعْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، تَقُولُ أَرْسَلَ إِلَىَّ زَوْجِي بِطَلاَقِي فَشَدَدْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي ثُمَّ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كَمْ طَلَّقَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَكِ نَفَقَةٌ وَاعْتَدِّي فِي بَيْتِ ابْنِ عَمِّكِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ ضَرِيرُ الْبَصَرِ تُلْقِينَ ثِيَابَكِ عِنْدَهُ فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُكِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Бизга Убайдуллоҳ ибн Саид хабар бериб, деди: бизга Абдурраҳмон, Суфёндан, у Абу Бакрдан — у Ибн Абил-Жаҳмдир — ривоят қилди. У деди: мен Фотима бинт Қайс (розияллаҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитдим: «Эрим менга талоқимни юбориб (хабар қилди). Шунда мен кийимларимни ўзига маҳкам ўраб, сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим. У: «У сени неча (талоқ) билан қўйиб юборди?» дедилар. Мен: «Уч (талоқ билан),» дедим. У: «Сен учун нафақа йўқ. Иддангни амакинг ўғли Ибн Умму Мактумнинг уйида ўтагин, чунки у кўзи ожиз (сўқир)дир, унинг олдида кийимларингни еча оласан. Иддинг тамом бўлганда менга хабар қил,» дедилар.» (Бу) қисқартмадир.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ تَمِيمٍ، مَوْلَى فَاطِمَةَ عَنْ فَاطِمَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Убайдуллоҳ ибн Саид хабар бериб, деди: бизга Абдурраҳмон, Суфёндан, у Мансурдан, у Мужоҳиддан, у Фотиманинг озод қилинган қули Тамимдан, у Фотима (розияллаҳу анҳо)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَلِيٍّ الْمَوْصِلِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَخْلَدٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ إِنِّي جَعَلْتُ امْرَأَتِي عَلَىَّ حَرَامًا ‏.‏ قَالَ كَذَبْتَ لَيْسَتْ عَلَيْكَ بِحَرَامٍ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ ‏}‏ عَلَيْكَ أَغْلَظُ الْكَفَّارَةِ عِتْقُ رَقَبَةٍ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдуссамад ибн Али ал-Мавсилий хабар бериб, деди: бизга Махлад, Суфёндан, у Солимдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), унинг олдига бир киши келиб: «Мен хотинимни ўзимга ҳаром қилдим,» деди. У: «Ёлғон айтдинг, у сенга ҳаром эмас,» деди. Сўнг бу оятни ўқиди: «Эй Набий! Нега Аллаҳ сенга ҳалол қилган нарсани ҳаром қиласан?» (Таҳрим сураси, 1) (ва деди:) «Сенинг зиммангда каффаратнинг энг оғири — бир қул озод қилишдир.»

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ حَجَّاجٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْكُثُ عِنْدَ زَيْنَبَ وَيَشْرَبُ عِنْدَهَا عَسَلاً فَتَوَاصَيْتُ وَحَفْصَةَ أَيَّتُنَا مَا دَخَلَ عَلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلْتَقُلْ إِنِّي أَجِدُ مِنْكَ رِيحَ مَغَافِيرَ فَدَخَلَ عَلَى إِحْدَاهُمَا فَقَالَتْ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ بَلْ شَرِبْتُ عَسَلاً عِنْدَ زَيْنَبَ - وَقَالَ - لَنْ أَعُودَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَنَزَلَ ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ ‏}‏ ‏{‏ إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ ‏}‏ لِعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ ‏{‏ وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا ‏}‏ لِقَوْلِهِ ‏"‏ بَلْ شَرِبْتُ عَسَلاَ ‏"‏ ‏.‏ كُلُّهُ فِي حَدِيثِ عَطَاءٍ ‏.‏

Бизга Қутайба, Ҳажжождан, у Ибн Журайждан, у Атодан хабар берди (яъники) у Убайд ибн Умайрнинг шундай деганини эшитган: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинлари Оиша (розияллаҳу анҳо)дан эшитдимки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зайнабнинг олдида турар ва унинг олдида асал ичар эдилар. Шунда мен ва Ҳафса ўзаро аҳдлашдик: қайсимизнинг олдимизга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кирсалар, у: «Мен сендан мағофир ҳидини сезяпман,» десин (деб). У иккисидан бирининг олдига кирдилар, у эса буни унга айтди. Шунда у: «Йўқ, балки мен Зайнабнинг олдида асал ичган эдим,» дедилар ва: «Энди уни бошқа қайтармайман,» дедилар. Шунда «Эй Набий! Нега Аллаҳ сенга ҳалол қилган нарсани ҳаром қиласан?» (Таҳрим сураси, 1) (ояти), Оиша ва Ҳафса ҳақида «Агар сиз икковингиз Аллаҳга тавба қилсангиз...» (Таҳрим сураси, 4) (ояти ва) Набийнинг «Йўқ, балки мен асал ичган эдим,» деган сўзлари ҳақида «Набий ўз хотинларидан бирига (сир тутиб) бир сўзни айтган эди...» (Таҳрим сураси, 3) (ояти) нозил бўлди. Буларнинг барчаси Атонинг ҳадисида (келган)дир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمِ بْنِ نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَكِّيِّ بْنِ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ وَقَالَ فِيهِ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ح وَأَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ وَهْبٍ عَنْ يُونُسَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ وَسَاقَ قِصَّتَهُ وَقَالَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ ‏.‏ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلاَ تَقْرَبْهَا ‏.‏ فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي هَذَا الأَمْرِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳотим ибн Нуайм хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибн Маккий ибн Исо ривоят қилиб, деди: бизга Абдуллоҳ ривоят қилиб, деди: бизга Юнус, Зуҳрийдан, у Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Моликдан ривоят қилди. У деди: мен Каъб ибн Моликнинг Табук ғазотида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан орқада қолган вақтидаги воқеасини ҳикоя қилганини эшитдим. У бунда: «Шу пайт Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг элчиси олдимга келиб: Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)..., деди,» деди. (Бошқа санад:) Менга Сулаймон ибн Довуд хабар бериб, деди: бизга Ибн Ваҳб, Юнусдан хабар берди. Ибн Шиҳоб деди: менга Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик деди: мен Каъб ибн Моликнинг Табук ғазотида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан орқада қолган вақтидаги воқеасини ҳикоя қилганини эшитдим ва у қиссасини баён қилиб деди: «Шу пайт Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг элчиси келиб: Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сенга хотинингдан ажралиб туришингни амр қилмоқда, деди. Мен: Уни талоқ қилайми ёки нима (қилай)? дедим. У: Йўқ, балки ундан ажралиб тур, унга яқинлашма, деди. Мен хотинимга: Аҳли-оилангга бориб, Азиз ва Жалил бўлган Аллаҳ бу ишда ҳукм қилгунча уларнинг олдида бўлиб тургин, дедим.»

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَبَلَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ أَعْيَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ رَاشِدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، - قَالَ وَهُوَ أَحَدُ الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ تِيبَ عَلَيْهِمْ - يُحَدِّثُ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِلَى صَاحِبَىَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْتَزِلُوا نِسَاءَكُمْ ‏.‏ فَقُلْتُ لِلرَّسُولِ أُطَلِّقُ امْرَأَتِي أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلْ تَعْتَزِلُهَا فَلاَ تَقْرَبْهَا ‏.‏ فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي فِيهِمْ فَلَحِقَتْ بِهِمْ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Жабала ва Муҳаммад ибн Яҳё ибн Муҳаммад хабар бериб, иккаласи деди: бизга Муҳаммад ибн Мусо ибн Аъян ривоят қилиб, деди: бизга отам, Ишоқ ибн Рошиддан, у Зуҳрийдан ривоят қилди. Менга Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик, отасидан хабар берди. У деди: мен отам Каъб ибн Моликнинг — у тавбаси қабул қилинган уч кишидан бири эди — шундай ҳикоя қилганини эшитдим: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга ва икки шеригимга: Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сизларни хотинларингиздан ажралиб туришингизга амр қилмоқда, деб (хабар) юборди. Мен элчига: Хотинимни талоқ қилайми ёки нима қилай? дедим. У: Йўқ, балки ундан ажралиб турасан, унга яқинлашма, деди. Мен хотинимга: Аҳли-оилангга бориб, уларнинг ичида бўлиб тур, дедим. Шунда у уларга (бориб) қўшилди.»

أَخْبَرَنَا يُوسُفُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبًا، يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ وَقَالَ فِيهِ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي وَيَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ ‏.‏ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ بَلِ اعْتَزِلْهَا وَلاَ تَقْرَبْهَا ‏.‏ وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ بِمِثْلِ ذَلِكَ فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ وَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي هَذَا الأَمْرِ ‏.‏ خَالَفَهُمْ مَعْقِلُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Саид хабар бериб, деди: бизга Ҳажжож ибн Муҳаммад ривоят қилиб, деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилиб, деди: менга Уқайл, Ибн Шиҳобдан ривоят қилди. У деди: менга Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Каъб деди: мен Каъбнинг Табук ғазотида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан орқада қолган вақтидаги воқеасини ҳикоя қилганини эшитдим. У бунда деди: «Шу пайт Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг элчиси олдимга келиб: Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сенга хотинингдан ажралиб туришингни амр қилмоқда, деди. Мен: Уни талоқ қилайми ёки нима қилай? дедим. У: Балки ундан ажралиб тур, унга яқинлашма, деди. Икки шеригимга ҳам шунга ўхшашини (хабар) юборди. Мен хотинимга: Аҳли-оилангга бориб, Азиз ва Жалил бўлган Аллаҳ бу ишда ҳукм қилгунча уларнинг олдида бўлиб тур, дедим.» Маъқил ибн Убайдуллоҳ уларга (ривоятда) мухолиф бўлди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْدَانَ بْنِ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَعْيَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْقِلٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ عَمِّهِ، عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبِي كَعْبًا، يُحَدِّثُ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِلَى صَاحِبَىَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْتَزِلُوا نِسَاءَكُمْ فَقُلْتُ لِلرَّسُولِ أُطَلِّقُ امْرَأَتِي أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلْ تَعْتَزِلُهَا وَلاَ تَقْرَبْهَا ‏.‏ فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي فِيهِمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏.‏ فَلَحِقَتْ بِهِمْ ‏.‏ خَالَفَهُ مَعْمَرٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Маъдон ибн Исо хабар бериб, деди: бизга ал-Ҳасан ибн Аъян ривоят қилиб, деди: бизга Маъқил, Зуҳрийдан ривоят қилди. У деди: менга Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб, амакиси Убайдуллоҳ ибн Каъбдан хабар берди. У деди: мен отам Каъбнинг шундай ҳикоя қилганини эшитдим: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга ва икки шеригимга: Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сизларни хотинларингиздан ажралиб туришингизга амр қилмоқда, деб (хабар) юборди. Мен элчига: Хотинимни талоқ қилайми ёки нима қилай? дедим. У: Йўқ, балки ундан ажралиб турасан, унга яқинлашма, деди. Мен хотинимга: Аҳли-оилангга бориб, Азиз ва Жалил бўлган Аллаҳ ҳукм қилгунча уларнинг ичида бўлиб тур, дедим. Шунда у уларга (бориб) қўшилди.»" Маъмар унга (ривоятда) мухолиф бўлди.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - وَهُوَ ابْنُ ثَوْرٍ - عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ فِي حَدِيثِهِ إِذَا رَسُولٌ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَتَانِي فَقَالَ اعْتَزِلِ امْرَأَتَكَ ‏.‏ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا قَالَ لاَ وَلَكِنْ لاَ تَقْرَبْهَا ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Абдулаъло хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад — у Ибн Саврдир — Маъмардан, у Зуҳрийдан, у Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Моликдан, у отасидан ривоят қилди. У ҳадисида деди: «Шу пайт Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир элчи олдимга келиб: Хотинингдан ажралиб тур, деди. Мен: Уни талоқ қилайми? дедим. У: Йўқ, лекин унга яқинлашма, деди.» У бунда «Аҳли-оилангга бор» (сўзларини) зикр қилмади.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ مُعَتِّبٍ، أَنَّ أَبَا حَسَنٍ، مَوْلَى بَنِي نَوْفَلٍ أَخْبَرَهُ قَالَ كُنْتُ أَنَا وَامْرَأَتِي، مَمْلُوكَيْنِ فَطَلَّقْتُهَا تَطْلِيقَتَيْنِ ثُمَّ أُعْتِقْنَا جَمِيعًا فَسَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ إِنْ رَاجَعْتَهَا كَانَتْ عِنْدَكَ عَلَى وَاحِدَةٍ قَضَى بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ خَالَفَهُ مَعْمَرٌ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар бериб, деди: мен Яҳёдан эшитдим, у деди: бизга Али ибн ал-Муборак ривоят қилиб, деди: бизга Яҳё ибн Абу Касир, Умар ибн Муъаттибдан ривоят қилди (яъники) Бану Навфалнинг озод қилинган қули Абу Ҳасан унга хабар бериб, деди: «Мен ва хотиним қул эдик. Мен уни икки талоқ билан қўйиб юбордим, сўнг иккаламиз бирга озод қилиндик. Шунда мен Ибн Аббосдан сўрадим. У: Агар уни қайтариб олсанг, у сенинг олдингда бир (талоқ қолдирилган ҳолда) бўлади. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай ҳукм қилганлар, деди.» Маъмар унга (ривоятда) мухолиф бўлди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ مُعَتِّبٍ، عَنِ الْحَسَنِ، مَوْلَى بَنِي نَوْفَلٍ قَالَ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ عَبْدٍ طَلَّقَ، امْرَأَتَهُ تَطْلِيقَتَيْنِ ثُمَّ عُتِقَا أَيَتَزَوَّجُهَا قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ عَمَّنْ قَالَ أَفْتَى بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ لِمَعْمَرٍ الْحَسَنُ هَذَا مَنْ هُوَ لَقَدْ حَمَلَ صَخْرَةً عَظِيمَةً ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ хабар бериб, деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилиб, деди: бизга Маъмар, Яҳё ибн Абу Касирдан, у Умар ибн Муъаттибдан, у Бану Навфалнинг озод қилинган қули ал-Ҳасандан хабар берди. У деди: «Ибн Аббосдан хотинини икки талоқ билан қўйиб юборган, сўнг (хотини билан бирга) озод қилинган қул ҳақида сўралди — у (хотини)га уйлана оладими? У: Ҳа, деди. (Сўровчи): Кимдан (эшитдинг)? деди. У: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай фатво берганлар, деди.» Абдурраззоқ деди: Ибн ал-Муборак Маъмарга: Бу ал-Ҳасан ким ўзи? У ҳақиқатан улкан бир қояни кўтарган (яъни оғир масъулиятни ўз зиммасига олган), деди.

أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَسَدُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْخَطْمِيِّ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ خُزَيْمَةَ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ السَّائِبِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبْنَاءُ، قُرَيْظَةَ أَنَّهُمْ عُرِضُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ قُرَيْظَةَ فَمَنْ كَانَ مُحْتَلِمًا أَوْ نَبَتَتْ عَانَتُهُ قُتِلَ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مُحْتَلِمًا أَوْ لَمْ تَنْبُتْ عَانَتُهُ تُرِكَ ‏.‏

Бизга ар-Рабиъ ибн Сулаймон хабар бериб, деди: бизга Асад ибн Мусо ривоят қилиб, деди: бизга Ҳаммод ибн Салама, Абу Жаъфар ал-Хатмийдан, у Умора ибн Хузаймадан, у Касир ибн ас-Соибдан ривоят қилди. У деди: менга Қурайза ўғиллари ҳикоя қилишларича, уларни Қурайза куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўрсатишган. Ким балоғатга етган (эҳтилом кўрган) ёки қов туки ўсган бўлса, ўлдирилган; ким балоғатга етмаган ёки қов туки ўсмаган бўлса, қолдирилган (яъни тирик қолдирилган).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَطِيَّةَ الْقُرَظِيِّ، قَالَ كُنْتُ يَوْمَ حُكْمِ سَعْدٍ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ غُلاَمًا فَشَكُّوا فِيَّ فَلَمْ يَجِدُونِي أَنْبَتُّ فَاسْتُبْقِيتُ فَهَا أَنَا ذَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мансур хабар бериб, деди: бизга Суфён, Абдулмалик ибн Умайрдан, у Атийя ал-Қуразайдан ривоят қилди. У деди: «Саъднинг Бану Қурайза ҳақида ҳукм чиқарган кунида мен ёш бола эдим. Улар мен ҳақимда шубҳаланишди, лекин менда (қов туки) ўсмаганини топдилар, шунда мени тирик қолдиришди. Мана мен сизларнинг ораларингиздаман.»

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَرَضَهُ يَوْمَ أُحُدٍ وَهُوَ ابْنُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ سَنَةً فَلَمْ يُجِزْهُ وَعَرَضَهُ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَهُوَ ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً فَأَجَازَهُ ‏.‏

Бизга Убайдуллоҳ ибн Саид хабар бериб, деди: бизга Яҳё, Убайдуллоҳдан ривоят қилди. У деди: менга Нофиъ, Ибн Умардан хабар бердики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни Уҳуд куни кўрсатганда у ўн тўрт ёшда эди, шунда уни (жангга) рухсат бермадилар; Хандақ куни кўрсатганда у ўн беш ёшда эди, шунда унга (жангга) рухсат бердилар.

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاَثٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنِ الصَّغِيرِ حَتَّى يَكْبُرَ وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ أَوْ يَفِيقَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яъқуб ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилиб, деди: бизга Ҳаммод ибн Салама, Ҳаммоддан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. У: «Уч (тоифа)дан қалам кўтарилди: уйқудагидан токи уйғонгунча, кичик (бола)дан токи улғайгунча ва ақлдан озгандан токи ақли жойига келгунча ёки ҳушёр тортгунча,» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَسَنِ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَلاَّمٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي كُلَّ شَىْءٍ حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تَكَلَّمْ بِهِ أَوْ تَعْمَلْ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн ал-Ҳасан ва Абдурраҳмон ибн Муҳаммад ибн Саллом хабар бериб, иккаласи деди: бизга Ҳажжож ибн Муҳаммад, Ибн Журайждан, у Атодан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) — Абдурраҳмон: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, деди — : «Албатта Аллаҳ таоло умматим кўнглидан кечирган ҳар бир нарсани, гапирмагани ёки амал қилмагани ҳолда, улардан кечирди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مِسْعَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ تَجَاوَزَ لأُمَّتِي مَا وَسْوَسَتْ بِهِ وَحَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تَعْمَلْ أَوْ تَتَكَلَّمْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Убайдуллоҳ ибн Саид хабар бериб, деди: бизга Ибн Идрис, Мисъардан, у Қатодадан, у Зуроро ибн Авфодан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Азиз ва Жалил бўлган Аллаҳ умматим кўнглига васваса қилинган ва кўнглидан кечирган нарсани, амал қилмагани ёки гапирмагани ҳолда, (уларга) кечирди,» дедилар.

أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَجَاوَزَ لأُمَّتِي عَمَّا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تَكَلَّمْ أَوْ تَعْمَلْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏

Менга Мусо ибн Абдурраҳмон хабар бериб, деди: бизга Ҳусайн ал-Жуъфий, Зоидадан, у Шайбондан, у Қатодадан, у Зуроро ибн Авфодан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. У: «Албатта Аллаҳ таоло умматим кўнглидан кечирган нарсани, гапирмагани ёки амал қилмагани ҳолда, (уларга) кечирди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا بَهْزٌ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَارٌ فَارِسِيٌّ طَيِّبُ الْمَرَقَةِ فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ وَعِنْدَهُ عَائِشَةُ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ بِيَدِهِ أَنْ تَعَالَ وَأَوْمَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى عَائِشَةَ أَىْ وَهَذِهِ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ الآخَرُ هَكَذَا بِيَدِهِ أَنْ لاَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ‏.‏

Бизга Абу Бакр ибн Нофеъ хабар берди, у деди: бизга Баҳз ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у деди: бизга Собит ривоят қилди, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг форсий бир қўшниси бор эди, у шўрвасини чиройли (мазали) қиларди. У бир куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди, ҳузурларида Оиша бор эди. У қўли билан: «Юр (меҳмонга)» деб ишора қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Оишага ишора қилиб: «Бу ҳам (келсинми)?» дедилар. Ҳалиги (форсий) қўли билан: «Йўқ», деб икки ёки уч марта шундай ишора қилди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه - وَفِي حَدِيثِ الْحَارِثِ أَنَّهُ سَمِعَ عُمَرَ يَقُولُ - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ وَإِنَّمَا لاِمْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ لِدُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Маслама ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, ҳамда ал-Ҳорис ибн Мискин — унга (китоб) ўқиб эшиттирилганида, мен ҳам эшитиб турган ҳолда — Ибнул-Қосимдан (ривоят қилди), у деди: менга Молик хабар берди, у Яҳё ибн Саиддан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Алқама ибн Ваққосдан, у Умар ибнул-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)дан — ал-Ҳориснинг ҳадисида: «У Умарнинг шундай деяётганини эшитди» (дейилган) — деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Амаллар фақат ният биландир ва ҳар бир кишига фақат ният қилгани (мансубдир). Кимнинг ҳижрати Аллаҳ ва Унинг Расули (учун) бўлса, унинг ҳижрати Аллаҳ ва Унинг Расулига (мансуб)дир. Кимнинг ҳижрати эришадиган бир дунё (манфаати) ёки уйланадиган бир аёл учун бўлса, унинг ҳижрати ўзи ҳижрат қилган нарсага (мансуб)дир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، قَالَ حَدَّثَنِي شُعَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ، مِمَّا حَدَّثَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجُ، مِمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ قَالَ ‏ "‏ انْظُرُوا كَيْفَ يَصْرِفُ اللَّهُ عَنِّي شَتْمَ قُرَيْشٍ وَلَعْنَهُمْ إِنَّهُمْ يَشْتِمُونَ مُذَمَّمًا وَيَلْعَنُونَ مُذَمَّمًا وَأَنَا مُحَمَّدٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Имрон ибн Баккор хабар берди, у деди: бизга Али ибн Айёш ривоят қилди, у деди: менга Шуайб ривоят қилди, у деди: менга Абуз-Зинод, Абдурраҳмон ал-Аъраж унга ривоят қилган нарсадан — у зикр қилишича, Абу Ҳурайрадан эшитган — ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилади, У дедилар: «Қаранг, Аллаҳ Қурайш(нинг) менинг ҳақимдаги ҳақорати ва лаънатини мендан қандай бурмоқда. Улар Музаммам(яъни «ёмонланган»)ни ҳақорат қиладилар ва Музаммамни лаънатлайдилар, ҳолбуки мен Муҳаммад(яъни «мақталган»)ман,» дедилар.

أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، وَمُوسَى بْنُ عُلَىٍّ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمَّا أُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ بِتَخْيِيرِ أَزْوَاجِهِ بَدَأَ بِي فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا فَلاَ عَلَيْكِ أَنْ لاَ تُعَجِّلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قَدْ عَلِمَ أَنَّ أَبَوَاىَ لَمْ يَكُونَا لِيَأْمُرَانِّي بِفِرَاقِهِ - قَالَتْ - ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ جَمِيلاً ‏}‏ فَقُلْتُ أَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ - قَالَتْ عَائِشَةُ - ثُمَّ فَعَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ مَا فَعَلْتُ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ حِينَ قَالَ لَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاخْتَرْنَهُ طَلاَقًا مِنْ أَجْلِ أَنَّهُنَّ اخْتَرْنَهُ ‏.‏

Бизга Юнус ибн Абдул-Аъло хабар берди, у деди: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Язид ва Мусо ибн Улай хабар берди, улар Ибн Шиҳобдан, у деди: менга Абу Салама ибн Абдурраҳмон хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг рафиқалари Оиша (розияллаҳу анҳо) деди: Расулуллаҳга рафиқаларини (қолиш ёки кетишда) ихтиёрлаш буюрилганида, Мендан бошладилар ва: «Мен сенга бир ишни айтмоқчиман, ота-онанг билан маслаҳатлашмагунингча шошилмасанг сен учун зиён йўқ,» дедилар. (Оиша) деди: Улар ота-онам мени У билан ажралишга буюрмаслигини билардилар. (Оиша) деди: Сўнг У мана бу оятни тиловат қилдилар: «Эй Набий! Рафиқаларингга айт: Агар сизлар дунё ҳаётини... истасангиз...» — «...гўзал (тарзда)» деган сўзигача. Шунда мен: «Шу (иш) ҳақида ота-онам билан маслаҳатлашаманми? Албатта мен Аллаҳ азза ва жаллани, Унинг Расулини ва охират диёрини истайман,» дедим. Оиша деди: Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг рафиқалари ҳам мен қилгандек қилдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга айтиб, улар Уни ихтиёр қилганлари сабабли, уларнинг Уни ихтиёр қилганлари талоқ бўлмади.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ ثَوْرٍ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا نَزَلَتْ ‏{‏ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ‏}‏ دَخَلَ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَدَأَ بِي فَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا فَلاَ عَلَيْكِ أَنْ لاَ تُعَجِّلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قَدْ عَلِمَ وَاللَّهِ أَنَّ أَبَوَىَّ لَمْ يَكُونَا لِيَأْمُرَانِّي بِفِرَاقِهِ فَقَرَأَ عَلَىَّ ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا ‏}‏ فَقُلْتُ أَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا خَطَأٌ وَالأَوَّلُ أَوْلَى بِالصَّوَابِ وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى أَعْلَمُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Савр ривоят қилди, у Маъмардан, у Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Агар сизлар Аллаҳни ва Унинг Расулини истасангиз...» (ояти) нозил бўлганида, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузуримга кирдилар, Мендан бошлаб: «Эй Оиша, мен сенга бир ишни айтмоқчиман, ота-онанг билан маслаҳатлашмагунингча шошилмасанг сен учун зиён йўқ,» дедилар. (Оиша) деди: Аллаҳга қасамки, Улар ота-онам мени У билан ажралишга буюрмаслигини билардилар. Сўнг менга: «Эй Набий! Рафиқаларингга айт: Агар сизлар дунё ҳаётини ва унинг зийнатини истасангиз...» (оятини) ўқидилар. Шунда мен: «Шу (иш) ҳақида ота-онам билан маслаҳатлашаманми? Албатта мен Аллаҳни ва Унинг Расулини истайман,» дедим. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: Бу (ривоят) хатодир, аввалгиси тўғрироқдир. Аллаҳ субҳанаҳу ва таоло аълам (билгувчироқ)дир.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - هُوَ ابْنُ سَعِيدٍ - عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَرْنَاهُ فَهَلْ كَانَ طَلاَقًا

Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Яҳё — у Ибн Саиддир — ривоят қилди, у Исмоилдан, у Омирдан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни ихтиёрга қўйдилар, биз Уни ихтиёр қилдик. Бу талоқ бўлармиди?

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمٍ، قَالَ قَالَ الشَّعْبِيُّ عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَدْ خَيَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ فَلَمْ يَكُنْ طَلاَقًا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар берди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Осимдан (ривоят қилиб), деди: Шаъбий Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилган ҳолда) деди: у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) рафиқаларини ихтиёрга қўйдилар, аммо бу талоқ бўлмади.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ صُدْرَانَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَشْعَثُ، - وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ - عَنْ عَاصِمٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَدْ خَيَّرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ فَلَمْ يَكُنْ طَلاَقًا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Иброҳим ибн Судрон хабар берди, у Холид ибнул-Ҳорисдан (ривоят қилди), у деди: бизга Ашъас — у Ибн Абдулмаликдир — ривоят қилди, у Осимдан, у Шаъбийдан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) рафиқаларини ихтиёрга қўйдилар, аммо бу талоқ бўлмади.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَدْ خَيَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ أَفَكَانَ طَلاَقًا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар берди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Сулаймондан, у Абуз-Зуҳодан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) рафиқаларини ихтиёрга қўйдилар. Бу талоқ бўлармиди?

أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الضَّعِيفُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَرْنَاهُ فَلَمْ يَعُدَّهَا عَلَيْنَا شَيْئًا ‏.‏

Менга Абдуллоҳ ибн Муҳаммад аз-Заиф хабар берди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, у Муслимдан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни ихтиёрга қўйдилар, биз Уни ихтиёр қилдик, У буни бизнинг зиммамизга ҳеч нарса (талоқ) деб ҳисобламадилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ مَوْهَبٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ كَانَ لِعَائِشَةَ غُلاَمٌ وَجَارِيَةٌ قَالَتْ فَأَرَدْتُ أَنْ أُعْتِقَهُمَا فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ ابْدَئِي بِالْغُلاَمِ قَبْلَ الْجَارِيَةِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Мавҳаб ривоят қилди, у Қосим ибн Муҳаммаддан (ривоят қилдики), у деди: Оишанинг бир ғулом (қул йигит) ва бир чўриси бор эди. (Оиша) деди: Мен уларни озод қилмоқчи бўлдим ва буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим. У: «Чўрини озод қилишдан олдин ғуломни (озод қилишдан) бошла,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كَانَ فِي بَرِيرَةَ ثَلاَثُ سُنَنٍ إِحْدَى السُّنَنِ أَنَّهَا أُعْتِقَتْ فَخُيِّرَتْ فِي زَوْجِهَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْبُرْمَةُ تَفُورُ بِلَحْمٍ فَقُرِّبَ إِلَيْهِ خُبْزٌ وَأُدْمٌ مِنْ أُدْمِ الْبَيْتِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَمْ أَرَ بُرْمَةً فِيهَا لَحْمٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَلِكَ لَحْمٌ تُصُدِّقَ بِهِ عَلَى بَرِيرَةَ وَأَنْتَ لاَ تَأْكُلُ الصَّدَقَةَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ عَلَيْهَا صَدَقَةٌ وَهُوَ لَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама хабар берди, у деди: бизга Ибнул-Қосим хабар берди, у Моликдан, у Робиадан, у Қосим ибн Муҳаммаддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг рафиқалари Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бариранинг (воқеаси)да учта суннат (ҳукм) бор эди. Суннатлардан бири шуки, у озод қилинди ва эри (билан қолиш ёки ажралиш) ҳақида ихтиёрга қўйилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Вало (мерос ҳуқуқи) озод қилган кишигадир,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (уйга) кирганларида, қозонда гўшт қайнаётган эди, аммо Уларнинг олдига уйдаги ноз-неъматдан нон ва ёғлиқ таом келтирилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен гўшт (қайнаётган) бир қозонни кўрмадимми?» дедилар. Улар: «Ҳа, эй Расулаллоҳ, у Барирага садақа қилинган гўштдир, Сиз эса садақа емайсиз,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У унга (Барирага) садақа, бизга эса ҳадядир (туҳфадир),» дедилар.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ آدَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ فِي بَرِيرَةَ ثَلاَثُ قَضِيَّاتٍ أَرَادَ أَهْلُهَا أَنْ يَبِيعُوهَا وَيَشْتَرِطُوا الْوَلاَءَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اشْتَرِيهَا وَأَعْتِقِيهَا فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَأُعْتِقَتْ فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَكَانَ يُتَصَدَّقُ عَلَيْهَا فَتُهْدِي لَنَا مِنْهُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كُلُوهُ فَإِنَّهُ عَلَيْهَا صَدَقَةٌ وَهُوَ لَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Одам хабар берди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у Ҳишомдан, у Абдурраҳмон ибнул-Қосимдан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бариранинг (воқеаси)да учта ҳукм бор эди. Унинг эгалари уни сотиб, вало (мерос ҳуқуқи)ни ўзларига шарт қилмоқчи бўлишди. Мен буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим. У: «Уни сотиб ол ва озод қил, чунки вало фақат озод қилган кишигадир,» дедилар. У озод қилинди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни ихтиёрга қўйдилар, у ўзини (эридан ажралишни) ихтиёр қилди. Унга садақа бериларди, у эса ундан бизга ҳадя қиларди. Мен буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим. У: «Уни енглар, чунки у унга (Барирага) садақа, бизга эса ҳадядир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتِ اشْتَرَيْتُ بَرِيرَةَ فَاشْتَرَطَ أَهْلُهَا وَلاَءَهَا فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ أَعْتِقِيهَا فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْطَى الْوَرِقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَأَعْتَقْتُهَا فَدَعَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَيَّرَهَا مِنْ زَوْجِهَا قَالَتْ لَوْ أَعْطَانِي كَذَا وَكَذَا مَا أَقَمْتُ عِنْدَهُ ‏.‏ فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَكَانَ زَوْجُهَا حُرًّا ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, у Мансурдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Барирани сотиб олдим, унинг эгалари вало (мерос ҳуқуқи)ни ўзларига шарт қилишди. Мен буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим. У: «Уни озод қил, чунки вало фақат (унинг баҳоси учун) кумуш берган кишигадир,» дедилар. (Оиша) деди: Мен уни озод қилдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни чақириб, эри (билан қолиш) ҳақида ихтиёрга қўйдилар. У: «У менга ана шунча-ана шунча берса ҳам, мен унинг ҳузурида турмас эдим,» деди ва ўзини (ажралишни) ихтиёр қилди. Ҳолбуки, унинг эри озод (ҳур) эди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ، بَرِيرَةَ فَاشْتَرَطُوا وَلاَءَهَا فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اشْتَرِيهَا وَأَعْتِقِيهَا فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَأُتِيَ بِلَحْمٍ فَقِيلَ إِنَّ هَذَا مِمَّا تُصُدِّقَ بِهِ عَلَى بَرِيرَةَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ وَلَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ زَوْجُهَا حُرًّا ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар берди, у Абдурраҳмондан (ривоят қилди), у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у ал-Ҳакамдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у Барирани сотиб олмоқчи бўлди, аммо (эгалари) вало (мерос ҳуқуқи)ни ўзларига шарт қилишди. Мен буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим. У: «Уни сотиб ол ва озод қил, чунки вало озод қилган кишигадир,» дедилар. Сўнг гўшт келтирилди ва: «Бу Барирага садақа қилинган (гўшт)дандир,» дейилди. У: «У унга (Барирага) садақа, бизга эса ҳадядир,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни ихтиёрга қўйдилар, ҳолбуки унинг эри озод (ҳур) эди.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَاتَبَتْ بَرِيرَةُ عَلَى نَفْسِهَا بِتِسْعِ أَوَاقٍ فِي كُلِّ سَنَةٍ بِأُوقِيَّةٍ فَأَتَتْ عَائِشَةَ تَسْتَعِينُهَا فَقَالَتْ لاَ إِلاَّ أَنْ يَشَاءُوا أَنْ أَعُدَّهَا لَهُمْ عَدَّةً وَاحِدَةً وَيَكُونُ الْوَلاَءُ لِي ‏.‏ فَذَهَبَتْ بَرِيرَةُ فَكَلَّمَتْ فِي ذَلِكَ أَهْلَهَا فَأَبَوْا عَلَيْهَا إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الْوَلاَءُ لَهُمْ فَجَاءَتْ إِلَى عَائِشَةَ وَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ فَقَالَتْ لَهَا مَا قَالَ أَهْلُهَا فَقَالَتْ لاَهَا اللَّهِ إِذًا إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الْوَلاَءُ لِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ بَرِيرَةَ أَتَتْنِي تَسْتَعِينُ بِي عَلَى كِتَابَتِهَا فَقُلْتُ لاَ إِلاَّ أَنْ يَشَاءُوا أَنْ أَعُدَّهَا لَهُمْ عَدَّةً وَاحِدَةً وَيَكُونُ الْوَلاَءُ لِي فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لأَهْلِهَا فَأَبَوْا عَلَيْهَا إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الْوَلاَءُ لَهُمْ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ابْتَاعِيهَا وَاشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلاَءَ فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَ فَخَطَبَ النَّاسَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُونَ أَعْتِقْ فُلاَنًا وَالْوَلاَءُ لِي كِتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَحَقُّ وَشَرْطُ اللَّهِ أَوْثَقُ وَكُلُّ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ بَاطِلٌ وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ ‏"‏ ‏.‏ فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ زَوْجِهَا وَكَانَ عَبْدًا فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَلَوْ كَانَ حُرًّا مَا خَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Жарир хабар берди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Барира ўзини (озод қилиш учун) ҳар йили биттадан ўқия (кумуш) тўлаш шарти билан тўққиз ўқияга мукотаба (озодлик келишуви) қилди. Сўнг у Оишанинг олдига ундан ёрдам сўраб келди. (Оиша) деди: «Йўқ, фақат эгаларинг уни мен уларга бир йўла тўлаб беришимни ва вало (мерос ҳуқуқи) менга бўлишини хоҳласаларгина (ёрдам бераман),» деди. Барира бориб, бу ҳақда эгалари билан гаплашди, аммо улар вало ўзларига бўлишидан бошқасига кўнмадилар. Сўнг у Оишанинг олдига келди, айни шу чоғда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам келдилар. (Оиша) унга эгалари айтган гапни айтди, сўнг: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, фақат вало менга бўлсагина (бўлади),» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу нима (гап)?» дедилар. У: «Эй Расулаллоҳ, Барира мендан ўз мукотабаси (озодлик келишуви)га ёрдам сўраб келди. Мен: Йўқ, фақат эгаларинг уни мен уларга бир йўла тўлаб беришимни ва вало менга бўлишини хоҳласаларгина (ёрдам бераман), дедим. У буни эгаларига айтди, аммо улар вало ўзларига бўлишидан бошқасига кўнмадилар,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни сотиб ол ва валони уларга шарт қилиб қўя қол, чунки вало фақат озод қилган кишигадир,» дедилар. Сўнг У ўринларидан туриб, одамларга хутба қилдилар, Аллаҳга ҳамд айтиб, Уни мадҳ этдилар, сўнг: «Аллаҳ азза ва жалланинг Китобида бўлмаган шартларни шарт қиладиган қавмларга нима бўлди?! Улар: Фалончини озод қил, вало эса менга (бўлсин), дейдилар. Аллаҳ азза ва жалланинг Китоби ҳақлироқ ва Аллаҳнинг шарти ишончлироқдир. Аллаҳнинг Китобида бўлмаган ҳар бир шарт ботилдир, агарчи юзта шарт бўлса ҳам,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни эри (билан қолиш) ҳақида ихтиёрга қўйдилар — унинг эри қул эди — у эса ўзини (ажралишни) ихтиёр қилди. Урва деди: Агар (эри) озод (ҳур) бўлганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни ихтиёрга қўймас эдилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ عَبْدًا ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга ал-Муғира ибн Салама хабар берди, у деди: бизга Вуҳайб ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Язид ибн Румондан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бариранинг эри қул эди.

أَخْبَرَنَا الْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ دِينَارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا اشْتَرَتْ بَرِيرَةَ مِنْ أُنَاسٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَاشْتَرَطُوا الْوَلاَءَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلاَءُ لِمَنْ وَلِيَ النِّعْمَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ زَوْجُهَا عَبْدًا وَأَهْدَتْ لِعَائِشَةَ لَحْمًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ وَضَعْتُمْ لَنَا مِنْ هَذَا اللَّحْمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ تُصُدِّقَ بِهِ عَلَى بَرِيرَةَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ عَلَيْهَا صَدَقَةٌ وَهُوَ لَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга ал-Қосим ибн Закариё ибн Динор хабар берди, у деди: бизга Ҳусайн ривоят қилди, у Зоидадан, у Симокдан, у Абдурраҳмон ибнул-Қосимдан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у Барирани ансорлардан бўлган баъзи кишилардан сотиб олди, улар эса вало (мерос ҳуқуқи)ни шарт қилишди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Вало неъматни (озодлик неъматини) берган кишигадир,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни ихтиёрга қўйдилар, ҳолбуки унинг эри қул эди. (Барира) Оишага гўшт ҳадя қилди, шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бизга шу гўштдан қўйсангизлар (эди),» дедилар. Оиша: «У Барирага садақа қилинган (гўшт)дир,» деди. У: «У унга (Барирага) садақа, бизга эса ҳадядир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ الْكَرْمَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، - قَالَ وَكَانَ وَصِيَّ أَبِيهِ قَالَ وَفَرِقْتُ أَنْ أَقُولَ، سَمِعْتُهُ مِنْ، أَبِيكَ - قَالَتْ عَائِشَةُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَرِيرَةَ وَأَرَدْتُ أَنْ أَشْتَرِيَهَا وَاشْتُرِطَ الْوَلاَءُ لأَهْلِهَا فَقَالَ ‏"‏ اشْتَرِيهَا فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَخُيِّرَتْ وَكَانَ زَوْجُهَا عَبْدًا ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا أَدْرِي وَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِلَحْمٍ ‏.‏ فَقَالُوا هَذَا مِمَّا تُصُدِّقَ بِهِ عَلَى بَرِيرَةَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ وَلَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Яҳё ибн Абу Букайр ал-Кармоний ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан. (Шуъба) деди: у (Абдурраҳмон) отасининг васийси эди. У деди: мен «буни отангдан эшитганмисан?» дейишдан қўрқдим. Оиша (розияллаҳу анҳо) деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Барира ҳақида сўрадим — уни сотиб олмоқчи эдим, бироқ эгалари вало (озод қилувчининг ворислиги) ўзларига бўлишини шарт қилишган эди. У: «Уни сотиб ол, чунки вало озод қилган кишига тегишлидир,» дедилар.» (Шуъба) деди: у (озод қилингач) ихтиёр берилди ва эри қул эди. Кейин у шундан сўнг: «Билмайман,» деди. — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га гўшт келтирилди. Улар: «Бу Барирага садақа қилинган нарсадан,» дейишди. У: «У Барира учун садақа, биз учун эса ҳадядир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَكَمِ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو يَعْفُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، قَالَ تَذَاكَرْنَا الشَّهْرَ عِنْدَهُ فَقَالَ بَعْضُنَا ثَلاَثِينَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُنَا تِسْعًا وَعِشْرِينَ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو الضُّحَى حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ أَصْبَحْنَا يَوْمًا وَنِسَاءُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَبْكِينَ عِنْدَ كُلِّ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ أَهْلُهَا فَدَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا هُوَ مَلآنُ مِنَ النَّاسِ - قَالَ - فَجَاءَ عُمَرُ رضى الله عنه فَصَعِدَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ فِي عُلِّيَّةٍ لَهُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ ثُمَّ سَلَّمَ فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ ثُمَّ سَلَّمَ فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ فَرَجَعَ فَنَادَى بِلاَلاً فَدَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَطَلَّقْتَ نِسَاءَكَ فَقَالَ ‏ "‏ لاَ وَلَكِنِّي آلَيْتُ مِنْهُنَّ شَهْرًا ‏"‏ ‏.‏ فَمَكَثَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ ثُمَّ نَزَلَ فَدَخَلَ عَلَى نِسَائِهِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ҳакам ал-Басрий хабар бериб, деди: бизга Марвон ибн Муовия ривоят қилди, у деди: бизга Абу Яъфур ривоят қилди, у Абуд-Дуҳодан (ривоят қилдики), у деди: биз унинг олдида (ойни) муҳокама қилдик. Баъзиларимиз: «Ўттиз,» деди, баъзиларимиз: «Йигирма тўққиз,» деди. Шунда Абуд-Дуҳо деди: бизга Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо) ривоят қилди, у деди: «Бир куни тонгда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг аёллари йиғлаб туришган эди, уларнинг ҳар бирининг олдида ўз оиласи бор эди. Мен масжидга кирдим, мана у одамлар билан тўла эди.» (У) деди: «Кейин Умар (розияллаҳу анҳу) келди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига кўтарилди, у эса ўзининг баландроқ хонасида эди. Унга салом берди, бироқ ҳеч ким жавоб бермади. Яна салом берди, ҳеч ким жавоб бермади. Яна салом берди, ҳеч ким жавоб бермади. Шунда у қайтиб, Билолни чақирди, сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига кирди ва: «Аёлларингизни талоқ қилдингизми?» деди. У: «Йўқ, лекин мен улардан бир ой йироқ бўлишга қасам ичдим,» дедилар.» Сўнг у йигирма тўққиз кун (йироқ) турди, кейин тушиб, аёлларининг олдига кирди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ آلَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ نِسَائِهِ شَهْرًا فِي مَشْرَبَةٍ لَهُ فَمَكَثَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً ثُمَّ نَزَلَ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَيْسَ آلَيْتَ عَلَى شَهْرٍ قَالَ ‏ "‏ الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар бериб, деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд ривоят қилди, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз аёлларидан бир ой йироқ бўлишга қасам ичиб, ўзининг (юқори) хонасида турди. Сўнг у йигирма тўққиз кеча (йироқ) қолди, кейин тушди. Унга: «Эй Расулуллаҳ, бир ойга қасам ичмаган эдингизми?» дейилди. У: «Бу ой йигирма тўққиз (кун)дир,» дедилар.»

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ ظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ فَوَقَعَ عَلَيْهَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي ظَاهَرْتُ مِنِ امْرَأَتِي فَوَقَعْتُ قَبْلَ أَنْ أُكَفِّرَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَأَيْتُ خَلْخَالَهَا فِي ضَوْءِ الْقَمَرِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَقْرَبْهَا حَتَّى تَفْعَلَ مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс хабар бериб, деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, у Маъмардан, у ал-Ҳакам ибн Абондан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), бир киши аёлидан зиҳор қилиб (яъни уни ўзига онасидек ҳаром деб), кейин у билан яқинлик қилиб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келди ва: «Эй Расулуллаҳ, мен аёлимдан зиҳор қилдим, сўнг каффорат беришимдан олдин у билан яқинлик қилдим,» деди. У: «Аллаҳ сенга раҳм қилсин, сени бунга нима ундади?» дедилар. У: «Мен ой нурида унинг оёғидаги билакузугини кўриб қолдим,» деди. Шунда у: «Аллаҳ азза ва жалла буюрган нарсани қилмагунингча унга яқинлашма,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ تَظَاهَرَ رَجُلٌ مِنِ امْرَأَتِهِ فَأَصَابَهَا قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَحِمَكَ اللَّهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ رَأَيْتُ خَلْخَالَهَا أَوْ سَاقَيْهَا فِي ضَوْءِ الْقَمَرِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَاعْتَزِلْهَا حَتَّى تَفْعَلَ مَا أَمَرَكَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ хабар бериб, деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар ривоят қилди, у ал-Ҳакам ибн Абондан, у Икримадан (ривоят қилдики), у деди: «Бир киши аёлидан зиҳор қилди, сўнг каффорат беришидан олдин у билан яқинлик қилди. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Сени бунга нима ундади?» дедилар. У: «Аллаҳ сенга раҳм қилсин, эй Расулуллаҳ, мен ой нурида унинг оёғидаги билакузугини, ёки унинг болдирларини кўриб қолдим,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ азза ва жалла сенга буюрган нарсани қилмагунингча ундан четлангин,» дедилар.»

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْمُعْتَمِرُ، ح وَأَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَكَمَ بْنَ أَبَانَ، قَالَ سَمِعْتُ عِكْرِمَةَ، قَالَ أَتَى رَجُلٌ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّهُ ظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ غَشِيَهَا قَبْلَ أَنْ يَفْعَلَ مَا عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ رَأَيْتُ بَيَاضَ سَاقَيْهَا فِي الْقَمَرِ ‏.‏ قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَاعْتَزِلْ حَتَّى تَقْضِيَ مَا عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ فَاعْتَزِلْهَا حَتَّى تَقْضِيَ مَا عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّفْظُ لِمُحَمَّدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُرْسَلُ أَوْلَى بِالصَّوَابِ مِنَ الْمُسْنَدِ وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى أَعْلَمُ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга ал-Муътамир хабар берди; (ҳ) яна бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар бериб, деди: бизга ал-Муътамир ривоят қилди, у деди: мен ал-Ҳакам ибн Абонни эшитдим, у деди: мен Икримани эшитдим, у деди: «Бир киши Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб, деди: «Эй Аллаҳнинг Набийси, у (киши) аёлидан зиҳор қилди, сўнг ўзига лозим бўлган (каффорат)ни қилишдан олдин у билан яқинлик қилди.» У: «Сени бунга нима ундади?» дедилар. У: «Эй Аллаҳнинг Набийси, мен ой нурида унинг болдирларининг оқлигини кўриб қолдим,» деди. Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўзингга лозим бўлганни адо этмагунингча четлангин,» дедилар.» Ишоқ ўз ҳадисида: «Ўзингга лозим бўлганни адо этмагунингча ундан четлангин,» деди. Матн Муҳаммадникидир. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: мурсал (ривоят) муснад (ривоят)дан тўғриликка кўра устунроқдир, Аллаҳ субҳанаҳу ва таоло билгувчироқдир.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَسِعَ سَمْعُهُ الأَصْوَاتَ لَقَدْ جَاءَتْ خَوْلَةُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَشْكُو زَوْجَهَا فَكَانَ يَخْفَى عَلَىَّ كَلاَمُهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Жарир хабар берди, у ал-Аъмашдан, у Тамим ибн Саламадан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Эшитиши (барча) овозларни қамраб олган Аллаҳга ҳамд бўлсин. Хавла Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига эридан шикоят қилиб келди, мен эса унинг гапини эшита олмасдим. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: «Аллаҳ эри ҳақида сен билан тортишаётган ва Аллаҳга шикоят қилаётган (аёл)нинг сўзини эшитди, Аллаҳ икковингизнинг суҳбатлашишингизни эшитиб турибди,» (Мужодала сураси, 1) оятини нозил қилди.»

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْمَخْزُومِيُّ، - وَهُوَ الْمُغِيرَةُ بْنُ سَلَمَةَ - قَالَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏ "‏ الْمُنْتَزِعَاتُ وَالْمُخْتَلِعَاتُ هُنَّ الْمُنَافِقَاتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ لَمْ أَسْمَعْهُ مِنْ غَيْرِ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحَسَنُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ شَيْئًا ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга ал-Махзумий — у ал-Муғира ибн Салама — хабар бериб, деди: бизга Вуҳайб ривоят қилди, у Айюбдан, у ал-Ҳасандан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «(Эрларидан) ажралишни талаб қилувчи ва хулъ сўровчи (аёл)лар — улар мунофиқалардир,» дедилар. Ал-Ҳасан деди: мен буни Абу Ҳурайрадан бошқа ҳеч кимдан эшитмаганман. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: ал-Ҳасан Абу Ҳурайрадан ҳеч нарса эшитмаган.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ عَنْ حَبِيبَةَ بِنْتِ سَهْلٍ، أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى الصُّبْحِ فَوَجَدَ حَبِيبَةَ بِنْتَ سَهْلٍ عِنْدَ بَابِهِ فِي الْغَلَسِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ أَنَا حَبِيبَةُ بِنْتُ سَهْلٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا شَأْنُكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ أَنَا وَلاَ ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ ‏.‏ لِزَوْجِهَا فَلَمَّا جَاءَ ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذِهِ حَبِيبَةُ بِنْتُ سَهْلٍ قَدْ ذَكَرَتْ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ تَذْكُرَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ حَبِيبَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كُلُّ مَا أَعْطَانِي عِنْدِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِثَابِتٍ ‏"‏ خُذْ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذَ مِنْهَا وَجَلَسَتْ فِي أَهْلِهَا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама хабар бериб, деди: бизга Ибнул-Қосим хабар берди, у Моликдан, у Яҳё ибн Саиддан, у Амра бинти Абдурраҳмондан (ривоят қилдики), у (Амра) унга Ҳабиба бинти Саҳлдан хабар бердики, у (Ҳабиба) Собит ибн Қайс ибн Шаммоснинг (никоҳида) эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бомдодга (намозга) чиқиб, эшиги олдида ғира-ширада Ҳабиба бинти Саҳлни топдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу ким?» дедилар. У: «Мен Ҳабиба бинти Саҳлман, эй Расулуллаҳ,» деди. У: «Сенга нима бўлди?» дедилар. У: «Мен ҳам, Собит ибн Қайс ҳам (бир-биримизга лойиқ эмасмиз),» деди — эрини назарда тутиб. Собит ибн Қайс келганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Мана Ҳабиба бинти Саҳл, у Аллаҳ хоҳлаган нарсаларни айтди,» дедилар. Ҳабиба: «Эй Расулуллаҳ, у менга берган ҳамма нарса олдимда турибди,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Собитга: «Ундан (уни) ол,» дедилар. У ундан олди ва у (аёл) ўз оиласида туриб қолди.

أَخْبَرَنَا أَزْهَرُ بْنُ جَمِيلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةَ، ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ أَمَا إِنِّي مَا أَعِيبُ عَلَيْهِ فِي خُلُقٍ وَلاَ دِينٍ وَلَكِنِّي أَكْرَهُ الْكُفْرَ فِي الإِسْلاَمِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْبَلِ الْحَدِيقَةَ وَطَلِّقْهَا تَطْلِيقَةً ‏"‏ ‏.‏

Бизга Азҳар ибн Жамил хабар бериб, деди: бизга Абдулваҳҳоб ривоят қилди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Собит ибн Қайснинг аёли Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, деди: «Эй Расулуллаҳ, Собит ибн Қайс — мен унинг хулқида ҳам, динида ҳам (бирор) айб топмайман, лекин мен Исломда куфрни (яъни эрга ношукрликни) ёмон кўраман.» Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унга унинг боғини қайтариб берасанми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (Собитга): «Боғни қабул қил ва уни бир талоқ билан талоқ қил,» дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ وَاقِدٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ امْرَأَتِي لاَ تَمْنَعُ يَدَ لاَمِسٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ غَرِّبْهَا إِنْ شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ إِنِّي أَخَافُ أَنْ تَتَّبِعَهَا نَفْسِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اسْتَمْتِعْ بِهَا ‏"‏ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс хабар бериб, деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳусайн ибн Воқид ривоят қилди, у Умора ибн Абу Ҳафсадан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Менинг аёлим (бегона) тегунчининг қўлини қайтармайди,» деди. У: «Агар хоҳласанг, уни (узоқлаштириб) ажрат,» дедилар. У: «Мен нафсим унинг ортидан эргашишидан (яъни унга боғланиб қолишимдан) қўрқаман,» деди. У: «Ундан баҳраманд бўлавер,» дедилар.»

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا هَارُونُ بْنُ رِئَابٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ تَحْتِي امْرَأَةً لاَ تَرُدُّ يَدَ لاَمِسٍ قَالَ ‏"‏ طَلِّقْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ إِنِّي لاَ أَصْبِرُ عَنْهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَمْسِكْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا خَطَأٌ وَالصَّوَابُ مُرْسَلٌ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга ан-Назр ибн Шумайл ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у деди: бизга Ҳорун ибн Риооб хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Убайд ибн Умайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), бир киши: «Эй Расулуллаҳ, менинг никоҳимда (бегона) тегунчининг қўлини қайтармайдиган бир аёл бор,» деди. У: «Уни талоқ қил,» дедилар. У: «Мен унга сабр қила олмайман,» деди. У: «Ундай бўлса, уни (ўзингда) ушлаб қол,» дедилар. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: бу хатодир, тўғриси мурсалдир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ، قَالَ جَاءَنِي عُوَيْمِرٌ - رَجُلٌ مِنْ بَنِي الْعَجْلاَنِ - فَقَالَ أَىْ عَاصِمُ أَرَأَيْتُمْ رَجُلاً رَأَى مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ يَا عَاصِمُ سَلْ لِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَسَأَلَ عَاصِمٌ عَنْ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَعَابَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسَائِلَ وَكَرِهَهَا ‏.‏ فَجَاءَهُ عُوَيْمِرٌ فَقَالَ مَا صَنَعْتَ يَا عَاصِمُ فَقَالَ صَنَعْتُ أَنَّكَ لَمْ تَأْتِنِي بِخَيْرٍ كَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسَائِلَ وَعَابَهَا ‏.‏ قَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لأَسْأَلَنَّ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَانْطَلَقَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيكَ وَفِي صَاحِبَتِكَ فَائْتِ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَهْلٌ وَأَنَا مَعَ النَّاسِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ بِهَا فَتَلاَعَنَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ لَئِنْ أَمْسَكْتُهَا لَقَدْ كَذَبْتُ عَلَيْهَا ‏.‏ فَفَارَقَهَا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِفِرَاقِهَا فَصَارَتْ سُنَّةَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Маъмар хабар бериб, деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Абу Салама ва Иброҳим ибн Саъд ривоят қилишди, улар аз-Зуҳрийдан, у Саҳл ибн Саъддан, у Осим ибн Адиййдан (ривоят қилдики), у деди: «Менинг олдимга Банул-Ажлондан бўлган Уваймир деган бир киши келиб: «Эй Осим, агар бир киши аёлининг ёнида (бегона) эркакни кўриб қолса, уни ўлдирадими ва сиз уни (қасос учун) ўлдирасизми, ёки у қандай қилсин? Эй Осим, мен учун Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўра,» деди. Осим бу ҳақда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўради. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (бундай) саволларни айблаб, ёмон кўрдилар. Сўнг Уваймир унинг олдига келиб: «Нима қилдинг, эй Осим?» деди. У: «Сен менга яхшилик келтирмадинг; Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саволларни ёмон кўриб, айблаб қўйдилар,» деди. Уваймир: «Аллоҳга қасамки, мен бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан албатта сўрайман,» деди. Сўнг у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига бориб сўради. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Аллаҳ азза ва жалла сенинг ва хотининг ҳақида (оят) нозил қилди, уни олиб кел,» дедилар.» Саҳл деди: «Мен ҳам Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида одамлар билан бирга эдим. У (аёлни) олиб келди ва иккови лиъон (лаънатлашиш қасами) қилдилар. Сўнг у: «Эй Расулуллаҳ, Аллоҳга қасамки, агар уни ушлаб қолсам, мен унга ёлғон туҳмат қилган бўламан,» деди.» Сўнг у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг ажралишини буюришидан олдин ундан ажралди ва бу муталўинайн (лиъон қилган эр-хотин)нинг суннати (қоидаси) бўлиб қолди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لاَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الْعَجْلاَنِيِّ وَامْرَأَتِهِ وَكَانَتْ حُبْلَى ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Алий ривоят қилиб, деди: бизга Муҳаммад ибн Абу Бакр ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Алий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Уқба ривоят қилди, у Абуз-Зиноддан, у ал-Қосим ибн Муҳаммаддан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ал-Ажлоний билан унинг аёли ўртасида лиъон қилдирдилар, у (аёл) ҳомиладор эди.»

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، قَالَ سُئِلَ هِشَامٌ عَنِ الرَّجُلِ، يَقْذِفُ امْرَأَتَهُ فَحَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ مُحَمَّدٍ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنْ ذَلِكَ، وَأَنَا أَرَى، أَنَّ عِنْدَهُ، مِنْ ذَلِكَ عِلْمًا فَقَالَ إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ قَذَفَ امْرَأَتَهُ بِشَرِيكِ ابْنِ السَّحْمَاءِ - وَكَانَ أَخُو الْبَرَاءِ بْنِ مَالِكٍ لأُمِّهِ وَكَانَ أَوَّلَ مَنْ لاَعَنَ - فَلاَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا ثُمَّ قَالَ ‏ "‏ ابْصُرُوهُ فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَبْيَضَ سَبِطًا قَضِيءَ الْعَيْنَيْنِ فَهُوَ لِهِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ وَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَكْحَلَ جَعْدًا أَحْمَشَ السَّاقَيْنِ فَهُوَ لِشَرِيكِ ابْنِ السَّحْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأُنْبِئْتُ أَنَّهَا جَاءَتْ بِهِ أَكْحَلَ جَعْدًا أَحْمَشَ السَّاقَيْنِ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Абдул-Аъло хабар берди, у деди: Ҳишомдан аёлини (зинода) айбловчи киши ҳақида сўралди — кейин бизга Ҳишом ривоят қилди, у Муҳаммаддан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан бу ҳақда сўрадим, чунки унинг бу ҳақда илми бор деб ўйлар эдим. У деди: «Ҳилол ибн Умайя аёлини Шарик ибн ас-Саҳмо билан (зинода) айблаган эди — у (Ҳилол) ал-Баро ибн Моликнинг онаси томонидан акаси эди ва биринчи бўлиб лиъон қилган киши эди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) иккови ўртасида лиъон қилдирдилар, сўнг: «Уни кузатинглар; агар у (аёл) оқтан, сочи тўғри, кўзлари (косалари) чуқурроқ бола туғса, у Ҳилол ибн Умайяникидир, агар кўзлари сурмадай, сочи жингалак, болдирлари ингичка бола туғса, у Шарик ибн ас-Саҳмоникидир,» дедилар.» (Анас) деди: «Менга хабар берилдики, у (аёл) кўзлари сурмадай, сочи жингалак, болдирлари ингичка бола туғди.»

أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ حُسَيْنٍ الأَزْدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ إِنَّ أَوَّلَ لِعَانٍ كَانَ فِي الإِسْلاَمِ أَنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ قَذَفَ شَرِيكَ ابْنَ السَّحْمَاءِ بِامْرَأَتِهِ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْبَعَةَ شُهَدَاءَ وَإِلاَّ فَحَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ‏"‏ ‏.‏ يُرَدِّدُ ذَلِكَ عَلَيْهِ مِرَارًا فَقَالَ لَهُ هِلاَلٌ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَيَعْلَمُ أَنِّي صَادِقٌ وَلَيُنْزِلَنَّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْكَ مَا يُبَرِّئُ ظَهْرِي مِنَ الْجَلْدِ ‏.‏ فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ نَزَلَتْ عَلَيْهِ آيَةُ اللِّعَانِ ‏{‏ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ ‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ فَدَعَا هِلاَلاً فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ثُمَّ دُعِيَتِ الْمَرْأَةُ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ فَلَمَّا أَنْ كَانَ فِي الرَّابِعَةِ أَوِ الْخَامِسَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَقِّفُوهَا فَإِنَّهَا مُوجِبَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَتَلَكَّأَتْ حَتَّى مَا شَكَكْنَا أَنَّهَا سَتَعْتَرِفُ ثُمَّ قَالَتْ لاَ أَفْضَحُ قَوْمِي سَائِرَ الْيَوْمِ ‏.‏ فَمَضَتْ عَلَى الْيَمِينِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْظُرُوهَا فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَبْيَضَ سَبِطًا قَضِيءَ الْعَيْنَيْنِ فَهُوَ لِهِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ وَإِنْ جَاءَتْ بِهِ آدَمَ جَعْدًا رَبْعًا حَمْشَ السَّاقَيْنِ فَهُوَ لِشَرِيكِ ابْنِ السَّحْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَتْ بِهِ آدَمَ جَعْدًا رَبْعًا حَمْشَ السَّاقَيْنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ مَا سَبَقَ فِيهَا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ لَكَانَ لِي وَلَهَا شَأْنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الشَّيْخُ وَالْقَضِيءُ طَوِيلُ شَعْرِ الْعَيْنَيْنِ لَيْسَ بِمَفْتُوحِ الْعَيْنِ وَلاَ جَاحِظِهِمَا وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى أَعْلَمُ ‏.‏

Бизга Имрон ибн Язид хабар бериб, деди: бизга Махлад ибн Ҳусайн ал-Аздий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Ҳассон ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Сириндан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Исломдаги биринчи лиъон шу (воқеа) эди: Ҳилол ибн Умайя ўз аёли билан (зинода) Шарик ибн ас-Саҳмони айблаб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, буни унга айтди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Тўрт гувоҳ (келтир), акс ҳолда орқангда ҳад (жазо)си бўлади,» дедилар. (Набий) буни унга бир неча бор такрорладилар. Шунда Ҳилол унга: «Аллоҳга қасам, эй Расулуллаҳ, Аллаҳ азза ва жалла мен рост сўзлаётганимни билади ва Аллаҳ азза ва жалла сизга орқамни қамчидан халос қиладиган (оят)ни албатта нозил қилади,» деди. Улар шу ҳолатда турганларида, унга лиъон ояти: «Аёлларига (зино) туҳмат қилувчилар...» (Нур сураси, 6) оятининг охиригача нозил бўлди. Сўнг (Набий) Ҳилолни чақирдилар, у тўрт марта Аллаҳ билан рост сўзловчилардан эканига гувоҳлик берди ва бешинчисида: агар ёлғончилардан бўлса, Аллаҳнинг лаънати унинг устига бўлиши (ҳақида қасам ичди). Сўнг аёл чақирилди, у тўрт марта Аллаҳ билан у (Ҳилол) ёлғончилардан эканига гувоҳлик берди. Тўртинчисида ёки бешинчисида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни тўхтатинглар, чунки бу (қасам Аллаҳнинг азобини) вожиб қилувчидир,» дедилар. Шунда у дудуқланиб қолди, ҳатто биз унинг иқрор бўлишида шубҳа қилмадик, сўнг: «Мен бутун умр қавмимни шарманда қилмайман,» деди ва қасамни давом эттирди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни кузатинглар; агар у оқтан, сочи тўғри, кўзлари чуқурроқ бола туғса, у Ҳилол ибн Умайяникидир, агар буғдойранг, сочи жингалак, ўрта бўйли, болдирлари ингичка бола туғса, у Шарик ибн ас-Саҳмоникидир,» дедилар. Сўнг у буғдойранг, сочи жингалак, ўрта бўйли, болдирлари ингичка бола туғди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар бу ҳақда Аллаҳнинг Китобида ўтиб кетган (ҳукм) бўлмаганида эди, мен билан унинг ўртасида (бошқача) иш бўлар эди (яъни гувоҳсиз ҳам жазолар эдим),» дедилар.» Шайх (Насоий) деди: «ал-қазий» — кўз киприги узун, кўзи катта очилмаган ва чақчаймаган (дегани)дир. Аллаҳ субҳанаҳу ва таоло билгувчироқдир.

أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ ذُكِرَ التَّلاَعُنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ فِي ذَلِكَ قَوْلاً ثُمَّ انْصَرَفَ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ يَشْكُو إِلَيْهِ أَنَّهُ وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً قَالَ عَاصِمٌ مَا ابْتُلِيتُ بِهَذَا إِلاَّ بِقَوْلِي فَذَهَبَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي وَجَدَ عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ وَكَانَ ذَلِكَ الرَّجُلُ مُصْفَرًّا قَلِيلَ اللَّحْمِ سَبِطَ الشَّعَرِ وَكَانَ الَّذِي ادَّعَى عَلَيْهِ أَنَّهُ وَجَدَهُ عِنْدَ أَهْلِهِ آدَمَ خَدْلاً كَثِيرَ اللَّحْمِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ بَيِّنْ ‏"‏ ‏.‏ فَوَضَعَتْ شَبِيهًا بِالرَّجُلِ الَّذِي ذَكَرَ زَوْجُهَا أَنَّهُ وَجَدَهُ عِنْدَهَا فَلاَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمَجْلِسِ أَهِيَ الَّتِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ رَجَمْتُ أَحَدًا بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ رَجَمْتُ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لاَ تِلْكَ امْرَأَةٌ كَانَتْ تُظْهِرُ فِي الإِسْلاَمِ الشَّرَّ ‏.‏

Бизга Исо ибн Ҳаммод хабар бериб, деди: бизга ал-Лайс хабар берди, у Яҳё ибн Саиддан, у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у ал-Қосим ибн Муҳаммаддан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида лиъон (лаънатлашиш) ҳақида гап бўлди. Осим ибн Адийй бу ҳақда бирор сўз айтди, сўнг кетди. Кейин унинг қавмидан бўлган бир киши унинг олдига келиб, аёлининг ёнида (бегона) эркакни топганидан шикоят қилди. Осим: «Мен бу (бало)га фақат ўз сўзим туфайли гирифтор бўлдим,» деди. Сўнг уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига олиб борди ва аёлини қандай ҳолатда топганини унга айтди. У киши сарғиш рангли, кам гўштли (озғин), сочи тўғри эди; аёлининг ёнида топдим деб даъво қилган (эркак) эса буғдойранг, бақувват, кўп гўштли (тўладан) эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳим, (ҳақиқатни) аён қилгин,» дедилар. Сўнг у (аёл) эри унинг ёнида топганини айтган ўша кишига ўхшаш (бола) туғди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) иккови ўртасида лиъон қилдирдилар. Мажлисда бир киши Ибн Аббосга: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар мен бировни баййинасиз (далилсиз) тошбўрон қиладиган бўлсам, мана шу (аёл)ни тошбўрон қилган бўлардим,» деган аёл шуми?» деди. Ибн Аббос: «Йўқ, у Исломда очиқдан-очиқ ёмонлик (қилиб) кўрсатадиган бир аёл эди,» деди.»

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ السَّكَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَهْضَمٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ يَحْيَى، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ ذُكِرَ التَّلاَعُنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ فِي ذَلِكَ قَوْلاً ثُمَّ انْصَرَفَ فَلَقِيَهُ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ فَذَكَرَ أَنَّهُ وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً فَذَهَبَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي وَجَدَ عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ وَكَانَ ذَلِكَ الرَّجُلُ مُصْفَرًّا قَلِيلَ اللَّحْمِ سَبِطَ الشَّعْرِ وَكَانَ الَّذِي ادَّعَى عَلَيْهِ أَنَّهُ وَجَدَ عِنْدَ أَهْلِهِ آدَمَ خَدْلاً كَثِيرَ اللَّحْمِ جَعْدًا قَطَطًا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ بَيِّنْ ‏"‏ ‏.‏ فَوَضَعَتْ شَبِيهًا بِالَّذِي ذَكَرَ زَوْجُهَا أَنَّهُ وَجَدَهُ عِنْدَهَا فَلاَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا فَقَالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمَجْلِسِ أَهِيَ الَّتِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ رَجَمْتُ أَحَدًا بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ رَجَمْتُ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لاَ تِلْكَ امْرَأَةٌ كَانَتْ تُظْهِرُ الشَّرَّ فِي الإِسْلاَمِ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Муҳаммад ибн ас-Сакан хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибн Жаҳзам ривоят қилди, у Исмоил ибн Жаъфардан, у Яҳёдан (ривоят қилдики), у деди: мен Абдурраҳмон ибн ал-Қосимни отасидан, у Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида лиъон (лаънатлашиш) ҳақида гап бўлди. Осим ибн Адийй бу ҳақда бирор сўз айтди, сўнг кетди. Кейин унинг қавмидан бўлган бир киши уни учратиб, аёлининг ёнида (бегона) эркакни топганини айтди. Сўнг уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига олиб борди ва аёлини қандай ҳолатда топганини унга айтди. У киши сарғиш рангли, кам гўштли (озғин), сочи тўғри эди; аёлининг ёнида топдим деб даъво қилган (эркак) эса буғдойранг, бақувват, кўп гўштли, сочи майда жингалак эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳим, (ҳақиқатни) аён қилгин,» дедилар. Сўнг у (аёл) эри унинг ёнида топганини айтган ўша кишига ўхшаш (бола) туғди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) иккови ўртасида лиъон қилдирдилар. Мажлисда бир киши Ибн Аббосга: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар мен бировни баййинасиз (далилсиз) тошбўрон қиладиган бўлсам, мана шу (аёл)ни тошбўрон қилган бўлардим,» деган аёл шуми?» деди. Ибн Аббос: «Йўқ, у Исломда очиқдан-очиқ ёмонлик кўрсатадиган бир аёл эди,» деди.»

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ رَجُلاً حِينَ أَمَرَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ أَنْ يَتَلاَعَنَا أَنْ يَضَعَ يَدَهُ عِنْدَ الْخَامِسَةِ عَلَى فِيهِ وَقَالَ ‏ "‏ إِنَّهَا مُوجِبَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Али ибн Маймун хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Осим ибн Кулайбдан, у отасидан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) лиан қилаётган икки кишига лиан қилишни буюрганларида, бир кишига бешинчи (қасам) пайтида қўлини унинг оғзига қўйишни буюрдилар ва: «Албатта, у (бешинчи қасам азобни) вожиб қилувчидир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، يَقُولُ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مِنْ مَقَامِي إِلَى مَنْزِلِ ابْنِ عُمَرَ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا قَالَ نَعَمْ ‏.‏ سُبْحَانَ اللَّهِ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ - وَلَمْ يَقُلْ عَمْرٌو أَرَأَيْتَ - الرَّجُلَ مِنَّا يَرَى عَلَى امْرَأَتِهِ فَاحِشَةً إِنْ تَكَلَّمَ فَأَمْرٌ عَظِيمٌ - وَقَالَ عَمْرٌو أَتَى أَمْرًا عَظِيمًا - وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ ‏.‏ فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَاهُ فَقَالَ إِنَّ الأَمْرَ الَّذِي سَأَلْتُكَ ابْتُلِيتُ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ هَؤُلاَءِ الآيَاتِ فِي سُورَةِ النُّورِ ‏{‏ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏{‏ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ‏}‏ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا فَقَالَتْ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ إِنَّهُ لَكَاذِبٌ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏

Бизга Амр ибн Али ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар беришди, улар дедилар: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Абдулмалик ибн Абу Сулаймон ривоят қилди, у деди: мен Саид ибн Жубайрнинг шундай деганини эшитдим: Ибн Зубайрнинг амирлиги даврида мендан лиан қилувчи икки киши ҳақида: улар бир-биридан ажратиладими, деб сўрашди. Мен нима дейишни билмадим. Шунда ўрнимдан туриб Ибн Умарнинг уйига бордим ва: «Эй Абу Абдурраҳмон, лиан қилувчи икки киши бир-биридан ажратиладими?» дедим. У: «Ҳа. Субҳаналлаҳ! Бу ҳақида биринчи бўлиб сўраган киши фалон ибн фалон эди. У: Ей Расулуллаҳ, биздан бирорта киши хотинининг зино қилаётганини кўрса, агар гапирса, бу улуғ иш бўлади — Амр эса: улуғ ишга йўлиқади, деди — агар жим турса, шундай нарса устида жим турган бўлади, деди. (Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга жавоб бермадилар. Бир муддатдан кейин у яна келиб: Мен сиздан сўраган иш билан синалдим, деди. Шунда Аллаҳ азза ва жалла Нур сурасидаги мана шу оятларни нозил қилди: «Хотинларини (зинода) айблаганлар...» — то: «Бешинчиси: агар (эри) ростгўйлардан бўлса, Аллаҳнинг ғазаби унинг (хотиннинг) устига бўлиши (ҳақида қасам ичмоқ)» (Нур сураси, 6-9) — гача. (Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам) аввал эркакдан бошладилар, унга насиҳат қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: Сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, мен ёлғон гапирмадим, деди. Сўнг аёлга ўтдилар, унга насиҳат қилдилар ва эслатдилар. У: Сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, у албатта ёлғончидир, деди. Сўнг эркакдан бошладилар, у: Албатта мен ростгўйларданман, деб Аллаҳ ила тўрт марта гувоҳлик берди, бешинчиси эса: Агар ёлғончилардан бўлсам, Аллаҳнинг лаънати устимга бўлсин, (деди). Сўнг аёлга ўтдилар, у: Албатта у ёлғончилардандир, деб Аллаҳ ила тўрт марта гувоҳлик берди, бешинчиси эса: Агар (эри) ростгўйлардан бўлса, Аллаҳнинг ғазаби устимга бўлсин, (деди). Шунда (Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларни бир-биридан ажратдилар.»

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ لَمْ يُفَرِّقِ الْمُصْعَبُ بَيْنَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لاِبْنِ عُمَرَ فَقَالَ فَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَخَوَىْ بَنِي الْعَجْلاَنِ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно — лафз уники — хабар беришди, улар дедилар: бизга Муоз ибн Ҳишом ривоят қилди, менга отам ривоят қилди, у Қатодадан, у Азрадан, у Саид ибн Жубайрдан (ривоят қилдики), у деди: Мусъаб лиан қилувчи икки кишини бир-биридан ажратмади. Саид деди: мен буни Ибн Умарга айтдим. У деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бану Ажлон (қабиласи)дан бўлган икки эр-хотинни бир-биридан ажратдилар.»

أَخْبَرَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عُمَرَ رَجُلٌ قَذَفَ امْرَأَتَهُ ‏.‏ قَالَ فَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَخَوَىْ بَنِي الْعَجْلاَنِ وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لَهُمَا ثَلاَثًا فَأَبَيَا فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ وَقَالَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ إِنَّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ شَيْئًا لاَ أَرَاكَ تُحَدِّثُ بِهِ قَالَ قَالَ الرَّجُلُ مَالِي قَالَ ‏"‏ لاَ مَالَ لَكَ إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَقَدْ دَخَلْتَ بِهَا وَإِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَهِيَ أَبْعَدُ مِنْكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Зиёд ибн Айюб хабар берди, у деди: бизга Ибн Улайя ривоят қилди, у Айюбдан, у Саид ибн Жубайрдан (ривоят қилдики), у деди: мен Ибн Умарга: «Бир киши хотинини (зинода) айблабди,» дедим. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бану Ажлон(қабиласи)дан бўлган икки эр-хотинни бир-биридан ажратдилар ва: «Аллаҳ биладики, сизлардан бирингиз ёлғончидир. Сизлардан бирор тавба қилувчи борми?» дедилар. Буни уларга уч марта айтдилар, лекин улар (тавба қилишдан) бош тортдилар. Шунда уларни бир-биридан ажратдилар. Айюб деди: Амр ибн Динор: «Бу ҳадисда мен сени ривоят қилмаётган бир нарса бор,» деди. (Саид) деди: У киши: «Мол-мулким (қайтариладими)?» деди. (Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенга мол-мулк йўқ. Агар ростгўй бўлсанг, у (маҳр) сен у билан қўшилганинг эвазига (кетди); агар ёлғончи бўлсанг, у сендан янада узоқроқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، يَقُولُ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏"‏ حِسَابُكُمَا عَلَى اللَّهِ أَحَدُكُمَا كَاذِبٌ وَلاَ سَبِيلَ لَكَ عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَالِي قَالَ ‏"‏ لاَ مَالَ لَكَ إِنْ كُنْتَ صَدَقْتَ عَلَيْهَا فَهُوَ بِمَا اسْتَحْلَلْتَ مِنْ فَرْجِهَا وَإِنْ كُنْتَ كَذَبْتَ عَلَيْهَا فَذَاكَ أَبْعَدُ لَكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Амрдан (ривоят қилдики), у деди: мен Саид ибн Жубайрнинг шундай деганини эшитдим: мен Ибн Умардан лиан қилувчи икки киши ҳақида сўрадим. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) лиан қилувчи икки кишига: «Ҳисобингиз Аллаҳ устидадир. Сизлардан бирингиз ёлғончидир. Сенинг унга (қайтиб қўшилишингга) йўл йўқ,» дедилар. (Эркак): «Эй Расулуллаҳ, мол-мулким (қайтариладими)?» деди. (Расулуллаҳ): «Сенга мол-мулк йўқ. Агар у ҳақида рост гапирган бўлсанг, у (маҳр) сен унинг фаржини ҳалол қилиб олганинг эвазига (кетди); агар у ҳақида ёлғон гапирган бўлсанг, у сендан янада узоқроқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ لاَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ رَجُلٍ وَامْرَأَتِهِ وَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا وَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالأُمِّ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир киши билан унинг хотини орасида лиан ўтказдилар, уларни бир-биридан ажратдилар ва болани онага қўшдилар (нисбат бердилар).

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ بَنِي فَزَارَةَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ امْرَأَتِي وَلَدَتْ غُلاَمًا أَسْوَدَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا أَلْوَانُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حُمْرٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ فِيهَا مِنْ أَوْرَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ إِنَّ فِيهَا لَوُرْقًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَنَّى تَرَى أَتَى ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَسَى أَنْ يَكُونَ نَزَعَهُ عِرْقٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَهَذَا عَسَى أَنْ يَكُونَ نَزَعَهُ عِرْقٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Суфён хабар берди, у Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Бану Фазора(қабиласи)дан бўлган бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Хотиним қора бола туғди,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенинг туяларинг борми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. (Расулуллаҳ): «Уларнинг ранглари қанақа?» дедилар. У: «Қизил,» деди. (Расулуллаҳ): «Уларнинг орасида кулранг(боз) борми?» дедилар. У: «Уларнинг орасида кулранглари бор,» деди. (Расулуллаҳ): «Бу (ранг) қаердан келган деб ўйлайсан?» дедилар. У: «Балки уни бирор томир (аждод) тортгандир,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Буни ҳам балки бирор томир тортгандир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي فَزَارَةَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ امْرَأَتِي وَلَدَتْ غُلاَمًا أَسْوَدَ ‏.‏ وَهُوَ يُرِيدُ الاِنْتِفَاءَ مِنْهُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا أَلْوَانُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حُمْرٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ فِيهَا مِنْ أَوْرَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فِيهَا ذَوْدٌ وُرْقٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا ذَاكَ تُرَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لَعَلَّهُ أَنْ يَكُونَ نَزَعَهَا عِرْقٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلَعَلَّ هَذَا أَنْ يَكُونَ نَزَعَهُ عِرْقٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلَمْ يُرَخِّصْ لَهُ فِي الاِنْتِفَاءِ مِنْهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Базиъ хабар берди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Бану Фазора(қабиласи)дан бўлган бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Хотиним қора бола туғди,» деди — у (боладан) тонмоқчи эди. (Набий): «Сенинг туяларинг борми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. (Набий): «Уларнинг ранглари қанақа?» дедилар. У: «Қизил,» деди. (Набий): «Уларнинг орасида кулранг(боз) борми?» дедилар. У: «Уларнинг орасида кулранг тўда бор,» деди. (Набий): «Бу нима деб ўйлайсан?» дедилар. У: «Балки уни бирор томир тортгандир,» деди. (Набий): «Балки буни ҳам бирор томир тортгандир,» дедилар. (Ривоят қилувчи) деди: Шунда унга (боладан) тонишга рухсат бермадилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَيْوَةَ، - حِمْصِيٌّ - قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي وُلِدَ لِي غُلاَمٌ أَسْوَدُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَأَنَّى كَانَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَا أَدْرِي قَالَ ‏"‏ فَهَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا أَلْوَانُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حُمْرٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ فِيهَا جَمَلٌ أَوْرَقُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فِيهَا إِبِلٌ وُرْقٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَنَّى كَانَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَا أَدْرِي يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ نَزَعَهُ عِرْقٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَهَذَا لَعَلَّهُ نَزَعَهُ عِرْقٌ ‏"‏ ‏.‏ فَمِنْ أَجْلِهِ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذَا لاَ يَجُوزُ لِرَجُلٍ أَنْ يَنْتَفِيَ مِنْ وَلَدٍ وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ إِلاَّ أَنْ يَزْعُمَ أَنَّهُ رَأَى فَاحِشَةً ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн ал-Муғира хабар берди, у деди: бизга Абу Ҳайва — Ҳимсий — ривоят қилди, у деди: бизга Шуайб ибн Абу Ҳамза ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида ўтирган пайтимизда бир киши ўрнидан туриб: «Эй Расулуллаҳ, менинг қора болам туғилди,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу қандай бўлди?» дедилар. У: «Билмайман,» деди. (Расулуллаҳ): «Сенинг туяларинг борми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. (Расулуллаҳ): «Уларнинг ранглари қанақа?» дедилар. У: «Қизил,» деди. (Расулуллаҳ): «Уларнинг орасида кулранг туя борми?» дедилар. У: «Уларнинг орасида кулранг туялар бор,» деди. (Расулуллаҳ): «Бу қандай бўлди?» дедилар. У: «Билмайман, эй Расулуллаҳ, балки уни бирор томир тортгандир,» деди. (Расулуллаҳ): «Буни ҳам балки бирор томир тортгандир,» дедилар. Мана шу сабабли Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай ҳукм қилдилар: «Бир кишига ўз тўшагида туғилган боладан тониш жоиз эмас, магар у (хотини) зино қилганини кўрганини даъво қилса (бошқа).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، قَالَ شُعَيْبٌ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ حِينَ نَزَلَتْ آيَةُ الْمُلاَعَنَةِ ‏ "‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ أَدْخَلَتْ عَلَى قَوْمٍ رَجُلاً لَيْسَ مِنْهُمْ فَلَيْسَتْ مِنَ اللَّهِ فِي شَىْءٍ وَلاَ يُدْخِلُهَا اللَّهُ جَنَّتَهُ وَأَيُّمَا رَجُلٍ جَحَدَ وَلَدَهُ وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَيْهِ احْتَجَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْهُ وَفَضَحَهُ عَلَى رُءُوسِ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абдулҳакам хабар берди: Шуайб деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Ибн ал-Ҳоддан, у Абдуллоҳ ибн Юнусдан, у Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у лиан (мулаана) ояти нозил бўлганда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитди: «Қайси бир аёл бирор қавмга улардан бўлмаган кишини (насл қилиб) киритса, у Аллаҳ ҳузурида ҳеч нарсада эмас (Аллаҳнинг раҳматидан бенасибдир) ва Аллаҳ уни жаннатига киритмайди. Қайси бир эркак ўз боласини кўриб тура елиб ундан тонса, Аллаҳ азза ва жалла ундан (юзини) тўсади ва Қиёмат кунида уни аввалу охир (халойиқ)ларнинг олдида шарманда қилади,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Саиддан ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилишдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бола тўшак (эгаси)никидир, зинокорга эса тош (йўқлик),» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим Абдурраззоқдан хабар берди, у деди: бизга Маъмар ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Саиддан ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилишдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бола тўшак (эгаси)никидир, зинокорга эса тош (йўқлик),» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتِ اخْتَصَمَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فِي غُلاَمٍ فَقَالَ سَعْدٌ هَذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنُ أَخِي عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَىَّ أَنَّهُ ابْنُهُ انْظُرْ إِلَى شَبَهِهِ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِي مِنْ وَلِيدَتِهِ ‏.‏ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى شَبَهِهِ فَرَأَى شَبَهًا بَيِّنًا بِعُتْبَةَ فَقَالَ ‏ "‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ بِنْتَ زَمْعَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَرَ سَوْدَةَ قَطُّ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Саъд ибн Абу Ваққос билан Абд ибн Замъа бир бола ҳақида тортишиб қолишди. Саъд: «Эй Расулуллаҳ, бу — менинг акам Утба ибн Абу Ваққоснинг ўғли. У менга: бу менинг ўғлим, деб тайинлаган. Унинг ўхшашлигига қаранг,» деди. Абд ибн Замъа эса: «У менинг акам, отамнинг тўшагида унинг чўрисидан туғилган,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг ўхшашлигига қарадилар ва Утбага аниқ ўхшашликни кўрдилар. Сўнг: «У сеники, эй Абд. Бола тўшак (эгаси)никидир, зинокорга эса тош (йўқлик). Сен эса ундан тўсин (парда тут), эй Савда бинти Замъа,» дедилар. Шундан кейин (бола) Савдани ҳеч қачон кўрмади.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ الزُّبَيْرِ، - مَوْلًى لَهُمْ - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ كَانَتْ لِزَمْعَةَ جَارِيَةٌ يَطَؤُهَا هُوَ وَكَانَ يَظُنُّ بِآخَرَ يَقَعُ عَلَيْهَا فَجَاءَتْ بِوَلَدٍ شِبْهِ الَّذِي كَانَ يَظُنُّ بِهِ فَمَاتَ زَمْعَةُ وَهِيَ حُبْلَى فَذَكَرَتْ ذَلِكَ سَوْدَةُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ فَلَيْسَ لَكِ بِأَخٍ ‏"‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Жарир хабар берди, у Мансурдан, у Мужоҳиддан, у Юсуф ибн Зубайрдан — уларнинг мавлоларидан бири — у Абдуллоҳ ибн Зубайрдан (ривоят қилдики), у деди: Замъанинг бир чўриси бор эди, уни ўзи (Замъа) (никоҳланмасдан) яқинлик қиларди, лекин у бошқа бир киши ҳам унга яқинлик қилаётганидан гумонланарди. (Чўри) ўзи гумон қилган ўша кишига ўхшаш бола туғди. Замъа, у (чўри) ҳомиладор ҳолида, вафот этди. Савда буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бола тўшак (эгаси)никидир. Сен эса ундан тўсин (парда тут), эй Савда, чунки у сенга ака эмас,» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَلاَ أَحْسُبُ هَذَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, у Муғирадан, у Абу Воилдан, у Абдуллоҳ (ибн Масъуд)дан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики, у зот): «Бола тўшак (эгаси)никидир, зинокорга эса тош (йўқлик),» дедилар. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: Мен бу (ривоят) Абдуллоҳ ибн Масъуддан (келган) деб ўйламайман. Аллаҳ таоло энг яхши билувчидир.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتِ اخْتَصَمَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فِي ابْنِ زَمْعَةَ قَالَ سَعْدٌ أَوْصَانِي أَخِي عُتْبَةُ إِذَا قَدِمْتَ مَكَّةَ فَانْظُرِ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ فَهُوَ ابْنِي ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ هُوَ ابْنُ أَمَةِ أَبِي وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِي ‏.‏ فَرَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَبَهًا بَيِّنًا بِعُتْبَةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Саъд ибн Абу Ваққос билан Абд ибн Замъа Замъанинг ўғли ҳақида тортишиб қолишди. Саъд: «Акам Утба менга: агар Маккага борсанг, Замъанинг чўрисининг ўғлига қара, у менинг ўғлим, деб васият қилган эди,» деди. Абд ибн Замъа эса: «У отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Утбага аниқ ўхшашликни кўрдилар, лекин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бола тўшак (эгаси)никидир. Сен эса ундан тўсин (парда тут), эй Савда,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، خُشَيْشُ بْنُ أَصْرَمَ قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا الثَّوْرِيُّ، عَنْ صَالِحٍ الْهَمْدَانِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ أُتِيَ عَلِيٌّ رضى الله عنه بِثَلاَثَةٍ وَهُوَ بِالْيَمَنِ وَقَعُوا عَلَى امْرَأَةٍ فِي طُهْرٍ وَاحِدٍ فَسَأَلَ اثْنَيْنِ أَتُقِرَّانِ لِهَذَا بِالْوَلَدِ قَالاَ لاَ ‏.‏ ثُمَّ سَأَلَ اثْنَيْنِ أَتُقِرَّانِ لِهَذَا بِالْوَلَدِ قَالاَ لاَ ‏.‏ فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالَّذِي صَارَتْ عَلَيْهِ الْقُرْعَةُ وَجَعَلَ عَلَيْهِ ثُلُثَىِ الدِّيَةِ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏

Бизга Абу Осим Хушайш ибн Асрам хабар берди, у деди: бизга Абдурраззоқ хабар берди, у деди: бизга ас-Саврий хабар берди, у Солиҳ ал-Ҳамадонийдан, у Шаъбийдан, у Абду Хайрдан, у Зайд ибн Арқам (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Али (розияллаҳу анҳу) Яманда эканида унинг олдига уч киши келтирилди — улар бир таҳорат (поклиги даври)да бир аёлга яқинлик қилишган эди. (Али) икковидан: «Икковингиз бу боланинг буниси (учинчиси)ники эканини иқрор қиласизми?» деб сўради. Улар: «Йўқ,» дедилар. Сўнг яна икковидан: «Икковингиз бу боланинг бунисиники эканини иқрор қиласизми?» деб сўради. Улар: «Йўқ,» дедилар. Шунда уларнинг орасида қуръа (чек) ташлади ва болани қуръа чиққан кишига қўшди (нисбат берди) ҳамда унга диятнинг учдан икки қисмини (тўлашни) юклади. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтилди, у зот охирги тишлари кўрингунча кулдилар.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الْخَلِيلِ الْحَضْرَمِيُّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ بَيْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ مِنَ الْيَمَنِ فَجَعَلَ يُخْبِرُهُ وَيُحَدِّثُهُ وَعَلِيٌّ بِهَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَى عَلِيًّا ثَلاَثَةُ نَفَرٍ يَخْتَصِمُونَ فِي وَلَدٍ وَقَعُوا عَلَى امْرَأَةٍ فِي طُهْرٍ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр хабар берди, у деди: бизга Али ибн Мусъҳир ривоят қилди, у ал-Ажлаҳдан, у Шаъбийдан (ривоят қилдики), у деди: менга Абдуллоҳ ибн Абул-Халил ал-Ҳазрамий хабар берди, у Зайд ибн Арқам (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида эдик, шу пайт у зотнинг олдиларига Ямандан бир киши келди ва — Али ўша ерда (Яманда) эканида — хабар бериб, гапира бошлади: «Эй Расулуллаҳ, Алининг олдига бир бола ҳақида тортишаётган уч киши келди — улар бир таҳорат (поклиги даври)да бир аёлга яқинлик қилишган эди,» деди. Ва у ҳадисни (охиригача) келтирди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعَلِيٌّ رضى الله عنه يَوْمَئِذٍ بِالْيَمَنِ فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ شَهِدْتُ عَلِيًّا أُتِيَ فِي ثَلاَثَةِ نَفَرٍ ادَّعَوْا وَلَدَ امْرَأَةٍ فَقَالَ عَلِيٌّ لأَحَدِهِمْ تَدَعُهُ لِهَذَا ‏.‏ فَأَبَى وَقَالَ لِهَذَا تَدَعُهُ لِهَذَا ‏.‏ فَأَبَى وَقَالَ لِهَذَا تَدَعُهُ لِهَذَا ‏.‏ فَأَبَى قَالَ عَلِيٌّ رضى الله عنه أَنْتُمْ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَسَأُقْرِعُ بَيْنَكُمْ فَأَيُّكُمْ أَصَابَتْهُ الْقُرْعَةُ فَهُوَ لَهُ وَعَلَيْهِ ثُلُثَا الدِّيَةِ ‏.‏ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар бериб деди: бизга Яҳё ривоят қилди, ал-Ажлаҳдан, у Шаъбийдан, у Абдуллоҳ ибн Абул-Халилдан, у Зайд ибн Арқам (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида эдим, ўша кунлари Али (розияллаҳу анҳу) Яманда эди. Бир киши У(Набий)нинг олдига келиб деди: «Мен Алининг ҳузурида бўлдим, унинг олдига бир аёлнинг фарзандига (оталик) даъво қилган уч киши келтирилди. Али улардан бирига: «Буни унга (бошқасига) беряпсанми?» деди. У бош тортди. Иккинчисига: «Буни унга беряпсанми?» деди. У ҳам бош тортди. Учинчисига: «Буни унга беряпсанми?» деди. У ҳам бош тортди. Али (розияллаҳу анҳу): «Сизлар бир-бирингиз билан тортишаётган шерикларсиз, мен сизлар ўртангизда қуръа ташлайман. Қайсингизга қуръа чиқса, у (бола) ўшаники бўлади ва у (қолган икковга) диятнинг учдан икки қисмини тўлайди,» деди.» Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) озғи тишлари кўриниб кетгунча кулдилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ شَاهِينَ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ حَضْرَمَوْتَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا عَلَى الْيَمَنِ فَأُتِيَ بِغُلاَمٍ تَنَازَعَ فِيهِ ثَلاَثَةٌ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏ خَالَفَهُمْ سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Шоҳин хабар бериб деди: бизга Холид ривоят қилди, аш-Шайбонийдан, у Шаъбийдан, у Ҳазрамавтлик бир кишидан, у Зайд ибн Арқам (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Алини Яманга (волий қилиб) юбордилар, сўнг унинг олдига уч киши тортишиб (даъво қилган) бир бола келтирилди. Сўнг у ҳадисни (олдингидек) келтирди. Салама ибн Куҳайл уларга мухолиф келди (бошқача ривоят қилди).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، أَوِ ابْنِ أَبِي الْخَلِيلِ أَنَّ ثَلاَثَةَ، نَفَرٍ اشْتَرَكُوا فِي طُهْرٍ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا صَوَابٌ وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى أَعْلَمُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар бериб деди: бизга Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Салама ибн Куҳайлдан, у деди: Мен Шаъбийдан эшитдимки, у Абул-Халилдан, ёки ибн Абул-Халилдан ривоят қилиб: уч киши бир таҳорат (поклик даври) ичида (бир аёл билан) шерик бўлганини (даъво қилганини) гапирди ва шунга ўхшашини зикр қилди, аммо у Зайд ибн Арқамни зикр қилмади ва уни (Набийга) марфуъ қилмади (нисбат бермади). Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: Бу (тўғриси) шудир, Аллаҳ субҳонаҳу ва таоло энг яхши билувчидир.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَىَّ مَسْرُورًا تَبْرُقُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ فَقَالَ ‏ "‏ أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ مُجَزِّزًا نَظَرَ إِلَى زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأُسَامَةَ فَقَالَ إِنَّ بَعْضَ هَذِهِ الأَقْدَامِ لَمِنْ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, ибн Шиҳобдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) юзлари ярқираб, хурсанд ҳолда менинг олдимга кирдилар ва: «Мужаззиз Зайд ибн Ҳориса ва Усомага қараб: «Албатта бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир (бир-бирига алоқадор),» деганини кўрмадингми?» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ مَسْرُورًا فَقَالَ ‏ "‏ يَا عَائِشَةُ أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ مُجَزِّزًا الْمُدْلِجِيَّ دَخَلَ عَلَىَّ وَعِنْدِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَرَأَى أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَزَيْدًا وَعَلَيْهِمَا قَطِيفَةٌ وَقَدْ غَطَّيَا رُءُوسَهُمَا وَبَدَتْ أَقْدَامُهُمَا فَقَالَ هَذِهِ أَقْدَامٌ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб деди: бизга Суфён хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бир куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менинг олдимга хурсанд ҳолда кириб: «Эй Оиша! Мужаззиз ал-Мудлижий менинг олдимга кирганини кўрмадингми? Усома ибн Зайд менинг ҳузуримда эди. У Усома ибн Зайд ва Зайдни кўрди, уларнинг устида (бир) чопон бор эди, улар бошларини ёпиб олган, оёқлари эса очиқ эди. Шунда у: «Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир (бир-бирига алоқадор),» деди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُثْمَانَ الْبَتِّيِّ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ سَلَمَةَ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُ أَسْلَمَ وَأَبَتِ امْرَأَتُهُ أَنْ تُسْلِمَ فَجَاءَ ابْنٌ لَهُمَا صَغِيرٌ لَمْ يَبْلُغِ الْحُلُمَ فَأَجْلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الأَبَ هَا هُنَا وَالأُمَّ هَا هُنَا ثُمَّ خَيَّرَهُ فَقَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ اهْدِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَذَهَبَ إِلَى أَبِيهِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар бериб деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Усмон ал-Баттийдан, у Абдулҳамид ибн Салама ал-Ансорийдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у Исломни қабул қилган, аммо хотини Исломни қабул қилишдан бош тортган эди. Сўнг уларнинг ҳали балоғатга етмаган кичик бир ўғли келди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) отани бу ёққа, онани у ёққа ўтқаздилар, сўнг болани (улар орасида) ихтиёр қўйдилар ва: «Аллоҳим, уни ҳидоят қилгин,» дедилар. Сўнг у (бола) отаси томон кетди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي زِيَادٌ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ أُسَامَةَ، عَنْ أَبِي مَيْمُونَةَ، قَالَ بَيْنَا أَنَا عِنْدَ أَبِي هُرَيْرَةَ، فَقَالَ إِنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ فَدَاكَ أَبِي وَأُمِّي إِنَّ زَوْجِي يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِابْنِي وَقَدْ نَفَعَنِي وَسَقَانِي مِنْ بِئْرِ أَبِي عِنَبَةَ ‏.‏ فَجَاءَ زَوْجُهَا وَقَالَ مَنْ يُخَاصِمُنِي فِي ابْنِي فَقَالَ ‏ "‏ يَا غُلاَمُ هَذَا أَبُوكَ وَهَذِهِ أُمُّكَ فَخُذْ بِيَدِ أَيِّهِمَا شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذَ بِيَدِ أُمِّهِ فَانْطَلَقَتْ بِهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар бериб деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга ибн Журайж ривоят қилди, у деди: менга Зиёд хабар берди, Ҳилол ибн Усомадан, у Абу Маймунадан (ривоят қилдики), у деди: Мен Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)нинг ҳузурида эдим, у деди: Бир аёл Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Отам-онам Сизга фидо бўлсин! Эрим ўғлимни олиб кетмоқчи, ҳолбуки у (ўғлим) менга фойда келтирди ва Абу Инаба қудуғидан менга сув олиб бермоқда,» деди. Сўнг унинг эри келиб: «Ўғлим ҳақида мен билан ким тортишади?» деди. Шунда У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй бола, бу отанг, бу эса онанг. Қайси бирининг қўлидан ушлашни хоҳласанг, ўшанинг қўлидан уш,» дедилар. Сўнг у онасининг қўлидан ушлади ва у (она) уни олиб кетди.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ، مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْمَرْوَزِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي شَاذَانُ بْنُ عُثْمَانَ، أَخُو عَبْدَانَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ الرُّبَيِّعَ بِنْتَ مُعَوِّذِ ابْنِ عَفْرَاءَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ ثَابِتَ بْنَ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ ضَرَبَ امْرَأَتَهُ فَكَسَرَ يَدَهَا وَهِيَ جَمِيلَةُ بِنْتُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ فَأَتَى أَخُوهَا يَشْتَكِيهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى ثَابِتٍ فَقَالَ لَهُ ‏ "‏ خُذِ الَّذِي لَهَا عَلَيْكَ وَخَلِّ سَبِيلَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَأَمَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَتَرَبَّصَ حَيْضَةً وَاحِدَةً فَتَلْحَقَ بِأَهْلِهَا ‏.‏

Бизга Абу Али Муҳаммад ибн Яҳё ал-Марвазий хабар бериб деди: менга Абдоннинг акаси Шозон ибн Усмон хабар берди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн ал-Муборак ривоят қилди, Яҳё ибн Абу Касирдан, у деди: менга Муҳаммад ибн Абдурраҳмон хабар бердики, ар-Рубаййиъ бинти Муъаввиз ибн Афрў унга хабар беришича, Собит ибн Қайс ибн Шаммос ўз хотинини уриб, қўлини синдирган, у (хотин) Жамила бинти Абдуллоҳ ибн Убайй эди. Унинг акаси У(хотин)нинг шикоятини қилиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Собитга (киши) юбориб, унга: «Унинг (хотиннинг) зиммангдаги ҳаққини (маҳрини) қайтариб олиб, уни қўйиб юбор (талоқ қил),» дедилар. У: «Хўп,» деди. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у (хотин)га бир ҳайз (кўргунча) кутиб туришни, сўнг ўз аҳлига қўшилишни буюрдилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمِّي، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَادَةُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنْ رُبَيِّعٍ بِنْتِ مُعَوِّذٍ، قَالَ قُلْتُ لَهَا حَدِّثِينِي حَدِيثَكِ، ‏.‏ قَالَتِ اخْتَلَعْتُ مِنْ زَوْجِي ثُمَّ جِئْتُ عُثْمَانَ فَسَأَلْتُهُ مَاذَا عَلَىَّ مِنَ الْعِدَّةِ فَقَالَ لاَ عِدَّةَ عَلَيْكِ إِلاَّ أَنْ تَكُونِي حَدِيثَةَ عَهْدٍ بِهِ فَتَمْكُثِي حَتَّى تَحِيضِي حَيْضَةً - قَالَ - وَأَنَا مُتَّبِعٌ فِي ذَلِكَ قَضَاءَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَرْيَمَ الْمَغَالِيَّةِ كَانَتْ تَحْتَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ فَاخْتَلَعَتْ مِنْهُ ‏.‏

Бизга Убайдуллоҳ ибн Саъд ибн Иброҳим ибн Саъд хабар бериб деди: бизга амаким ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, ибн Ишоқдан, у деди: менга Убада ибн ал-Валид ибн Убада ибн Сомит ривоят қилди, Рубаййиъ бинти Муъаввиздан. (Убада) деди: Мен унга: «Менга ўз ҳадисингни айтиб бер,» дедим. У деди: «Мен эримдан хулъ қилдим (мол бериб ажрашдим), сўнг Усмоннинг олдига келиб, ундан: «Менинг зиммамга қанча идда (кутиш муддати) бор?» деб сўрадим. У: «Сенга ҳеч қандай идда йўқ, фақат у (эр) билан яқинда (жинсий) яқинлик қилган бўлсанг, ҳайз кўргунингча кутиб турасан,» деди. (Усмон) деди: «Мен бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Марям ал-Мағолийя ҳақидаги ҳукмига эргашяпман. У Собит ибн Қайс ибн Шаммоснинг никоҳида эди, сўнг ундан хулъ қилган эди.»

أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، أَنْبَأَنَا يَزِيدُ النَّحْوِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ ‏{‏ مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ‏}‏ وَقَالَ ‏{‏ وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ ‏}‏ الآيَةَ وَقَالَ ‏{‏ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ ‏}‏ فَأَوَّلُ مَا نُسِخَ مِنَ الْقُرْآنِ الْقِبْلَةُ وَقَالَ ‏{‏ وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوءٍ ‏}‏ وَقَالَ ‏{‏ وَاللاَّئِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاَثَةُ أَشْهُرٍ ‏}‏ فَنُسِخَ مِنْ ذَلِكَ قَالَ تَعَالَى ‏{‏ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ ‏}‏ ‏{‏ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا ‏}‏ ‏.‏

Бизга Закариё ибн Яҳё хабар бериб деди: бизга Ишоқ ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн ал-Ҳусайн ибн Воқид хабар берди, у деди: менга отам ривоят қилиб деди: бизга Язид ан-Наҳвий хабар берди, Икримадан, у ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, Аллоҳнинг: «Биз бирор оятни мансух қилсак (бекор қилсак) ёки уни унуттирсак, ундан яхшироғини ёки унинг ўхшашини келтирамиз,» деган сўзи ҳақида (ривоят қилди). Ва (Аллоҳ): «Биз бир оятни бошқа оят ўрнига алмаштирганимизда — Аллоҳ нимани нозил қилишини энг яхши билувчидир,» деди. Ва (Аллоҳ): «Аллоҳ хоҳлаган нарсасини ўчиради ва (хоҳлаганини) тасдиқлайди, Онанинг китоби (Лавҳул-Маҳфуз) Унинг ҳузуридадир,» деди. Қуръондан дастлаб мансух қилинган нарса қибла эди. Ва (Аллоҳ): «Талоқ қилинган аёллар уч қуруъ (ҳайз ёки поклик) ўзларини кутиб турадилар,» деди. Ва (Аллоҳ): «Ҳайздан умидини узган аёлларингиз — агар шубҳа қилсангиз — уларнинг иддаси уч ойдир,» деди. Сўнг ундан (бир қисми) мансух қилинди, Аллоҳ таоло: «Агар уларга тегишингиздан олдин талоқ қилсангиз... сизлар учун уларнинг зиммасида санайдиган ҳеч қандай идда йўқ,» деди (Аҳзоб сураси, 49).

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ وَكِيعٍ، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي حُمَيْدُ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تَحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий хабар берди, Вакииъдан, у Шуъбадан, у деди: менга Ҳумайд ибн Нофиъ ривоят қилди, Зайнаб бинти Умму Саламадан, у деди: Умму Ҳабиба (розияллаҳу анҳо): «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Аллоҳга ва Охират кунига имон келтирадиган аёлнинг бир ўлик учун уч кундан ортиқ мотам тутиши ҳалол эмас, фақат эри учун (мотам тутса) тўрт ою ўн кун (тутади),» деганларини эшитдим,» деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، قُلْتُ عَنْ أُمِّهَا، قَالَ نَعَمْ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ امْرَأَةٍ تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا فَخَافُوا عَلَى عَيْنِهَا أَتَكْتَحِلُ فَقَالَ ‏ "‏ قَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ تَمْكُثُ فِي بَيْتِهَا فِي شَرِّ أَحْلاَسِهَا حَوْلاً ثُمَّ خَرَجَتْ فَلاَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар бериб деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Ҳумайд ибн Нофиъдан, у Зайнаб бинти Умму Саламадан. Мен: «(Бу) унинг онасидан(ми)?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эри вафот этган бир аёл ҳақида сўралган эди — улар унинг кўзига (зарар етишидан) қўрқишган эди — у сурма суртса бўладими? У: «Сизлардан бирингиз уйида энг эски-ямоқ кийимида бир йил ўтирардингиз, сўнг ( шундан кейин) чиқардингиз. Йўқ, (мотам муддати) тўрт ою ўн кундир,» дедилар.

أَخْبَرَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدِ بْنِ قَيْسِ بْنِ قَهْدٍ الأَنْصَارِيِّ، - وَجَدُّهُ قَدْ أَدْرَكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ قَالَتَا جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَإِنِّي أَخَافُ عَلَى عَيْنِهَا أَفَأَكْحُلُهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ تَجْلِسُ حَوْلاً وَإِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا كَانَ الْحَوْلُ خَرَجَتْ وَرَمَتْ وَرَاءَهَا بِبَعْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Менга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб деди: бизга Жарир хабар берди, Яҳё ибн Саъид ибн Қайс ибн Қаҳд ал-Ансорийдан — унинг бобоси Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етишган эди — у Ҳумайд ибн Нофиъдан, у Зайнаб бинти Умму Саламадан, у Умму Салама ва Умму Ҳабиба (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), улар иккови деди: Бир аёл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Қизимнинг эри вафот этди, мен унинг кўзига (зарар етишидан) қўрқаман, унга сурма суртсам бўладими?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан бирингиз (жоҳилиятда) бир йил ўтирардингиз, ваҳоланки у (мотам) тўрт ою ўн кундир. Бир йил ўтгач (аёл) чиқарди ва орқасига бир тезак отарди (мотам тугаганига ишора қилиб),» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ نَافِعًا، يَقُولُ عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ أَبِي عُبَيْدٍ، أَنَّهَا سَمِعَتْ حَفْصَةَ بِنْتَ عُمَرَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تَحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ فَإِنَّهَا تَحِدُّ عَلَيْهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар бериб деди: бизга Абдулваҳҳоб ривоят қилди, у деди: мен Нофиъдан эшитдимки, у Сафийя бинти Абу Убайддан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотини Ҳафса бинти Умар (розияллаҳу анҳо)дан эшитишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллоҳга ва Охират кунига имон келтирадиган аёлнинг бир ўлик учун уч (кун)дан ортиқ мотам тутиши ҳалол эмас, фақат эри учун (мотам тутса), албатта унга тўрт ою ўн кун мотам тутади,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا سَعِيدٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ بَعْضِ، أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تَحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ أَكْثَرَ مِنْ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ فَإِنَّهَا تَحِدُّ عَلَيْهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Саббоҳ хабар бериб деди: бизга Муҳаммад ибн Савў ривоят қилди, у деди: бизга Саъид хабар берди, Айюбдан, у Нофиъдан, у Сафийя бинти Абу Убайддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи хотинларидан ва Умму Салама (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллоҳга ва Охират кунига имон келтирадиган аёлнинг бир ўлик учун уч кундан ортиқ мотам тутиши ҳалол эмас, фақат эри учун (мотам тутса), албатта унга тўрт ою ўн кун мотам тутади,» дедилар.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا السَّهْمِيُّ، - يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ بَكْرٍ - قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ بَعْضِ، أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهِيَ أُمُّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим хабар бериб деди: бизга ас-Саҳмий — яъни Абдуллоҳ ибн Бакр — ривоят қилди, у деди: бизга Саъид ривоят қилди, Айюбдан, у Нофиъдан, у Сафийя бинти Абу Убайддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи хотинларидан — у Умму Салама (розияллаҳу анҳо) эди — у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، - وَاللَّفْظُ لِمُحَمَّدٍ - قَالاَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، أَنَّ سُبَيْعَةَ الأَسْلَمِيَّةَ، نُفِسَتْ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِلَيَالٍ فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَأْذَنَتْ أَنْ تَنْكِحَ فَأَذِنَ لَهَا فَنَكَحَتْ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама ва ал-Ҳорис ибн Мискин хабар бердилар — (ал-Ҳорисга) ўқиб берилганда мен эшитиб турардим, лафз Муҳаммадники — улар иккови деди: бизга ибн Қосим хабар берди, Моликдан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у ал-Мисвар ибн Махрамадан (ривоят қилдики), Субайъа ал-Асламийя эри вафот этганидан бир неча кеча ўтгач туғди (нифос кўрди). Сўнг у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, турмушга чиқишга изн сўради, У (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга изн бердилар, сўнг у турмушга чиқди.

أَخْبَرَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ نَصْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دَاوُدَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ سُبَيْعَةَ أَنْ تَنْكِحَ إِذَا تَعَلَّتْ مِنْ نِفَاسِهَا ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ибн Наср хабар берди, Абдуллоҳ ибн Довуддан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у ал-Мисвар ибн Махрамадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Субайъага нифосидан поклангач турмушга чиқишни буюрдилар.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ أَبِي السَّنَابِلِ، قَالَ وَضَعَتْ سُبَيْعَةُ حَمْلَهَا بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِثَلاَثَةٍ وَعِشْرِينَ أَوْ خَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ لَيْلَةً فَلَمَّا تَعَلَّتْ تَشَوَّفَتْ لِلأَزْوَاجِ فَعِيبَ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَذُكِرَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ مَا يَمْنَعُهَا قَدِ انْقَضَى أَجَلُهَا ‏"‏ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Қудома хабар бериб, деди: менга Жарир хабар берди, Мансурдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Абус-Санобилдан (ривоят қилдики), у деди: Субайъа эри вафотидан кейин йигирма уч ёки йигирма беш кечада ҳомиласини туғди. Нифосдан поклангач, эрга тегишни истаб безанди ва бу унга айб қилиб қўйилди. Бу Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га зикр қилинди. У: «Уни нима тўсиб қолади? Унинг муддати аллақачон тугаган,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ، يَقُولُ اخْتَلَفَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ فِي الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا إِذَا وَضَعَتْ حَمْلَهَا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ تُزَوَّجُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَبْعَدَ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ فَبَعَثُوا إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَقَالَتْ تُوُفِّيَ زَوْجُ سُبَيْعَةَ فَوَلَدَتْ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِخَمْسَةَ عَشَرَ نِصْفِ شَهْرٍ - قَالَتْ - فَخَطَبَهَا رَجُلاَنِ فَحَطَّتْ بِنَفْسِهَا إِلَى أَحَدِهِمَا فَلَمَّا خَشُوا أَنْ تَفْتَاتَ بِنَفْسِهَا قَالُوا إِنَّكِ لاَ تَحِلِّينَ ‏.‏ قَالَتْ فَانْطَلَقْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ قَدْ حَلَلْتِ فَانْكِحِي مَنْ شِئْتِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар бериб, деди: бизга Абу Довуд ривоят қилиб, деди: бизга Шуъба ривоят қилиб, деди: менга Абду Роббиҳи ибн Саид хабар бериб, деди: Абу Саламани: «Эри вафот этган аёл ҳомиласини туғган пайтда (идда ҳақида) Абу Ҳурайра ва Ибн Аббос ихтилоф қилишди. Абу Ҳурайра: «Эрга тегаверади,» деди. Ибн Аббос эса: «Икки муддатдан узунроғи (кутилади),» деди. Сўнг улар Умма Саламага (киши) юборишди. У: «Субайъанинг эри вафот этди ва у эри вафотидан кейин ўн беш — ярим ой ўтиб туғди,» деди. (Умма Салама) деди: «Унга икки киши совчи қўйди ва у улардан бирига мойил бўлди. Унинг ўзбошимчалик билан иш қилишидан қўрқишгач, улар: Сен (эрга тегишинг) ҳалол эмас, дейишди. У деди: Шунда мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига бордим. У: «Сен ҳалол бўлдинг, кимни хоҳласанг унга тегавер,» дедилар,» деб айтаётганини эшитдим.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، - وَاللَّفْظُ لِمُحَمَّدٍ - قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ الْمُتَوَفَّى، عَنْهَا زَوْجُهَا وَهِيَ حَامِلٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ آخِرُ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ إِذَا وَلَدَتْ فَقَدْ حَلَّتْ ‏.‏ فَدَخَلَ أَبُو سَلَمَةَ إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَتْ وَلَدَتْ سُبَيْعَةُ الأَسْلَمِيَّةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِنِصْفِ شَهْرٍ فَخَطَبَهَا رَجُلاَنِ أَحَدُهُمَا شَابٌّ وَالآخَرُ كَهْلٌ فَحَطَّتْ إِلَى الشَّابِّ فَقَالَ الْكَهْلُ لَمْ تَحْلِلْ ‏.‏ وَكَانَ أَهْلُهَا غُيَّبًا فَرَجَا إِذَا جَاءَ أَهْلُهَا أَنْ يُؤْثِرُوهُ بِهَا فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ قَدْ حَلَلْتِ فَانْكِحِي مَنْ شِئْتِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама ва ал-Ҳорис ибн Мискин — унга ўқиб берилганда мен эшитиб турган ҳолимда — хабар беришди (лафз Муҳаммадники), у деди: бизга Ибнул-Қосим хабар берди, Моликдан, у Абду Роббиҳи ибн Саиддан, у Абу Саламадан (ривоят қилдики), у деди: Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан ҳомиладор ҳолида эри вафот этган аёл ҳақида сўралган эди. Ибн Аббос: «Икки муддатдан охиргиси,» деди. Абу Ҳурайра эса: «Туғса, ҳалол бўлади,» деди. Сўнг Абу Салама Умма Саламанинг олдига кириб, ундан бу ҳақда сўради. У: «Субайъа ал-Асламийя эри вафотидан кейин ярим ой ўтиб туғди ва унга икки киши совчи қўйди — бири йигит, бири кекса киши эди. У йигитга мойил бўлди. Кекса киши: Сен ҳали ҳалол бўлганинг йўқ, деди. Унинг аҳли (оиласи) йўқ жойда эди ва у: Аҳли келганда, аёлни менга (никоҳлаб) афзал кўрсалар, деб умид қилди. Сўнг (аёл) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди. У: «Сен ҳалол бўлдинг, кимни хоҳласанг унга тегавер,» дедилар,» деди.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - وَهُوَ ابْنُ زُرَيْعٍ - قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ قِيلَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي امْرَأَةٍ وَضَعَتْ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِعِشْرِينَ لَيْلَةً أَيَصْلُحُ لَهَا أَنْ تَزَوَّجَ قَالَ لاَ إِلاَّ آخِرَ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏ وَأُولاَتُ الأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ‏}‏ فَقَالَ إِنَّمَا ذَلِكَ فِي الطَّلاَقِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَا مَعَ ابْنِ أَخِي ‏.‏ يَعْنِي أَبَا سَلَمَةَ ‏.‏ فَأَرْسَلَ غُلاَمَهُ كُرَيْبًا فَقَالَ ائْتِ أُمَّ سَلَمَةَ فَسَلْهَا هَلْ كَانَ هَذَا سُنَّةً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ فَقَالَ قَالَتْ نَعَمْ سُبَيْعَةُ الأَسْلَمِيَّةُ وَضَعَتْ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِعِشْرِينَ لَيْلَةً فَأَمَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَزَوَّجَ فَكَانَ أَبُو السَّنَابِلِ فِيمَنْ يَخْطُبُهَا ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Базиъ хабар бериб, деди: бизга Язид — у Ибн Зурайъ — ривоят қилиб, деди: бизга Ҳажжож ривоят қилиб, деди: бизга Яҳё ибн Абу Касир ривоят қилиб, деди: менга Абу Салама ибн Абдурраҳмон ривоят қилиб, деди: Ибн Аббосга эри вафотидан кейин йигирма кечада туғган аёл ҳақида: «Унга эрга тегиши жоизми?» дейилди. У: «Йўқ, фақат икки муддатнинг охиргиси (ўтгач),» деди. (Абу Салама) деди: Мен дедим: Аллаҳ таборак ва таоло: «Ҳомиладор аёлларнинг муддати эса ҳомилаларини туғишларидир,» деган-ку. У: «Бу фақат талоқ ҳақида,» деди. Шунда Абу Ҳурайра: «Мен жияним — яъни Абу Салама биланман,» деди. Сўнг (Ибн Аббос) ғуломи Курайбни юборди ва: «Умма Саламанинг олдига бориб, ундан: Бу Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг суннати бўлганми, деб сўра,» деди. У қайтиб келиб деди: У: «Ҳа, Субайъа ал-Асламийя эри вафотидан кейин йигирма кечада туғди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга эрга тегишни амр қилдилар. Абус-Санобил унга совчи қўйганлардан бири эди,» деди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، وَابْنَ، عَبَّاسٍ وَأَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ تَذَاكَرُوا عِدَّةَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا تَضَعُ عِنْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تَعْتَدُّ آخِرَ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ بَلْ تَحِلُّ حِينَ تَضَعُ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَا مَعَ ابْنِ أَخِي ‏.‏ فَأَرْسَلُوا إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ وَضَعَتْ سُبَيْعَةُ الأَسْلَمِيَّةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِيَسِيرٍ فَاسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَتَزَوَّجَ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Яҳёдан, у Сулаймон ибн Ясордан (ривоят қилдики), Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Абу Салама ибн Абдурраҳмон эри вафот этиб, эри вафот этган пайтда туғадиган аёлнинг иддаси ҳақида музокара қилишди. Ибн Аббос: «У икки муддатнинг охиргиси(ча) идда сақлайди,» деди. Абу Салама эса: «Йўқ, у туғқан пайтда ҳалол бўлади,» деди. Абу Ҳурайра: «Мен жияним биланман,» деди. Сўнг улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси Умма Саламага (киши) юборишди. У: «Субайъа ал-Асламийя эри вафотидан озгина кейин туғди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан фатво сўради, У эса унга эрга тегишни амр қилдилар,» деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ وَاصِلِ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ وَضَعَتْ سُبَيْعَةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِأَيَّامٍ فَأَمَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَزَوَّجَ ‏.‏

Бизга Абдул-Аъло ибн Восил ибн Абдул-Аъло хабар бериб, деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, Суфёндан, у Яҳё ибн Саиддан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Курайбдан, у Умма Саламадан; ва Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Курайбдан, у Умма Саламадан (ривоят қилдиларки), у деди: Субайъа эри вафотидан кейин бир неча кунда туғди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга эрга тегишни амр қилдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، وَأَبَا، سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ اخْتَلَفَا فِي الْمَرْأَةِ تُنْفَسُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِلَيَالٍ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ آخِرُ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ إِذَا نُفِسَتْ فَقَدْ حَلَّتْ ‏.‏ فَجَاءَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَقَالَ أَنَا مَعَ ابْنِ أَخِي ‏.‏ يَعْنِي أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏ فَبَعَثُوا كُرَيْبًا مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ يَسْأَلُهَا عَنْ ذَلِكَ فَجَاءَهُمْ فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهَا قَالَتْ وَلَدَتْ سُبَيْعَةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِلَيَالٍ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ قَدْ حَلَلْتِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама хабар берди, Ибнул-Қосимдан, у Моликдан, у Яҳё ибн Саиддан, у Сулаймон ибн Ясордан (ривоят қилдики), Абдуллоҳ ибн Аббос ва Абу Салама ибн Абдурраҳмон эри вафотидан бир неча кеча кейин нифос кўрган (туғган) аёл ҳақида ихтилоф қилишди. Абдуллоҳ ибн Аббос: «Икки муддатнинг охиргиси,» деди. Абу Салама эса: «Нифос кўрса (туғса), ҳалол бўлади,» деди. Сўнг Абу Ҳурайра келиб: «Мен жияним — яъни Абу Салама ибн Абдурраҳмон биланман,» деди. Шунда улар Ибн Аббоснинг озод қилинган қули Курайбни Умма Саламанинг олдига, ундан бу ҳақда сўраш учун юборишди. У уларга қайтиб келиб, (Умма Салама): «Субайъа эри вафотидан кейин бир неча кечада туғди ва буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га зикр қилди. У: «Сен ҳалол бўлдинг,» дедилар,» деб айтганини хабар берди.

أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ كُنْتُ أَنَا وَابْنُ، عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِذَا وَضَعَتِ الْمَرْأَةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا فَإِنَّ عِدَّتَهَا آخِرُ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ فَبَعَثْنَا كُرَيْبًا إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ يَسْأَلُهَا عَنْ ذَلِكَ فَجَاءَنَا مِنْ عِنْدِهَا أَنَّ سُبَيْعَةَ تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا فَوَضَعَتْ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِأَيَّامٍ فَأَمَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَتَزَوَّجَ ‏.‏

Бизга Ҳусайн ибн Мансур хабар бериб, деди: бизга Жаъфар ибн Авн ривоят қилиб, деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилиб, деди: менга Сулаймон ибн Ясор хабар бериб, деди: менга Абу Салама ибн Абдурраҳмон хабар бериб, деди: Мен, Ибн Аббос ва Абу Ҳурайра (бирга) эдик. Ибн Аббос: «Аёл эри вафотидан кейин туғса, унинг иддаси икки муддатнинг охиргисидир,» деди. Абу Салама деди: Сўнг биз Курайбни Умма Саламанинг олдига, ундан бу ҳақда сўраш учун юбордик. У бизга унинг олдидан (хабар) келтириб: «Субайъанинг эри вафот этди ва у эри вафотидан кейин бир неча кунда туғди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса унга эрга тегишни амр қилдилар,» деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ زَيْنَبَ بِنْتَ أَبِي سَلَمَةَ، أَخْبَرَتْهُ عَنْ أُمِّهَا أُمِّ سَلَمَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ امْرَأَةً مِنْ أَسْلَمَ يُقَالُ لَهَا سُبَيْعَةُ كَانَتْ تَحْتَ زَوْجِهَا فَتُوُفِّيَ عَنْهَا وَهِيَ حُبْلَى فَخَطَبَهَا أَبُو السَّنَابِلِ بْنُ بَعْكَكٍ فَأَبَتْ أَنْ تَنْكِحَهُ فَقَالَ مَا يَصْلُحُ لَكِ أَنْ تَنْكِحِي حَتَّى تَعْتَدِّي آخِرَ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ فَمَكَثَتْ قَرِيبًا مِنْ عِشْرِينَ لَيْلَةً ثُمَّ نُفِسَتْ فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ انْكِحِي ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абдул-Малик ибн Шуъайб ибн ал-Лайс ибн Саъд хабар бериб, деди: менга отам, бобомдан ривоят қилиб, деди: менга Жаъфар ибн Робиъа ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн Ҳурмуздан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмондан (ривоят қилдики), Зайнаб бинти Абу Салама унга онаси — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси Умма Саламадан хабар бериб (айтдики): Аслам (қабиласи)дан Субайъа дейиладиган бир аёл эри никоҳида эди. Эри ҳомиладор ҳолида вафот этди. Унга Абус-Санобил ибн Баъкак совчи қўйди, у эса унга тегишни рад этди. (Абус-Санобил): «Икки муддатнинг охиргисича идда сақламагунингча сенга эрга тегишинг жоиз эмас,» деди. Сўнг у йигирма кечага яқин турди, кейин нифос кўрди (туғди). Сўнг у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди. У: «Эрга тегавер,» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَاصِمٍ، أَنَّ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَهُ قَالَ بَيْنَمَا أَنَا وَأَبُو هُرَيْرَةَ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ إِذْ جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَهِي حَامِلٌ فَوَلَدَتْ لأَدْنَى مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ مِنْ يَوْمِ مَاتَ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ آخِرُ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ أَخْبَرَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ سُبَيْعَةَ الأَسْلَمِيَّةَ جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَهِيَ حَامِلٌ فَوَلَدَتْ لأَدْنَى مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَأَمَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَتَزَوَّجَ ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَأَنَا أَشْهَدُ عَلَى ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Абдурраззоқ хабар бериб, деди: бизга Ибн Журайж хабар бериб, деди: менга Довуд ибн Абу Осим хабар бердики, Абу Салама ибн Абдурраҳмон унга хабар бериб, деди: Мен ва Абу Ҳурайра Ибн Аббоснинг ҳузурида турганимизда, унинг олдига бир аёл келиб: «Эрим мен ҳомиладор ҳолимда вафот этди ва мен эри ўлган кундан тўрт ойдан камроқ вақтда туғдим,» деди. Ибн Аббос: «Икки муддатнинг охиргиси,» деди. Абу Салама: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир киши менга хабар бердики, Субайъа ал-Асламийя Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Эрим мен ҳомиладор ҳолимда вафот этди ва мен тўрт ойдан камроқ вақтда туғдим,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса унга эрга тегишни амр қилдилар,» деди. Абу Ҳурайра: «Мен ҳам бунга гувоҳлик бераман,» деди.

أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَاهُ كَتَبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَرْقَمَ الزُّهْرِيِّ يَأْمُرُهُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَى سُبَيْعَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ الأَسْلَمِيَّةِ فَيَسْأَلَهَا حَدِيثَهَا وَعَمَّا قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ اسْتَفْتَتْهُ فَكَتَبَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ يُخْبِرُهُ أَنَّ سُبَيْعَةَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ سَعْدِ ابْنِ خَوْلَةَ - وَهُوَ مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ وَكَانَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا فَتُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهِيَ حَامِلٌ - فَلَمْ تَنْشَبْ أَنْ وَضَعَتْ حَمْلَهَا بَعْدَ وَفَاتِهِ فَلَمَّا تَعَلَّتْ مِنْ نِفَاسِهَا تَجَمَّلَتْ لِلْخُطَّابِ فَدَخَلَ عَلَيْهَا أَبُو السَّنَابِلِ بْنُ بَعْكَكٍ - رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ - فَقَالَ لَهَا مَا لِي أَرَاكِ مُتَجَمِّلَةً لَعَلَّكِ تُرِيدِينَ النِّكَاحَ إِنَّكِ وَاللَّهِ مَا أَنْتِ بِنَاكِحٍ حَتَّى تَمُرَّ عَلَيْكِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏.‏ قَالَتْ سُبَيْعَةُ فَلَمَّا قَالَ لِي ذَلِكَ جَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي حِينَ أَمْسَيْتُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَأَفْتَانِي بِأَنِّي قَدْ حَلَلْتُ حِينَ وَضَعْتُ حَمْلِي وَأَمَرَنِي بِالتَّزْوِيجِ إِنْ بَدَا لِي ‏.‏

Бизга Юнус ибн Абдул-Аъло хабар бериб, деди: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилиб, деди: менга Юнус хабар берди, Ибн Шиҳобдан (ривоят қилдики), Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ унга ривоят қилдики, унинг отаси Умар ибн Абдуллоҳ ибн Арқам аз-Зуҳрийга хат ёзиб, унга Субайъа бинти ал-Ҳорис ал-Асламийянинг олдига кириб, ундан воқеасини ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан фатво сўраганда У унга айтган нарсани сўрашни буюрди. Умар ибн Абдуллоҳ эса Абдуллоҳ ибн Утбага хат ёзиб, хабар бердики, Субайъа унга айтди: У Саъд ибн Хавланинг — у Бану Омир ибн Луъаййдан бўлиб, Бадрда қатнашганлардан эди — никоҳида эди. Эри Видолашув ҳажида, у ҳомиладор ҳолида вафот этди. Вафотидан кўп ўтмай ҳомиласини туғди. Нифосдан поклангач, совчилар учун безанди. Сўнг унинг олдига Абус-Санобил ибн Баъкак — Бану Абдуд-Дордан бир киши — кириб, унга: «Нега сени безанган кўряпман? Балки никоҳни истарсан? Аллоҳга қасамки, сенга тўрт ой-у ўн кун ўтмагунча эрга тегишинг (жоиз) эмас,» деди. Субайъа деди: У менга буни айтгач, кечқурун кийимларимни кийиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим ва ундан бу ҳақда сўрадим. У менга ҳомиламни туғган пайтим ҳалол бўлганим ҳақида фатво бердилар ва менга, агар хоҳласам, эрга тегишни амр қилдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو عَبْدِ الرَّحِيمِ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَتَبَ إِلَيْهِ يَذْكُرُ أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَهُ أَنَّ زُفَرَ بْنَ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيَّ حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَا السَّنَابِلِ بْنَ بَعْكَكِ بْنِ السَّبَّاقِ قَالَ لِسُبَيْعَةَ الأَسْلَمِيَّةِ لاَ تَحِلِّينَ حَتَّى يَمُرَّ عَلَيْكِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا أَقْصَى الأَجَلَيْنِ ‏.‏ فَأَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَتْهُ عَنْ ذَلِكَ فَزَعَمَتْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفْتَاهَا أَنْ تَنْكِحَ إِذَا وَضَعَتْ حَمْلَهَا وَكَانَتْ حُبْلَى فِي تِسْعَةِ أَشْهُرٍ حِينَ تُوُفِّيَ زَوْجُهَا وَكَانَتْ تَحْتَ سَعْدِ ابْنِ خَوْلَةَ فَتُوُفِّيَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَكَحَتْ فَتًى مِنْ قَوْمِهَا حِينَ وَضَعَتْ مَا فِي بَطْنِهَا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ваҳб хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибн Салама ривоят қилиб, деди: менга Абу Абдурраҳим ривоят қилиб, деди: менга Зайд ибн Абу Унайса ривоят қилди, Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Муҳаммад ибн Муслим аз-Зуҳрийдан (ривоят қилдики), у (Зуҳрий) унга хат ёзиб зикр қилдики, Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ унга ривоят қилдики, Зуфар ибн Авс ибн ал-Ҳадасон ан-Насрий унга ривоят қилдики, Абус-Санобил ибн Баъкак ибн ас-Саббоқ Субайъа ал-Асламийяга: «Сенга тўрт ой-у ўн кун — икки муддатнинг энг узоғи — ўтмагунча ҳалол бўлмайсан,» деди. Сўнг у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, ундан бу ҳақда сўради. У (Субайъа) айтишича, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга ҳомиласини туғган пайтда эрга тегиши мумкинлиги ҳақида фатво бердилар. У эри вафот этган пайтда тўққиз ойлик ҳомиладор эди ва Саъд ибн Хавланинг никоҳида эди. (Саъд) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга Видолашув ҳажида вафот этди. У эса қорнидагини туғган пайтда ўз қавмидан бир йигитга турмушга чиқди.

أَخْبَرَنَا كَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُتْبَةَ، كَتَبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ الزُّهْرِيِّ أَنِ ادْخُلْ، عَلَى سُبَيْعَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ الأَسْلَمِيَّةِ فَاسْأَلْهَا عَمَّا أَفْتَاهَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَمْلِهَا ‏.‏ قَالَ فَدَخَلَ عَلَيْهَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَسَأَلَهَا فَأَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ سَعْدِ ابْنِ خَوْلَةَ - وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا - فَتُوُفِّيَ عَنْهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَوَلَدَتْ قَبْلَ أَنْ تَمْضِيَ لَهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا مِنْ وَفَاةِ زَوْجِهَا فَلَمَّا تَعَلَّتْ مِنْ نِفَاسِهَا دَخَلَ عَلَيْهَا أَبُو السَّنَابِلِ - رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ - فَرَآهَا مُتَجَمِّلَةً فَقَالَ لَعَلَّكِ تُرِيدِينَ النِّكَاحَ قَبْلَ أَنْ تَمُرَّ عَلَيْكِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا سَمِعْتُ ذَلِكَ مِنْ أَبِي السَّنَابِلِ جِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَدَّثْتُهُ حَدِيثِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَدْ حَلَلْتِ حِينَ وَضَعْتِ حَمْلَكِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Касир ибн Убайд хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибн Ҳарб ривоят қилди, аз-Зубайдийдан, у аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), Абдуллоҳ ибн Утба Умар ибн Абдуллоҳ ибн ал-Арқам аз-Зуҳрийга хат ёзиб: «Субайъа бинти ал-Ҳорис ал-Асламийянинг олдига кириб, ундан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳомиласи ҳақида унга берган фатвони сўра,» деди. (Убайдуллоҳ) деди: Сўнг Умар ибн Абдуллоҳ унинг олдига кириб, ундан сўради. У (Субайъа) унга хабар бердики, у Саъд ибн Хавланинг — у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан, Бадрда қатнашганлардан эди — никоҳида эди. (Саъд) Видолашув ҳажида вафот этди. У эса эри вафотидан унга тўрт ой-у ўн кун ўтмасидан туғди. Нифосдан поклангач, унинг олдига Абус-Санобил — Бану Абдуд-Дордан бир киши — кириб, уни безанган ҳолда кўрди. У: «Балки сенга тўрт ой-у ўн кун ўтмасидан никоҳни истарсан?» деди. (Субайъа) деди: Буни Абус-Санобилдан эшитганимда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, воқеамни айтиб бердим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен ҳомилангни туғган пайтинг ҳалол бўлгансан,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا فِي نَاسٍ بِالْكُوفَةِ فِي مَجْلِسٍ - لِلأَنْصَارِ - عَظِيمٍ فِيهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى فَذَكَرُوا شَأْنَ سُبَيْعَةَ فَذَكَرْتُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ فِي مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَوْنٍ حَتَّى تَضَعَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى لَكِنَّ عَمَّهُ لاَ يَقُولُ ذَلِكَ فَرَفَعْتُ صَوْتِي وَقُلْتُ إِنِّي لَجَرِيءٌ أَنْ أَكْذِبَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ وَهُوَ فِي نَاحِيَةِ الْكُوفَةِ ‏.‏ قَالَ فَلَقِيتُ مَالِكًا قُلْتُ كَيْفَ كَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَقُولُ فِي شَأْنِ سُبَيْعَةَ قَالَ قَالَ أَتَجْعَلُونَ عَلَيْهَا التَّغْلِيظَ وَلاَ تَجْعَلُونَ لَهَا الرُّخْصَةَ لأُنْزِلَتْ سُورَةُ النِّسَاءِ الْقُصْرَى بَعْدَ الطُّولَى ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар бериб, деди: бизга Холид ривоят қилиб, деди: бизга Ибн Авн ривоят қилди, Муҳаммаддан (ривоят қилдики), у деди: Мен Куфада бир гуруҳ одамлар орасида — ансорларнинг катта мажлисида — ўтирган эдим, улар орасида Абдурраҳмон ибн Абу Лайла бор эди. Улар Субайъанинг воқеасини зикр қилишди. Мен эса Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуддан, Ибн Авннинг сўзи маъносида: «токи туғгунча» (деган фатвони) зикр қилдим. Ибн Абу Лайла: «Лекин унинг амакиси бундай демайди,» деди. Шунда мен овозимни кўтариб: «Абдуллоҳ ибн Утба Куфа чеккасида тургани ҳолда мен унга (унинг номидан) ёлғон айтишга журъат қилармидим?» дедим. (Муҳаммад) деди: Сўнг мен Моликни учратиб, дедим: «Ибн Масъуд Субайъанинг воқеаси ҳақида нима дерди?» У: «(Ибн Масъуд) деди: «Унга шиддат (қаттиқлик)ни қўйиб, унга рухсат (енгиллик)ни қўймайсизларми? Аёллар ҳақидаги қисқа сура (Ат-Талоқ) узунидан (Ал-Бақарадан) кейин нозил бўлган,» деди,» деди.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينِ بْنِ نُمَيْلَةَ، - يَمَامِيٌّ - قَالَ أَنْبَأَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، ح وَأَخْبَرَنِي مَيْمُونُ بْنُ الْعَبَّاسِ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شُبْرُمَةَ الْكُوفِيُّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ قَيْسٍ، أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ، قَالَ مَنْ شَاءَ لاَعَنْتُهُ مَا أُنْزِلَتْ ‏{‏ وَأُولاَتُ الأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ‏}‏ إِلاَّ بَعْدَ آيَةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا إِذَا وَضَعَتِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا فَقَدْ حَلَّتْ وَاللَّفْظُ لِمَيْمُونٍ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Мискин ибн Нумайла — ямомалик — хабар бериб, деди: бизга Саид ибн Абу Марям хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар хабар берди; ва менга Маймун ибн ал-Аббос хабар бериб, деди: бизга Саид ибн ал-Ҳакам ибн Абу Марям ривоят қилиб, деди: менга Муҳаммад ибн Жаъфар хабар бериб, деди: менга Ибн Шубрума ал-Куфий ривоят қилди, Иброҳим ан-Нахаъийдан, у Алқама ибн Қайсдан (ривоят қилдики), Ибн Масъуд деди: «Ким хоҳласа, мен у билан мулўана қиламан (лаънатлашишга рози бўламан): «Ҳомиладор аёлларнинг муддати ҳомилаларини туғишларидир,» (ояти) фақат эри вафот этган аёл ҳақидаги оятдан кейин нозил бўлган. Эри вафот этган аёл туғса, ҳалол бўлади.» Лафз Маймунники.

أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، سُلَيْمَانُ بْنُ سَيْفٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، وَهُوَ ابْنُ أَعْيَنَ قَالَ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، ح وَأَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، وَمَسْرُوقٍ، وَعَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ سُورَةَ النِّسَاءِ الْقُصْرَى، نَزَلَتْ بَعْدَ الْبَقَرَةِ ‏.‏

Бизга Абу Довуд Сулаймон ибн Сайф хабар бериб, деди: бизга ал-Ҳасан — у Ибн Аъян — ривоят қилиб, деди: бизга Зуҳайр ривоят қилди; ва менга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Яҳё ривоят қилиб, деди: бизга Зуҳайр ибн Муовия ривоят қилиб, деди: бизга Абу Ишоқ ривоят қилди, ал-Асваддан, Масруқдан ва Абийдадан, улар Абдуллоҳдан (ривоят қилдиларки), аёллар ҳақидаги қисқа сура (Ат-Талоқ) ал-Бақарадан кейин нозил бўлган.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ، تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا حَتَّى مَاتَ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ لَهَا مِثْلُ صَدَاقِ نِسَائِهَا لاَ وَكْسَ وَلاَ شَطَطَ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ وَلَهَا الْمِيرَاثُ ‏.‏ فَقَامَ مَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ الأَشْجَعِيُّ فَقَالَ قَضَى فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ - امْرَأَةٍ مِنَّا - مِثْلَ مَا قَضَيْتَ ‏.‏ فَفَرِحَ ابْنُ مَسْعُودٍ رضى الله عنه ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар бериб, деди: бизга Зайд ибнул-Ҳубоб ривоят қилиб, деди: бизга Суфён ривоят қилди, Мансурдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Ибн Масъуддан (ривоят қилдики), ундан: «Бир киши бир аёлга уйланиб, унга маҳр белгиламай ва у билан қўшилмай туриб вафот этди (бўлса, ҳукм нима)?» деб сўралган эди. Ибн Масъуд: «Унга ўз (қариндош) аёлларининг маҳридек маҳр бор — камайтирилмасдан ҳам, оширилмасдан ҳам; унинг устига идда бор ва унга мерос бор,» деди. Шунда Маъқил ибн Синон ал-Ашжаъий ўрнидан туриб: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизнинг орамизда Бирвў бинти Вошиқ — биздан бўлган бир аёл — ҳақида худди сен ҳукм қилганингдек ҳукм қилдилар,» деди. Шунда Ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу) хурсанд бўлди.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تَحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ أَكْثَرَ مِنْ ثَلاَثٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجِهَا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Суфён хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллоҳга ва охират кунига имон келтирадиган аёлга эридан бошқа бирор ўлган киши учун уч (кун)дан ортиқ аза тутиши ҳалол эмас,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَبَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تَحِدَّ فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Маъмар хабар берди, у деди: бизга Ҳаббон ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Касир ривоят қилди, у деди: бизга аз-Зуҳрий ривоят қилди, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳга ва охират кунига имон келтирадиган аёлга эр(и)дан бошқа (киши) учун уч кундан ортиқ мотам тутиши ҳалол эмас,» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ عَلَى هَذَا الْمِنْبَرِ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ أَنْ تَحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Юсуф ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у деди: менга Айюб ибн Мусо ривоят қилди, у Ҳумайд ибн Нофиъдан, у Зайнаб бинт Абу Саламадан (ривоят қилдики), Умм Ҳабиба деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шу минбар устида: «Аллаҳга ва Унинг Расулига имон келтирадиган аёлга ўлик учун уч кечадан ортиқ мотам тутиши ҳалол эмас, эр(и)дан бошқа — (у учун эса) тўрт ою ўн кун (мотам тутади),» деганларини эшитдим.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ شُعْبَةَ، وَابْنِ، جُرَيْجٍ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ كَعْبٍ، عَنِ الْفَارِعَةِ بِنْتِ مَالِكٍ، أَنَّ زَوْجَهَا، خَرَجَ فِي طَلَبِ أَعْلاَجٍ فَقَتَلُوهُ - قَالَ شُعْبَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَكَانَتْ فِي دَارٍ قَاصِيَةٍ فَجَاءَتْ وَمَعَهَا أَخُوهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرُوا لَهُ فَرَخَّصَ لَهَا حَتَّى إِذَا رَجَعَتْ دَعَاهَا فَقَالَ ‏ "‏ اجْلِسِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал- Ало хабар берди, у деди: бизга Ибн Идрис ривоят қилди, у Шуъбадан, Ибн Журайждан, Яҳё ибн Саиддан ва Муҳаммад ибн Ишоқдан, улар Саъд ибн Ишоқдан, у Зайнаб бинт Каъбдан, у Фориъа бинт Моликдан (ривоят қилдики): унинг эри (қочган) қулларни қувиб чиқди, улар уни ўлдириб қўйишди. Шуъба ва Ибн Журайж дедилар: «У (аёл) чекка (узоқ) бир уйда эди. Сўнг у акаси билан бирга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди ва у кишига (ҳолатни) айтиб беришди. (У киши) унга (бошқа жойга кўчишга) рухсат бердилар. Сўнг у қайтиб кетаётганида, уни чақириб: «То белгиланган муддат тўлгунча ўз уйингда ўтир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمَّتِهِ، زَيْنَبَ بِنْتِ كَعْبٍ عَنِ الْفُرَيْعَةِ بِنْتِ مَالِكٍ، أَنَّ زَوْجَهَا، تَكَارَى عُلُوجًا لِيَعْمَلُوا لَهُ فَقَتَلُوهُ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَتْ إِنِّي لَسْتُ فِي مَسْكَنٍ لَهُ وَلاَ يَجْرِي عَلَىَّ مِنْهُ رِزْقٌ أَفَأَنْتَقِلُ إِلَى أَهْلِي وَيَتَامَاىَ وَأَقُومُ عَلَيْهِمْ قَالَ ‏"‏ افْعَلِي ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ كَيْفَ قُلْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَعَادَتْ عَلَيْهِ قَوْلَهَا قَالَ ‏"‏ اعْتَدِّي حَيْثُ بَلَغَكِ الْخَبَرُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Язид ибн Муҳаммаддан, у Саъд ибн Ишоқдан, у аммаси Зайнаб бинт Каъбдан, у Фурайъа бинт Моликдан (ривоят қилдики): унинг эри ўзига ишлашлари учун бир неча қулларни ёллаган эди, улар уни ўлдириб қўйишди. Сўнг у (аёл) буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтди ва: «Мен унинг (эрингнинг) уйида эмасман ва ундан менга ризқ ҳам келмайди. (Шундай экан,) мен оилам ва етимларимнинг олдига кўчиб, уларга қараб турсам бўладими?» деди. (У киши): «Шундай қил,» дедилар. Сўнг: «Қандай дединг?» дедилар. У (аёл) сўзини такрорлади. (У киши): «Хабар сенга етган жойда иддангни ўта,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْنَبَ، عَنْ فُرَيْعَةَ، أَنَّ زَوْجَهَا، خَرَجَ فِي طَلَبِ أَعْلاَجٍ لَهُ فَقُتِلَ بِطَرَفِ الْقَدُّومِ - قَالَتْ - فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ لَهُ النُّقْلَةَ إِلَى أَهْلِي وَذَكَرَتْ لَهُ حَالاً مِنْ حَالِهَا - قَالَتْ - فَرَخَّصَ لِي فَلَمَّا أَقْبَلْتُ نَادَانِي فَقَالَ ‏ "‏ امْكُثِي فِي أَهْلِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ривоят қилди, у Саъд ибн Ишоқдан, у Зайнабдан, у Фурайъадан (ривоят қилдики): унинг эри ўзининг (қочган) қулларини қувиб чиқди ва ал-Қадум четида ўлдирилди. У (аёл) деди: «Сўнг мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим ва у кишига оиламнинг олдига кўчиш ҳақида айтдим ҳамда ўз ҳолатимдан бир ҳолни баён қилдим.» У деди: «(У киши) менга рухсат бердилар. Мен қайтиб кетаётганимда, мени чақириб: «То белгиланган муддат тўлгунча оилангда тургин,» дедилар.»

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، نَسَخَتْ هَذِهِ الآيَةُ عِدَّتَهَا فِي أَهْلِهَا فَتَعْتَدُّ حَيْثُ شَاءَتْ وَهُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ غَيْرَ إِخْرَاجٍ ‏}‏ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Язид ривоят қилди, у деди: бизга Варқо ривоят қилди, у Ибн Абу Нажиҳдан (ривоят қилди), Ато Ибн Аббосдан (ривоят қилиб) деди: «Бу оят аёлнинг оиласи орасидаги иддасини бекор қилди, энди у хоҳлаган жойида иддасини ўтайди. Бу Аллаҳ азза ва жалланинг: «(Уйларидан) чиқармаган ҳолда,» деган сўзидир.»

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَتْنِي زَيْنَبُ بِنْتُ كَعْبٍ، قَالَتْ حَدَّثَتْنِي فُرَيْعَةُ بِنْتُ مَالِكٍ، أُخْتُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَتْ تُوُفِّيَ زَوْجِي بِالْقَدُّومِ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ لَهُ أَنَّ دَارَنَا شَاسِعَةٌ فَأَذِنَ لَهَا ثُمَّ دَعَاهَا فَقَالَ ‏ "‏ امْكُثِي فِي بَيْتِكِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Абдурраҳмон ривоят қилди, у Суфёндан, у Саъд ибн Ишоқдан (ривоят қилди), у деди: менга Зайнаб бинт Каъб ривоят қилди, у деди: менга Фурайъа бинт Молик — Абу Саид ал-Худрийнинг синглиси — ривоят қилиб деди: «Менинг эрим ал-Қадумда вафот этди. Сўнг мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим ва у кишига уйимиз узоқ (чекка) эканини айтдим. (У киши) унга рухсат бердилар, сўнг уни чақириб: «То белгиланган муддат тўлгунча тўрт ою ўн кун ўз уйингда тургин,» дедилар.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ بِهَذِهِ الأَحَادِيثِ الثَّلاَثَةِ، قَالَتْ زَيْنَبُ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ أَبُوهَا أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ فَدَعَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِطِيبٍ فَدَهَنَتْ مِنْهُ جَارِيَةً ثُمَّ مَسَّتْ بِعَارِضَيْهَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تَحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама ва ал-Ҳорис ибн Мискин — унга ўқиб берилди, мен эшитиб турардим, лафз уники — хабар бериб дедилар: бизга Ибн ал-Қосим хабар берди, у Моликдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у Ҳумайд ибн Нофиъдан, у Зайнаб бинт Абу Саламадан (ривоят қилдики), у (Зайнаб) унга бу учта ҳадисни хабар берган. Зайнаб деди: «Отаси Абу Суфён ибн Ҳарб вафот этганида мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжалари Умм Ҳабибанинг олдига кирдим. Умм Ҳабиба хушбўйлик (атир) келтиришни сўраб, ундан бир чўрига сурди, сўнг ўз ёноқларига тегизди. Сўнг деди: «Аллаҳга қасамки, менинг хушбўйликка ҳеч қандай эҳтиёжим йўқ, фақат мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Аллаҳга ва охират кунига имон келтирадиган аёлга ўлик учун уч кечадан ортиқ мотам тутиши ҳалол эмас, эр(и)дан бошқа — (у учун эса) тўрт ою ўн кун (мотам тутади),» деганларини эшитганман.»

قَالَتْ زَيْنَبُ ثُمَّ دَخَلْتُ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حِينَ تُوُفِّيَ أَخُوهَا وَقَدْ دَعَتْ بِطِيبٍ وَمَسَّتْ مِنْهُ ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تَحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Зайнаб деди: «Сўнг мен Зайнаб бинт Жаҳшнинг акаси вафот этганида унинг олдига кирдим. У хушбўйлик (атир) келтиришни сўраб, ундан (ўзига) сурди. Сўнг деди: «Аллаҳга қасамки, менинг хушбўйликка ҳеч қандай эҳтиёжим йўқ, фақат мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг минбар устида: «Аллаҳга ва охират кунига имон келтирадиган аёлга ўлик учун уч кечадан ортиқ мотам тутиши ҳалол эмас, эр(и)дан бошқа — (у учун эса) тўрт ою ўн кун (мотам тутади),» деганларини эшитганман.»

وَقَالَتْ زَيْنَبُ سَمِعْتُ أُمَّ سَلَمَةَ، تَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَهَا أَفَأَكْحُلُهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عِنْدَ رَأْسِ الْحَوْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حُمَيْدٌ فَقُلْتُ لِزَيْنَبَ وَمَا تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عِنْدَ رَأْسِ الْحَوْلِ قَالَتْ زَيْنَبُ كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا دَخَلَتْ حِفْشًا وَلَبِسَتْ شَرَّ ثِيَابِهَا وَلَمْ تَمَسَّ طِيبًا وَلاَ شَيْئًا حَتَّى تَمُرَّ بِهَا سَنَةٌ ثُمَّ تُؤْتَى بِدَابَّةٍ حِمَارٍ أَوْ شَاةٍ أَوْ طَيْرٍ فَتَفْتَضُّ بِهِ فَقَلَّمَا تَفْتَضُّ بِشَىْءٍ إِلاَّ مَاتَ ثُمَّ تَخْرُجُ فَتُعْطَى بَعْرَةً فَتَرْمِي بِهَا وَتُرَاجِعُ بَعْدُ مَا شَاءَتْ مِنْ طِيبٍ أَوْ غَيْرِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ تَفْتَضُّ تَمْسَحُ بِهِ فِي حَدِيثِ مُحَمَّدٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الْحِفْشُ الْخُصُّ ‏.‏

Зайнаб деди: «Мен Умм Саламанинг шундай деганини эшитдим: бир аёл Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллаҳ, қизимнинг эри вафот этди, унинг кўзи оғриб қолди, унга сурма суртсам бўладими?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йўқ,» дедилар. Сўнг: «Бу фақат тўрт ою ўн кундир. Ҳолбуки, жоҳилиятда сизлардан бирингиз бир йил тугаганда тезак отарди,» дедилар.» Ҳумайд деди: «Мен Зайнабга: «Йил тугаганда тезак отиш нима?» дедим. Зайнаб деди: «Аёлнинг эри вафот этганида, у (аёл) бир кичик кулбага кириб, энг ёмон кийимларини кияр ва то бир йил ўтгунча хушбўйликка ҳам, бошқа ҳеч нарсага ҳам тегмас эди. Сўнг унга бир жонивор — эшак ёки қўй ёки қуш келтирилар, у у билан (иддасини) очиб, (баданига ишқалаб) тозаланар эди; у нима билан ишқаланса, деярли ўша (жонивор) ўлиб қоларди. Сўнг у (аёл) чиқиб, унга бир тезак берилар, уни отарди ва шундан кейин хоҳлаган хушбўйлик ёки бошқасига қайтарди.» Молик деди: «Муҳаммад(нинг ривояти)даги «тафтаззу» — у билан ишқалайди (дегани).» Молик деди: «Ҳифш — бу кулба (чайла)дир.»

أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَحِدُّ امْرَأَةٌ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ فَإِنَّهَا تَحِدُّ عَلَيْهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا وَلاَ تَلْبَسُ ثَوْبًا مَصْبُوغًا وَلاَ ثَوْبَ عَصْبٍ وَلاَ تَكْتَحِلُ وَلاَ تَمْتَشِطُ وَلاَ تَمَسُّ طِيبًا إِلاَّ عِنْدَ طُهْرِهَا حِينَ تَطْهُرُ نُبَذًا مِنْ قُسْطٍ وَأَظْفَارٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳусайн ибн Муҳаммад хабар берди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ривоят қилди, у Ҳафсадан, у Умм Атийядан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аёл ўлик учун уч (кун)дан ортиқ мотам тутмасин, эр(и)дан бошқа — у учун тўрт ою ўн кун мотам тутади. (Бу муддатда) бўялган кийим ҳам, нақшли кийим ҳам киймайди, сурма суртмайди, сочини тарамайди ва хушбўйликка тегмайди, фақат ҳайздан покланганида, пок бўлган вақтида озгина қуст ва азфор (каби тутатқи) ишлатиши мумкин,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي بُدَيْلٌ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا لاَ تَلْبَسُ الْمُعَصْفَرَ مِنَ الثِّيَابِ وَلاَ الْمُمَشَّقَةَ وَلاَ تَخْتَضِبُ وَلاَ تَكْتَحِلُ ‏"‏ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Абу Букайр ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Таҳмон ривоят қилди, у деди: менга Будайл ривоят қилди, у ал-Ҳасан ибн Муслимдан, у Сафийя бинт Шайбадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжалари Умм Саламадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у киши: «Эри вафот этган аёл усфур (саффлора) билан бўялган кийимни ҳам, мумшақ (қизил тупроқ билан бўялган) кийимни ҳам киймайди, ҳенна (хина) қўймайди ва сурма суртмайди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَاصِمٌ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تَحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ وَلاَ تَكْتَحِلُ وَلاَ تَخْتَضِبُ وَلاَ تَلْبَسُ ثَوْبًا مَصْبُوغًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у деди: бизга Осим ривоят қилди, у Ҳафсадан, у Умм Атийядан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у киши: «Аллаҳга ва охират кунига имон келтирадиган аёлга ўлик учун уч (кун)дан ортиқ мотам тутиши ҳалол эмас, эр(и)дан бошқа; (у муддатда) сурма суртмайди, ҳенна (хина) қўймайди ва бўялган кийим киймайди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ الْمُغِيرَةَ بْنَ الضَّحَّاكِ، يَقُولُ حَدَّثَتْنِي أُمُّ حَكِيمٍ بِنْتُ أَسِيدٍ، عَنْ أُمِّهَا، أَنَّ زَوْجَهَا، تُوُفِّيَ وَكَانَتْ تَشْتَكِي عَيْنَهَا فَتَكْتَحِلُ الْجِلاَءَ فَأَرْسَلَتْ مَوْلاَةً لَهَا إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَسَأَلَتْهَا عَنْ كُحْلِ الْجِلاَءِ فَقَالَتْ لاَ تَكْتَحِلُ إِلاَّ مِنْ أَمْرٍ لاَ بُدَّ مِنْهُ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ أَبُو سَلَمَةَ وَقَدْ جَعَلْتُ عَلَى عَيْنِي صَبِرًا فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا يَا أُمَّ سَلَمَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنَّمَا هُوَ صَبِرٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَيْسَ فِيهِ طِيبٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُ يَشُبُّ الْوَجْهَ فَلاَ تَجْعَلِيهِ إِلاَّ بِاللَّيْلِ وَلاَ تَمْتَشِطِي بِالطِّيبِ وَلاَ بِالْحِنَّاءِ فَإِنَّهُ خِضَابٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بِأَىِّ شَىْءٍ أَمْتَشِطُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ بِالسِّدْرِ تُغَلِّفِينَ بِهِ رَأْسَكِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Амр ибн ас-Сарҳ хабар берди, у деди: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, у деди: менга Махрама хабар берди, у отасидан (ривоят қилиб) деди: мен ал-Муғийра ибн аз-Заҳҳокнинг шундай деганини эшитдим: менга Умм Ҳаким бинт Асид онасидан (ривоят қилдики): унинг эри вафот этган ва у (онаси) кўзидан шикоят қилиб, кўзга (равшанлик берувчи) жило сурмасини суртар эди. Сўнг у (онаси) ўзининг бир чўрисини Умм Саламанинг олдига юбориб, ундан жило сурмаси ҳақида сўради. (Умм Салама) деди: «Фақат муқаррар бўлмаган (яъни зарур) иш бўлмаса, сурма суртмасин. Абу Салама вафот этганида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менинг ҳузуримга кирдилар, мен кўзимга сабр (алое) қўйган эдим. (У киши): «Бу нима, эй Умм Салама?» дедилар. Мен: «Бу фақат сабр (алое), ё Расулуллаҳ, унда хушбўйлик йўқ,» дедим. (У киши): «У юзни ёрқин (қизғиш) қилади, шунинг учун уни фақат кечаси қўйгин, сочингни хушбўйлик билан ҳам, ҳенна (хина) билан ҳам тарамагин, чунки у (хина) бўёқдир,» дедилар. Мен: «Нима билан тарай, ё Расулуллаҳ?» дедим. (У киши): «Сидр (чинор) барглари билан, бошингни у билан ўраб тараб қўйгин,» дедилар.»

أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ اللَّيْثِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، - وَهُوَ ابْنُ مُوسَى - قَالَ حُمَيْدٌ وَحَدَّثَتْنِي زَيْنَبُ بِنْتُ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّهَا أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ جَاءَتِ امْرَأَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي رَمِدَتْ أَفَأَكْحُلُهَا ‏.‏ وَكَانَتْ مُتَوَفًّى عَنْهَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَتْ إِنِّي أَخَافُ عَلَى بَصَرِهَا فَقَالَ ‏"‏ لاَ إِلاَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا قَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَحِدُّ عَلَى زَوْجِهَا سَنَةً ثُمَّ تَرْمِي عَلَى رَأْسِ السَّنَةِ بِالْبَعْرَةِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга ар-Рабиъ ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Шуъайб ибн ал-Лайс ривоят қилди, у отасидан, у деди: бизга Айюб — у Ибн Мусо — ривоят қилди. Ҳумайд деди: менга Зайнаб бинт Абу Салама онаси Умм Саламадан (ривоят қилдики), у деди: «Қурайшдан бир аёл келиб: «Ё Расулуллаҳ, қизимнинг кўзи оғриб қолди, унга сурма суртсам бўладими?» деди. — (Қизнинг) эри вафот этган эди. — (У киши): «(Иддаси тугашига) тўрт ою ўн кун (борми)?» дедилар. Сўнг (аёл): «Мен унинг кўзидан қўрқаман,» деди. (У киши): «Йўқ, фақат тўрт ою ўн кун (тугагунча кутсин). Жоҳилиятда сизлардан бирингиз эри учун бир йил мотам тутар, сўнг йил бошида (тугаганида) тезак отарди,» дедилар.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّهَا، أَنَّ امْرَأَةً، أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَتْهُ عَنِ ابْنَتِهَا مَاتَ زَوْجُهَا وَهِيَ تَشْتَكِي قَالَ ‏ "‏ قَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ تَحِدُّ السَّنَةَ ثُمَّ تَرْمِي الْبَعْرَةَ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ وَإِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Язид хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Яҳё ибн Саиддан, у Ҳумайд ибн Нофиъдан, у Зайнаб бинт Абу Саламадан, у онасидан (ривоят қилдики): бир аёл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, эри вафот этган ва касал (кўзи оғриётган) қизи ҳақида сўради. (У киши): «Сизлардан бирингиз бир йил мотам тутар, сўнг йил тугаганда тезак отарди. Ҳолбуки, у (идда) фақат тўрт ою ўн кундир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْدَانَ بْنِ عِيسَى بْنِ مَعْدَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَعْيَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، مَوْلَى الأَنْصَارِ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ قُرَيْشٍ جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدْ خِفْتُ عَلَى عَيْنِهَا وَهِيَ تُرِيدُ الْكُحْلَ فَقَالَ ‏ "‏ قَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ وَإِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لِزَيْنَبَ مَا رَأْسُ الْحَوْلِ قَالَتْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا هَلَكَ زَوْجُهَا عَمَدَتْ إِلَى شَرِّ بَيْتٍ لَهَا فَجَلَسَتْ فِيهِ حَتَّى إِذَا مَرَّتْ بِهَا سَنَةٌ خَرَجَتْ فَرَمَتْ وَرَاءَهَا بِبَعْرَةٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Маъдон ибн Исо ибн Маъдон хабар берди, у деди: бизга Ибн Аъян ривоят қилди, у деди: бизга Зуҳайр ибн Муовия ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у ансорларнинг мавлоси Ҳумайд ибн Нофиъдан, у Зайнаб бинт Абу Саламадан, у Умм Саламадан (ривоят қилдики): Қурайшдан бир аёл Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Қизимнинг эри вафот этди, мен унинг кўзидан қўрқаман, у сурма истаяпти,» деди. (У киши): «Сизлардан бирингиз йил тугаганда тезак отарди. Ҳолбуки, у (идда) фақат тўрт ою ўн кундир,» дедилар. Мен Зайнабга: «Йил боши (тугаши) нима?» дедим. У деди: «Жоҳилиятда аёлнинг эри ўлса, у (аёл) ўзининг энг ёмон уйига бориб, унда ўтирар, то бир йил ўтгунча (шундай турарди). Сўнг бир йил ўтганида чиқиб, ортидан бир тезак отарди.»

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ، أَنَّ امْرَأَةً، سَأَلَتْ أُمَّ سَلَمَةَ وَأُمَّ حَبِيبَةَ أَتَكْتَحِلُ فِي عِدَّتِهَا مِنْ وَفَاةِ زَوْجِهَا فَقَالَتْ أَتَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَتْهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏ "‏ قَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا أَقَامَتْ سَنَةً ثُمَّ قَذَفَتْ خَلْفَهَا بِبَعْرَةٍ ثُمَّ خَرَجَتْ وَإِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا حَتَّى يَنْقَضِيَ الأَجَلُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Ҳабиб ибн Арабий хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ривоят қилди, у Яҳё ибн Саиддан, у Ҳумайд ибн Нофиъдан, у Зайнабдан (ривоят қилдики): бир аёл Умм Салама ва Умм Ҳабибадан эри вафотидан кейинги иддасида сурма суртса бўладими, деб сўради. (У) деди: «Бир аёл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, бу ҳақда сўради. (У киши): «Жоҳилиятда эри вафот этганида сизлардан бирингиз бир йил (мотамда) турар, сўнг ортига бир тезак отиб, кейин чиқар эди. Ҳолбуки, у (идда) фақат тўрт ою ўн кундир, то муддат тугагунча,» дедилар.»

أَخْبَرَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، - هُوَ الدُّورِيُّ - قَالَ حَدَّثَنَا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَخَّصَ لِلْمُتَوَفَّى عَنْهَا عِنْدَ طُهْرِهَا فِي الْقُسْطِ وَالأَظْفَارِ ‏.‏

Бизга ал-Аббос ибн Муҳаммад — у Ад-Дурийдир — хабар бериб деди: бизга ал-Асвад ибн Омир ривоят қилди, у Зоидадан, у Ҳишомдан, у Ҳафсадан, у Умму Атийя (розияллаҳу анҳо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), эри вафот этган аёлга покланиш чоғида қуст ва азфар (хушбўй моддалар)дан фойдаланишга рухсат бердилар.

أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى السِّجْزِيُّ، خَيَّاطُ السُّنَّةِ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ النَّحْوِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ ‏{‏ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ ‏}‏ نُسِخَ ذَلِكَ بِآيَةِ الْمِيرَاثِ مِمَّا فُرِضَ لَهَا مِنَ الرُّبُعِ وَالثُّمُنِ وَنَسَخَ أَجَلَ الْحَوْلِ أَنْ جُعِلَ أَجَلُهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏.‏

Бизга Закарийё ибн Яҳё ас-Сижзий — Хайёт ас-Сунна — хабар бериб деди: бизга Ишоқ ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга Алий ибн ал-Ҳусайн ибн Воқид ривоят қилди, у деди: менга отам хабар бериб деди: бизга Язид ан-Наҳвий ривоят қилди, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, Аллоҳнинг «Сизлардан вафот этиб, хотинларини қолдириб кетувчилар хотинлари учун бир йилгача (уйларидан) чиқарилмаган ҳолда нафақа беришни васият қилсинлар,» деган сўзи ҳақида (дедики): бу аёл учун белгиланган чорак ёки саккиздан бир улуш билан мерос ояти орқали бекор қилинди. Бир йиллик муддат эса унинг иддаси тўрт ой-у ўн кун қилиб белгиланиши билан бекор қилинди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ ‏}‏ قَالَ نَسَخَتْهَا ‏{‏ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏}‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Симокдан, у Икримадан, Аллоҳ азза ва жалланинг «Сизлардан вафот этиб, хотинларини қолдириб кетувчилар хотинлари учун бир йилгача (уйларидан) чиқарилмаган ҳолда нафақа беришни васият қилсинлар,» деган сўзи ҳақида (ривоят қилди). У деди: буни «Сизлардан вафот этиб, хотинларини қолдириб кетувчиларнинг (хотинлари) ўзларича тўрт ой-у ўн кун кутадилар,» (ояти) бекор қилди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَخْلَدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَاصِمٍ، أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، أَخْبَرَتْهُ وَكَانَتْ، عِنْدَ رَجُلٍ مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ أَنَّهُ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا وَخَرَجَ إِلَى بَعْضِ الْمَغَازِي وَأَمَرَ وَكِيلَهُ أَنْ يُعْطِيَهَا بَعْضَ النَّفَقَةِ فَتَقَالَّتْهَا فَانْطَلَقَتْ إِلَى بَعْضِ نِسَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهِيَ عِنْدَهَا فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ طَلَّقَهَا فُلاَنٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِبَعْضِ النَّفَقَةِ فَرَدَّتْهَا وَزَعَمَ أَنَّهُ شَىْءٌ تَطَوَّلَ بِهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَانْتَقِلِي إِلَى أُمِّ كُلْثُومٍ فَاعْتَدِّي عِنْدَهَا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ أُمَّ كُلْثُومٍ امْرَأَةٌ يَكْثُرُ عُوَّادُهَا فَانْتَقِلِي إِلَى عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ أَعْمَى ‏"‏ ‏.‏ فَانْتَقَلَتْ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ فَاعْتَدَّتْ عِنْدَهُ حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا ثُمَّ خَطَبَهَا أَبُو الْجَهْمِ وَمُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسْتَأْمِرُهُ فِيهِمَا فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا أَبُو الْجَهْمِ فَرَجُلٌ أَخَافُ عَلَيْكِ قَسْقَاسَتَهُ لِلْعَصَا وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَرَجُلٌ أَمْلَقُ مِنَ الْمَالِ ‏"‏ ‏.‏ فَتَزَوَّجَتْ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ بَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Абдулҳамид ибн Муҳаммад хабар бериб деди: бизга Махлад ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Журайж ривоят қилди, у Атодан, у деди: менга Абдурраҳмон ибн Осим хабар бериб дедики, Фотима бинт Қайс (розияллаҳу анҳо) — у Бану Махзумдан бўлган бир кишининг никоҳида эди — унга хабар бериб (айтдики): эри уни уч (талоғи билан) талоқ қилди ва ғазот (уруш)лардан бирига чиқиб кетди, вакилига унга бир оз нафақа беришни буюрди. У эса буни оз деб топди. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг аёлларидан бирининг олдига борди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кирдилар, у (Фотима) ўша аёлнинг олдида эди. (Аёл): «Ё Расулуллоҳ, бу Фотима бинт Қайс, фалончи уни талоқ қилди ва унга бир оз нафақа юборди, у эса уни қайтарди. (Эри) бу ўзи берган эҳсон нарса эди, деб даъво қилмоқда,» деди. (Набий): «Рост айтибди,» дедилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Умму Кулсумнинг олдига кўчиб бор ва иддангни унинг ҳузурида ўтка,» дедилар. Сўнг: «Албатта Умму Кулсумнинг зиёратчилари кўп аёлдир, шунинг учун Абдуллоҳ ибн Умму Мактумнинг олдига кўчиб бор, чунки у кўрдир,» дедилар. Шунда у Абдуллоҳнинг олдига кўчиб борди ва иддаси тугагунча унинг ҳузурида идда ўтирди. Сўнг унга Абул-Жаҳм ва Муовия ибн Абу Суфён совчи бўлдилар. У Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, улар ҳақида маслаҳат сўради. (Набий): «Абул-Жаҳмга келсак, у шундай кишики, мен сенга унинг ҳассасини (аёллардан аямаслигини) қўрқаман. Муовияга келсак, у эса молдан бенасиб кишидир,» дедилар. Шундан кейин у Усома ибн Зайдга турмушга чиқди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَطَلَّقَهَا آخِرَ ثَلاَثِ تَطْلِيقَاتٍ ‏.‏ فَزَعَمَتْ فَاطِمَةُ أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَفْتَتْهُ فِي خُرُوجِهَا مِنْ بَيْتِهَا فَأَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى فَأَبَى مَرْوَانُ أَنْ يُصَدِّقَ فَاطِمَةَ فِي خُرُوجِ الْمُطَلَّقَةِ مِنْ بَيْتِهَا ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ أَنْكَرَتْ عَائِشَةُ ذَلِكَ عَلَى فَاطِمَةَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Рофеъ хабар бериб деди: бизга Ҳужайн ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Фотима бинт Қайс (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у унга хабар бериб (айтдики), у Абу Амр ибн Ҳафс ибн ал-Муғийранинг никоҳида эди, у (эри) уни учинчи маротаба талоқ билан талоқ қилди. Фотима даъво қилдики, у Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, уйидан чиқиши ҳақида фатво сўради. (Набий) унга кўр Ибн Умму Мактумнинг олдига кўчиб боришни буюрдилар. Марвон эса талоқ қилинган аёлнинг уйидан чиқиши ҳақида Фотиманинг сўзини тасдиқлашдан бош тортди. Урва деди: Оиша (розияллаҳу анҳо) буни Фотимага нисбатан инкор қилди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا حَفْصٌ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ فَاطِمَةَ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ زَوْجِي طَلَّقَنِي ثَلاَثًا وَأَخَافُ أَنْ يُقْتَحَمَ عَلَىَّ ‏.‏ فَأَمَرَهَا فَتَحَوَّلَتْ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар бериб деди: бизга Ҳафс ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ривоят қилди, у отасидан, у Фотима (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди). У деди: мен: «Ё Расулуллоҳ, эрим мени уч (талоғ) билан талоқ қилди ва мен (уйимга) бостириб кирилишидан қўрқаман,» дедим. Шунда (Набий) унга буюрдилар, у эса (бошқа жойга) кўчди.

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ مَاهَانَ، - بَصْرِيٌّ - عَنْ هُشَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَيَّارٌ، وَحُصَيْنٌ، وَمُغِيرَةُ، وَدَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، وَذَكَرَ، آخَرِينَ عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْتُهَا عَنْ قَضَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهَا فَقَالَتْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا الْبَتَّةَ فَخَاصَمَتْهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ قَالَتْ فَلَمْ يَجْعَلْ لِي سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏.‏

Бизга Яъқуб ибн Моҳон — басралик — Ҳушаймдан хабар бериб (деди): бизга Сайёр, Ҳусайн, Муғийра, Довуд ибн Абу Ҳинд ва Исмоил ибн Абу Холид ривоят қилдилар, у бошқаларни ҳам зикр қилди, аш-Шаъбийдан (ривоят қилиб). У деди: мен Фотима бинт Қайс (розияллаҳу анҳо)нинг олдига кирдим ва ундан Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг у ҳақидаги ҳукми тўғрисида сўрадим. У деди: эрим уни қатъий (қайтариб бўлмайдиган) талоқ билан талоқ қилди, шунда у эри билан турар жой ва нафақа хусусида Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га арз қилди. У деди: (Набий) менга на турар жой, на нафақа белгиламадилар ва менга Ибн Умму Мактумнинг уйида идда ўтиришни буюрдилар.

أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّاغَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَوَّابِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمَّارٌ، - هُوَ ابْنُ رُزَيْقٍ - عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، قَالَتْ طَلَّقَنِي زَوْجِي فَأَرَدْتُ النُّقْلَةَ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ انْتَقِلِي إِلَى بَيْتِ ابْنِ عَمِّكِ عَمْرِو ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَاعْتَدِّي فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ فَحَصَبَهُ الأَسْوَدُ وَقَالَ وَيْلَكَ لِمَ تُفْتِي بِمِثْلِ هَذَا ‏.‏ قَالَ عُمَرُ إِنْ جِئْتِ بِشَاهِدَيْنِ يَشْهَدَانِ أَنَّهُمَا سَمِعَاهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِلاَّ لَمْ نَتْرُكْ كِتَابَ اللَّهِ لِقَوْلِ امْرَأَةٍ ‏{‏ لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ‏}‏ ‏.‏

Менга Абу Бакр ибн Ишоқ ас-Соғоний хабар бериб деди: бизга Абул-Жаввоб ривоят қилди, у деди: бизга Аммор — у Ибн Рузайқдир — ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у аш-Шаъбийдан, у Фотима бинт Қайс (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди). У деди: эрим мени талоқ қилди, мен эса кўчмоқчи бўлдим. Шунда мен Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келдим. (Набий): «Амакиваччанг Амр ибн Умму Мактумнинг уйига кўчиб бор ва ўша ерда идда ўтир,» дедилар. Шунда ал-Асвад уни (аш-Шаъбийни) тошча билан отиб: «Вой сенга, нега бунақа фатво берасан?» деди. Умар (розияллаҳу анҳу): «Агар бу (гап)ни Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганликларига гувоҳлик берадиган икки гувоҳ келтирсанг (ишонамиз), акс ҳолда бир аёлнинг сўзи учун Аллоҳ китобини тарк этмаймиз: «Уларни уйларидан чиқармангиз ва улар ҳам очиқ-ойдин фаҳш (безбетлик) келтирмасалар, чиқмасинлар,»» деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَخْلَدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ طُلِّقَتْ خَالَتُهُ فَأَرَادَتْ أَنْ تَخْرُجَ إِلَى نَخْلٍ لَهَا فَلَقِيَتْ رَجُلاً فَنَهَاهَا فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ اخْرُجِي فَجُدِّي نَخْلَكِ لَعَلَّكِ أَنْ تَصَدَّقِي وَتَفْعَلِي مَعْرُوفًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абдулҳамид ибн Муҳаммад хабар бериб деди: бизга Махлад ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Журайж ривоят қилди, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди). У деди: унинг холаси талоқ қилинди, у эса ўзининг хурмозорига чиқмоқчи бўлди. Шунда у бир кишига дуч келди, у уни (чиқишдан) қайтарди. Сўнг у Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди. (Набий): «Чиқ ва хурмоларингни териб ол, шояд садақа бериб, яхшилик қилсанг,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَكَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو سَلَمَةَ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ قَالَتْ طَلَّقَنِي زَوْجِي فَلَمْ يَجْعَلْ لِي سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً - قَالَتْ - فَوَضَعَ لِي عَشْرَةَ أَقْفِزَةٍ عِنْدَ ابْنِ عَمٍّ لَهُ خَمْسَةُ شَعِيرٍ وَخَمْسَةُ تَمْرٍ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ ‏ "‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ فُلاَنٍ وَكَانَ زَوْجُهَا طَلَّقَهَا طَلاَقًا بَائِنًا ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ҳакам хабар бериб деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Абу Бакр ибн Абул-Жаҳмдан (ривоят қилди). У деди: мен ва Абу Салама Фотима бинт Қайс (розияллаҳу анҳо)нинг олдига кирдик. У деди: эрим мени талоқ қилди ва менга на турар жой, на нафақа белгиламади. У деди: шунда у амакиваччасининг олдида менга ўнта қафиз (ўлчов) қўйди: беш (қафиз) арпа ва беш (қафиз) хурмо. Мен Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келдим ва буни унга айтдим. (Набий): «Рост айтибди,» дедилар ва менга фалончининг уйида идда ўтиришни буюрдилар. Унинг эри уни қатъий (қайтариб бўлмайдиган) талоқ билан талоқ қилган эди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ دِينَارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ شُعَيْبٍ، قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، طَلَّقَ ابْنَةَ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ - وَأُمُّهَا حَمْنَةُ بِنْتُ قَيْسٍ - الْبَتَّةَ فَأَمَرَتْهَا خَالَتُهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ بِالاِنْتِقَالِ مِنْ بَيْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمِعَ بِذَلِكَ، مَرْوَانُ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا فَأَمَرَهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَى مَسْكَنِهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُخْبِرُهُ أَنَّ خَالَتَهَا فَاطِمَةَ أَفْتَتْهَا بِذَلِكَ وَأَخْبَرَتْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفْتَاهَا بِالاِنْتِقَالِ حِينَ طَلَّقَهَا أَبُو عَمْرِو بْنُ حَفْصٍ الْمَخْزُومِيُّ فَأَرْسَلَ مَرْوَانُ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ إِلَى فَاطِمَةَ فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ فَزَعَمَتْ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرٍو لَمَّا أَمَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلَى الْيَمَنِ خَرَجَ مَعَهُ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِتَطْلِيقَةٍ وَهِيَ بَقِيَّةُ طَلاَقِهَا فَأَمَرَ لَهَا الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِنَفَقَتِهَا فَأَرْسَلَتْ إِلَى الْحَارِثِ وَعَيَّاشٍ تَسْأَلُهُمَا النَّفَقَةَ الَّتِي أَمَرَ لَهَا بِهَا زَوْجُهَا فَقَالاَ وَاللَّهِ مَا لَهَا عَلَيْنَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً وَمَا لَهَا أَنْ تَسْكُنَ فِي مَسْكَنِنَا إِلاَّ بِإِذْنِنَا ‏.‏ فَزَعَمَتْ فَاطِمَةُ أَنَّهَا أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَصَدَّقَهُمَا قَالَتْ فَقُلْتُ أَيْنَ أَنْتَقِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏ "‏ انْتَقِلِي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ الأَعْمَى الَّذِي عَاتَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي كِتَابِهِ فَانْتَقَلْتُ عِنْدَهُ فَكُنْتُ أَضَعُ ثِيَابِي عِنْدَهُ حَتَّى أَنْكَحَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَعَمَتْ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏.‏

Бизга Амр ибн Усмон ибн Саид ибн Касир ибн Динор хабар бериб деди: бизга отам ривоят қилди, у Шуъайбдан (ривоят қилди). У деди: аз-Зуҳрий дедики, менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба хабар бериб (айтдики), Абдуллоҳ ибн Амр ибн Усмон Саид ибн Зайднинг қизини — унинг онаси Ҳамна бинт Қайс эди — қатъий талоқ билан талоқ қилди. Шунда унинг холаси Фотима бинт Қайс (розияллаҳу анҳо) унга Абдуллоҳ ибн Амрнинг уйидан кўчиб чиқишни буюрди. Марвон буни эшитиб, унга (Саид қизига) одам юбориб, иддаси тугагунча ўз турар жойига қайтишни буюрди. У эса Марвонга одам юбориб, холаси Фотима унга шундай фатво берганини ва Абу Амр ибн Ҳафс ал-Махзумий уни талоқ қилганида Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга кўчиб чиқиш фатвосини берганларини айтди. Шунда Марвон Қабиса ибн Зуъайбни Фотиманинг олдига юборди ва у ундан бу ҳақда сўради. У (Фотима) даъво қилдики, Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Алий ибн Абу Толибни Яманга амир қилиб тайинлаганларида у Абу Амрнинг никоҳида эди, (эри) у билан бирга чиқиб кетди ва унга бир талоқ хабарини юборди, бу унинг қолган талоғи эди. (Эри) ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Айёш ибн Абу Рабиани унинг нафақасига (масъул) қилди. У ал-Ҳорис ва Айёшга одам юбориб, эри унга белгилаган нафақани сўради. Улар: «Аллоҳга қасамки, ҳомиладор бўлмаса, унинг бизнинг зиммамизда ҳеч қандай нафақаси йўқ ва бизнинг рухсатимизсиз бизнинг турар жойимизда яшашга ҳам ҳаққи йўқ,» дедилар. Фотима даъво қилдики, у Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, буни уларга айтди. (Набий) уларни (ал-Ҳорис ва Айёшни) тасдиқладилар. У деди: мен: «Қаёққа кўчай, ё Расулуллоҳ?» дедим. (Набий): «Ибн Умму Мактумнинг олдига кўч,» дедилар. У эса Аллоҳ азза ва жалла Ўз китобида (юзига қараб) танбеҳ берган кўр (саҳобий) эди. Шунда мен унинг олдига кўчдим ва кийимларимни унинг ҳузурида ечардим, токи Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни Усома ибн Зайдга никоҳлаб бергунча — деб даъво қилди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ فَاطِمَةَ ابْنَةَ أَبِي حُبَيْشٍ، حَدَّثَتْهُ أَنَّهَا، أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَشَكَتْ إِلَيْهِ الدَّمَ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّمَا ذَلِكِ عِرْقٌ فَانْظُرِي إِذَا أَتَاكِ قُرْؤُكِ فَلاَ تُصَلِّي فَإِذَا مَرَّ قُرْؤُكِ فَلْتَطْهُرِي - قَالَ - ثُمَّ صَلِّي مَا بَيْنَ الْقُرْءِ إِلَى الْقُرْءِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Мансур хабар бериб деди: бизга Абдуллоҳ ибн Юсуф ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у деди: менга Язид ибн Абу Ҳабиб ривоят қилди, у Букайр ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашаждан, у ал-Мунзир ибн ал-Муғийрадан, у Урва ибн аз-Зубайрдан (ривоят қилдики), Фотима бинт Абу Ҳубайш (розияллаҳу анҳо) унга ривоят қилиб (айтдики), у Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, қон (келиши) ҳақида уларга шикоят қилди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Албатта бу (бир) томирдир. Ҳайзинг келганида қараб тур ва намоз ўқима. Ҳайзинг ўтиб кетганида поклан, — дедилар. Сўнг дедилар: — Кейин бир ҳайздан иккинчи ҳайзгача (бўлган вақтда) намоз ўқийвер,»» дедилар.

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ النَّحْوِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ ‏{‏ مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ‏}‏ وَقَالَ ‏{‏ وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ ‏}‏ الآيَةَ وَقَالَ ‏{‏ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ ‏}‏ فَأَوَّلُ مَا نُسِخَ مِنَ الْقُرْآنِ الْقِبْلَةُ وَقَالَ ‏{‏ وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوءٍ وَلاَ يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ إِنْ أَرَادُوا إِصْلاَحًا ‏}‏ وَذَلِكَ بِأَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا وَإِنْ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا فَنَسَخَ ذَلِكَ وَقَالَ ‏{‏ الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ ‏}‏ ‏.‏

Бизга Закарийё ибн Яҳё ривоят қилиб деди: бизга Ишоқ ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга Алий ибн ал-Ҳусайн ибн Воқид ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у деди: бизга Язид ан-Наҳвий ривоят қилди, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, Аллоҳнинг «Биз қайси бир оятни бекор қилсак ёки уни унутдирсак, ундан яхшироғини ёки ўхшашини келтирамиз,» деган сўзи ҳақида (ривоят қилди). Ва У: «Биз бир оятни бошқа оят ўрнига алмаштирсак — Аллоҳ нимани нозил қилишини яхши билувчидир,» деган оятни ҳамда: «Аллоҳ Ўзи хоҳлаган нарсани ўчиради ва (хоҳлаганини) қарор топтиради. Асл китоб (Лавҳул-Маҳфуз) Унинг ҳузуридадир,» деган (оятни айтди). Қуръондан биринчи бекор қилинган нарса қибла эди. Ва У: «Талоқ қилинган аёллар ўзларича уч ҳайз (ёки уч поклик) кутадилар ва Аллоҳ уларнинг бачадонларида яратган нарсани яширишлари улар учун ҳалол эмас,» деган оятдан то «агар (иккаласи) ярашишни истасалар,» деган сўзигача (бўлган оятларни айтди). Бу шунингдек, киши хотинини талоқ қилганида, ҳатто уни уч марта талоқ қилган бўлса ҳам, уни қайтариб олишга ҳақлироқ бўларди. Сўнг (Аллоҳ) буни бекор қилди ва: «Талоқ икки мартадир. Шундан кейин ё яхшилик билан ушлаб қолиш, ё гўзал тарзда қўйиб юборишдир,» деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ يُونُسَ بْنَ جُبَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، قَالَ طَلَّقْتُ امْرَأَتِي وَهِيَ حَائِضٌ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عُمَرُ فَذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مُرْهُ أَنْ يُرَاجِعَهَا فَإِذَا طَهُرَتْ - يَعْنِي - فَإِنْ شَاءَ فَلْيُطَلِّقْهَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لاِبْنِ عُمَرَ فَاحْتَسَبْتَ مِنْهَا فَقَالَ مَا يَمْنَعُهَا أَرَأَيْتَ إِنْ عَجَزَ وَاسْتَحْمَقَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар бериб деди: бизга Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Қатодадан (ривоят қилди). У деди: мен Юнус ибн Жубайрдан эшитдим, у деди: мен Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан эшитдим, у деди: мен хотинимни ҳайзли ҳолатида талоқ қилдим. Шунда Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, буни унга айтди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унга буюр, хотинини қайтариб олсин, сўнг пок бўлганида — яъни — агар хоҳласа, талоқ қилсин,» дедилар. Мен Ибн Умарга: «Буни ундан (талоғидан) бир талоқ деб ҳисобладингми?» дедим. У: «Нега ҳисобланмасин? Агар (киши) ожиз қолиб, аҳмоқлик қилса, нима дейсан?» деди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ ابْنِ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، ح وَأَخْبَرَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالُوا إِنَّ ابْنَ عُمَرَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَذَكَرَ عُمَرُ رضى الله عنه لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا حَتَّى تَحِيضَ حَيْضَةً أُخْرَى فَإِذَا طَهُرَتْ فَإِنْ شَاءَ طَلَّقَهَا وَإِنْ شَاءَ أَمْسَكَهَا فَإِنَّهُ الطَّلاَقُ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ تَعَالَى ‏{‏ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ‏}‏ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Холид ривоят қилиб деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, у Ибн Идрисдан, у Муҳаммад ибн Ишоқ, Яҳё ибн Саид ва Убайдуллоҳ ибн Умардан, улар Нофедан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди). Ва бизга Зуҳайр хабар бериб (деди): у Мусо ибн Уқбадан, у Нофедан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди). Улар дедиларки, Ибн Умар хотинини ҳайзли ҳолатида талоқ қилди. Шунда Умар (розияллаҳу анҳу) буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтди. (Набий): «Унга буюр, хотинини қайтариб олсин, токи яна бир бор ҳайз кўргунча. Сўнг пок бўлганида, агар хоҳласа, талоқ қилсин, агар хоҳласа, ушлаб қолсин. Чунки бу Аллоҳ азза ва жалла буюрган талоғдир. Аллоҳ таоло: «Уларни иддалари (вақти) учун талоқ қилингиз,» деган,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَيَقُولُ أَمَّا إِنْ طَلَّقَهَا وَاحِدَةً أَوِ اثْنَتَيْنِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يُرَاجِعَهَا ثُمَّ يُمْسِكَهَا حَتَّى تَحِيضَ حَيْضَةً أُخْرَى ثُمَّ تَطْهُرَ ثُمَّ يُطَلِّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا وَأَمَّا إِنْ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا فَقَدْ عَصَيْتَ اللَّهَ فِيمَا أَمَرَكَ بِهِ مِنْ طَلاَقِ امْرَأَتِكَ وَبَانَتْ مِنْكَ امْرَأَتُكَ ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр хабар бериб деди: бизга Исмоил хабар бериб (деди), у Айюбдан, у Нофедан (ривоят қилди). У деди: Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан хотинини ҳайзли ҳолатида талоқ қилган киши ҳақида сўралганида, у шундай дерди: агар уни бир ёки икки (талоқ) билан талоқ қилган бўлса, албатта Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга хотинини қайтариб олишни, сўнг яна бир бор ҳайз кўриб, кейин поклангунча уни ушлаб қолишни, сўнг унга яқинлик қилишидан олдин талоқ қилишни буюрганлар. Агар уни уч (талоқ) билан талоқ қилган бўлсанг, сен хотинингни талоқ қилиш хусусида Аллоҳ сенга буюрган нарсада Аллоҳга осийлик қилибсан ва хотининг сендан қатъий (қайтариб бўлмайдиган тарзда) ажралибди.

أَخْبَرَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، - مَرْوَزِيٌّ - قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا حَنْظَلَةُ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَاجَعَهَا ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Исо — марвалик — хабар бериб деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Ҳанзала ривоят қилди, у Солимдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у хотинини ҳайзли ҳолатида талоқ қилди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга буюрдилар, у эса хотинини қайтариб олди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِيهِ ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، يُسْأَلُ عَنْ رَجُلٍ، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ حَائِضًا فَقَالَ أَتَعْرِفُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ حَائِضًا فَأَتَى عُمَرُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ الْخَبَرَ فَأَمَرَهُ أَنْ يُرَاجِعَهَا حَتَّى تَطْهُرَ ‏.‏ وَلَمْ أَسْمَعْهُ يَزِيدُ عَلَى هَذَا ‏.‏

Бизга Амр ибн Алий хабар бериб деди: бизга Абу Осим ривоят қилди, у деди: Ибн Журайж — менга уни Ибн Товус хабар берди, у отасидан (ривоят қилдики), у Абдуллоҳ ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан, хотинини ҳайзли ҳолатида талоқ қилган бир киши ҳақида сўралаётганини эшитди. (Абдуллоҳ): «Абдуллоҳ ибн Умарни танайсанми?» деди. (Сўровчи): «Ҳа,» деди. (Абдуллоҳ): «Дарҳақиқат, у хотинини ҳайзли ҳолатида талоқ қилган эди. Шунда Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, унга бу хабарни айтди. (Набий) унга, токи (хотини) поклангунча, уни қайтариб олишни буюрдилар,» деди. Мен унинг (рови)дан бундан ортиғини эшитмадим.

أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، ح وَأَنْبَأَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو سَعِيدٍ، قَالَ نُبِّئْتُ عَنْ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا، عَنْ صَالِحِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - وَقَالَ عَمْرٌو إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - كَانَ طَلَّقَ حَفْصَةَ ثُمَّ رَاجَعَهَا ‏.‏ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ‏.‏

Бизга Абда ибн Абдуллоҳ хабар бериб деди: бизга Яҳё ибн Одам хабар берди. (Бошқа йўл билан) бизга Амр ибн Мансур хабар бериб деди: бизга Саҳл ибн Муҳаммад Абу Саид ривоят қилиб деди: менга Яҳё ибн Закарийёдан, у Солиҳ ибн Солиҳдан, у Салама ибн Куҳайлдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, у Умардан хабар берилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) — Амр эса: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди — Ҳафсани талоқ қилган, сўнг унга қайтган эдилар. Аллаҳ энг билгувчидир.