Закот китоби

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمَّارٍ الْمَوْصِلِيُّ، عَنِ الْمُعَافَى، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ إِسْحَاقَ الْمَكِّيِّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمُعَاذٍ حِينَ بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ ‏ "‏ إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا أَهْلَ كِتَابٍ فَإِذَا جِئْتَهُمْ فَادْعُهُمْ إِلَى أَنْ يَشْهَدُوا أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوكَ بِذَلِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ فَإِنْ هُمْ - يَعْنِي أَطَاعُوكَ بِذَلِكَ - فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوكَ بِذَلِكَ فَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Аммор ал-Мавсилий хабар берди, у ал-Муъофодан, у Закариё ибн Ишоқ ал-Маккийдан (ривоят қилиб), деди: бизга Яҳё ибн Абдуллоҳ ибн Сайфий ривоят қилди, у Абу Маъбаддан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилиб), деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Муъозни Яманга юбораётганида унга: «Сен аҳли китоб бўлган бир қавмга борасан. Уларнинг олдига борганингда, уларни Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад Аллаҳнинг Расули эканлигига шаҳодат беришга чақир. Агар улар шунга итоат қилсалар, уларга хабар берки, Аллаҳ азза ва жалла уларга куну-тунда беш вақт намозни фарз қилди. Агар улар шунга итоат қилсалар, уларга хабар берки, Аллаҳ азза ва жалла уларга уларнинг бойларидан олиниб, камбағалларига қайтариладиган садақани (закотни) фарз қилди. Агар улар шунга итоат қилсалар, мазлумнинг дуосидан эҳтиёт бўл,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ بَهْزَ بْنَ حَكِيمٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَا أَتَيْتُكَ حَتَّى حَلَفْتُ أَكْثَرَ مِنْ عَدَدِهِنَّ - لأَصَابِعِ يَدَيْهِ - أَنْ لاَ آتِيَكَ وَلاَ آتِيَ دِينَكَ وَإِنِّي كُنْتُ امْرَأً لاَ أَعْقِلُ شَيْئًا إِلاَّ مَا عَلَّمَنِي اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَرَسُولُهُ وَإِنِّي أَسْأَلُكَ بِوَحْىِ اللَّهِ بِمَا بَعَثَكَ رَبُّكَ إِلَيْنَا قَالَ ‏"‏ بِالإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَمَا آيَاتُ الإِسْلاَمِ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَقُولَ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ إِلَى اللَّهِ وَتَخَلَّيْتُ وَتُقِيمَ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар бериб, деди: бизга Муътамир ривоят қилди, у деди: мен Баҳз ибн Ҳакимдан эшитдим, у ўз отасидан, у бобосидан (ривоят қилиб), деди: Мен: «Ё Набияллоҳ, мен сенга ана шуларнинг сонидан — қўлларининг бармоқларидан — кўпроқ марта, сенга ҳам, дининг олдига ҳам келмасликка қасам ичмагунимча келмадим. Мен Аллаҳ азза ва жалла ва Унинг Расули менга ўргатган нарсадан бошқа ҳеч нарсани англамайдиган киши эдим. Мен сендан Аллаҳнинг ваҳйи билан сўрайман: Роббинг сени бизга нима билан юборди?» дедим. У: «Ислом билан,» дедилар. Мен: «Исломнинг аломатлари нималар?» дедим. У: «"Мен юзимни Аллаҳга топширдим ва (ширкдан) бутунлай воз кечдим" дейишинг, намозни қоим қилишинг ва закотни беришинг,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ مُسَاوِرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ شَابُورَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ سَلاَّمٍ، عَنْ أَخِيهِ، زَيْدِ بْنِ سَلاَّمٍ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ جَدِّهِ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، أَنَّ أَبَا مَالِكٍ الأَشْعَرِيَّ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ شَطْرُ الإِيمَانِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ تَمْلأُ الْمِيزَانَ وَالتَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ يَمْلأُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ وَالصَّلاَةُ نُورٌ وَالزَّكَاةُ بُرْهَانٌ وَالصَّبْرُ ضِيَاءٌ وَالْقُرْآنُ حُجَّةٌ لَكَ أَوْ عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Исо ибн Мусовир хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибн Шуъайб ибн Шобур ривоят қилди, у Муъовия ибн Салломдан, у унинг акаси Зайд ибн Салломдан, у унга бобоси Абу Салломдан, у Абдураҳмон ибн Ғанимдан хабар бериб, Абу Молик ал-Ашъарий унга ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Таҳоратни комил қилиш имоннинг ярмидир, "алҳамдулиллаҳ" тарозини тўлдиради, тасбеҳ ва такбир осмонлар билан ерни тўлдиради, намоз нурдир, закот далилдир, сабр зиёдир, Қуръон эса сенинг фойдангга ёки зиёнингга ҳужжатдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، عَنْ شُعَيْبٍ، عَنِ اللَّيْثِ، قَالَ أَنْبَأَنَا خَالِدٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ نُعَيْمٍ الْمُجْمِرِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي صُهَيْبٌ، أَنَّهُ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَمِنْ أَبِي سَعِيدٍ يَقُولاَنِ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا فَقَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَكَبَّ فَأَكَبَّ كُلُّ رَجُلٍ مِنَّا يَبْكِي لاَ نَدْرِي عَلَى مَاذَا حَلَفَ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فِي وَجْهِهِ الْبُشْرَى فَكَانَتْ أَحَبَّ إِلَيْنَا مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ عَبْدٍ يُصَلِّي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ وَيَصُومُ رَمَضَانَ وَيُخْرِجُ الزَّكَاةَ وَيَجْتَنِبُ الْكَبَائِرَ السَّبْعَ إِلاَّ فُتِّحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ فَقِيلَ لَهُ ادْخُلْ بِسَلاَمٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абдулҳакам хабар берди, у Шуъайбдан, у ал-Лайсдан (ривоят қилиб), деди: бизга Холид хабар берди, у Ибн Аби Ҳилолдан, у Нуъайм ал-Мужмир Абу Абдуллоҳдан (ривоят қилиб), деди: менга Суҳайб хабар бердики, у Абу Ҳурайра ва Абу Саиддан эшитганки, улар иккаласи шундай дедилар: Бир куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга хутба қилиб: «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки,» дедилар уч марта, сўнг бошларини эгдилар. Шунда ҳар биримиз бошини эгиб йиғладик, У нимага қасам ичганини билмасдик. Сўнг У бошларини кўтардилар, юзларида хушхабар (аломати) бор эди ва у биз учун қизил туялардан ҳам маҳбуброқ бўлди. Сўнг У: «Қайси бир банда беш (вақт) намозни ўқиса, Рамазон рўзасини тутса, закотни чиқарса ва етти катта гуноҳдан сақланса, албатта унга жаннат эшиклари очилади ва унга: "Саломатлик ила кир," дейилади,» дедилар.

أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ شُعَيْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَنْفَقَ زَوْجَيْنِ مِنْ شَىْءٍ مِنَ الأَشْيَاءِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ دُعِيَ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ يَا عَبْدَ اللَّهِ هَذَا خَيْرٌ لَكَ وَلِلْجَنَّةِ أَبْوَابٌ فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّلاَةِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الصَّلاَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجِهَادِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الْجِهَادِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّدَقَةِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الصَّدَقَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصِّيَامِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الرَّيَّانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ هَلْ عَلَى مَنْ يُدْعَى مِنْ تِلْكَ الأَبْوَابِ مِنْ ضَرُورَةٍ فَهَلْ يُدْعَى مِنْهَا كُلِّهَا أَحَدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ وَإِنِّي أَرْجُو أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ ‏.‏

Менга Амр ибн Усмон ибн Саид ибн Касир хабар бериб, деди: бизга отам ривоят қилди, у Шуъайбдан, у аз-Зуҳрийдан (ривоят қилиб), деди: менга Ҳумайд ибн Абдураҳмон хабар бердики, Абу Ҳурайра деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Ким Аллаҳ йўлида нарсалардан бирор нарсадан бир жуфтини сарф қилса, жаннат эшикларидан: "Эй Аллаҳнинг бандаси, бу (эшик) сен учун яхшидир," деб чақирилади. Жаннатнинг (кўп) эшиклари бор. Ким намоз аҳлидан бўлса, намоз эшигидан чақирилади, ким жиҳод аҳлидан бўлса, жиҳод эшигидан чақирилади, ким садақа аҳлидан бўлса, садақа эшигидан чақирилади, ким рўза аҳлидан бўлса, Райён эшигидан чақирилади,» дедилар. Абу Бакр: «Ўша эшиклардан чақириладиган кишига (биттасидан киришнинг ўзи етарли бўлиб) бир зарурат борми? Бирор киши уларнинг барчасидан чақириладими, ё Расулуллоҳ?» деди. У: «Ҳа, мен сен улардан бири бўлишингни умид қиламан,» дедилар — яъни Абу Бакрни (назарда тутдилар).

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ جِئْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جَالِسٌ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ فَلَمَّا رَآنِي مُقْبِلاً قَالَ ‏"‏ هُمُ الأَخْسَرُونَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ مَا لِي لَعَلِّي أُنْزِلَ فِيَّ شَىْءٌ قُلْتُ مَنْ هُمْ فَدَاكَ أَبِي وَأُمِّي قَالَ ‏"‏ الأَكْثَرُونَ أَمْوَالاً إِلاَّ مَنْ قَالَ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا حَتَّى بَيْنَ يَدَيْهِ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَمُوتُ رَجُلٌ فَيَدَعُ إِبِلاً أَوْ بَقَرًا لَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهَا إِلاَّ جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مَا كَانَتْ وَأَسْمَنَهُ تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا نَفِدَتْ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ أُولاَهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий ўз ҳадисида Абу Муъовиядан хабар берди, у ал-Аъмашдан, у ал-Маърур ибн Сувайддан, у Абу Зардан (ривоят қилиб), деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим, У Каъба соясида ўтирган эдилар. Мени келаётганимни кўрганларида: «Каъбанинг Роббига қасамки, улар энг зиёнкорлардир,» дедилар. Мен: «Менга нима бўлди? Балки мен ҳақимда бир нарса нозил бўлгандир,» дедим. (Сўнг) мен: «Улар кимлар — отам-онам сенга фидо бўлсин?» дедим. У: «Моли кўп бўлганлар, фақат мана шундай, мана шундай ва мана шундай қилганлардан бошқаси,» дедилар — олди томонига, ўнг томонига ва чап томонига (ишора қилиб). Сўнг У: «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, қайси бир киши закотини адо этмаган туялар ёки молларни қолдириб ўлса, албатта улар Қиёмат куни бўлган энг катта ва энг семиз ҳолатида келиб, уни туёқлари билан босади ва шохлари билан сузади. Ҳар гал охиргилари ўтиб бўлганда, аввалгилари қайтарилади — токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунича,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَامِعِ بْنِ أَبِي رَاشِدٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ رَجُلٍ لَهُ مَالٌ لاَ يُؤَدِّي حَقَّ مَالِهِ إِلاَّ جُعِلَ لَهُ طَوْقًا فِي عُنُقِهِ شُجَاعٌ أَقْرَعُ وَهُوَ يَفِرُّ مِنْهُ وَهُوَ يَتْبَعُهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ مِصْدَاقَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Бизга Мужоҳид ибн Мусо хабар бериб, деди: бизга Ибн Уяйна ривоят қилди, у Жомиъ ибн Аби Рошиддан, у Абу Воилдан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилиб), деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир кишининг моли бўлиб, молининг ҳаққини (закотини) адо этмаса, албатта у (мол) унинг бўйнига ҳалқа қилинган кал илон бўлади, у (киши) ундан қочади, у (илон) эса уни таъқиб қилади,» дедилар. Сўнг бунинг тасдиғини Аллаҳ азза ва жалланинг Китобидан ўқиб (шу оятни келтирдилар): «Аллаҳ Ўз фазлидан ато этган нарсага бахиллик қиладиганлар уни ўзлари учун яхши деб ўйламасинлар. Балки у улар учун ёмондир. Улар бахиллик қилган нарса Қиёмат куни бўйинларига (ҳалқа қилиб) ўралади,» — оят (Оли Имрон сураси, 180).

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الْغُدَانِيِّ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ إِبِلٌ لاَ يُعْطِي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَجْدَتُهَا وَرِسْلُهَا قَالَ ‏"‏ فِي عُسْرِهَا وَيُسْرِهَا فَإِنَّهَا تَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَغَذِّ مَا كَانَتْ وَأَسْمَنِهِ وَآشَرِهِ يُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ فَتَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا إِذَا جَاءَتْ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ فَيَرَى سَبِيلَهُ وَأَيُّمَا رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ بَقَرٌ لاَ يُعْطِي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا فَإِنَّهَا تَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَغَذَّ مَا كَانَتْ وَأَسْمَنَهُ وَآشَرَهُ يُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ فَتَنْطَحُهُ كُلُّ ذَاتِ قَرْنٍ بِقَرْنِهَا وَتَطَؤُهُ كُلُّ ذَاتِ ظِلْفٍ بِظِلْفِهَا إِذَا جَاوَزَتْهُ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ فَيَرَى سَبِيلَهُ وَأَيُّمَا رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ غَنَمٌ لاَ يُعْطِي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا فَإِنَّهَا تَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَغَذِّ مَا كَانَتْ وَأَكْثَرِهِ وَأَسْمَنِهِ وَآشَرِهِ ثُمَّ يُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ فَتَطَؤُهُ كُلُّ ذَاتِ ظِلْفٍ بِظِلْفِهَا وَتَنْطَحُهُ كُلُّ ذَاتِ قَرْنٍ بِقَرْنِهَا لَيْسَ فِيهَا عَقْصَاءُ وَلاَ عَضْبَاءُ إِذَا جَاوَزَتْهُ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ فَيَرَى سَبِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар бериб, деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, бизга Саид ибн Аби Аруба ривоят қилиб, деди: бизга Қатода ривоят қилди, у Абу Амр ал-Ғудонийдан (ривоят қилиб): Абу Ҳурайра деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Қайси бир кишининг туялари бўлиб, уларнинг оғир ва енгил пайтидаги ҳаққини бермаса...» дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, оғир ва енгил пайтидаги (ҳаққи) нима?» дедилар. У: «(Яъни) қийинчилик ва осончилик пайтидаги (ҳаққи). Албатта у (туялар) Қиёмат куни бўлган энг енгилҳаракат, энг семиз ва энг бақувват ҳолатида келади ва у (киши) учун текис, кенг майдонга ётқизилади, улар уни туёқлари билан босади. Охиргилари келганда, аввалгилари унга қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда — токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунича, сўнг у ўз йўлини (жаннат ёки дўзахга кетишини) кўради. Қайси бир кишининг моллари бўлиб, уларнинг оғир ва енгил пайтидаги ҳаққини бермаса, албатта у (моллар) Қиёмат куни бўлган энг бақувват, энг семиз ва энг тетик ҳолатида келади ва у учун текис, кенг майдонга ётқизилади, ҳар бир шохлиси уни шохи билан сузади ва ҳар бир туёқлиси уни туёғи билан босади. Охиргилари ундан ўтганда, аввалгилари унга қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда — токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунича, сўнг у ўз йўлини кўради. Қайси бир кишининг қўйлари бўлиб, уларнинг оғир ва енгил пайтидаги ҳаққини бермаса, албатта у (қўйлар) Қиёмат куни бўлган энг бақувват, энг кўп, энг семиз ва энг тетик ҳолатида келади, сўнг у учун текис, кенг майдонга ётқизилади, ҳар бир туёқлиси уни туёғи билан босади ва ҳар бир шохлиси уни шохи билан сузади — уларнинг орасида буришган шохли ёки шохсиз йўқ. Охиргилари ундан ўтганда, аввалгилари унга қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда — токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунича, сўнг у ўз йўлини кўради,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ وَكَفَرَ مَنْ كَفَرَ مِنَ الْعَرَبِ قَالَ عُمَرُ لأَبِي بَكْرٍ كَيْفَ تُقَاتِلُ النَّاسَ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ عَصَمَ مِنِّي مَالَهُ وَنَفْسَهُ إِلاَّ بِحَقِّهِ وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه لأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ فَإِنَّ الزَّكَاةَ حَقُّ الْمَالِ وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي عِقَالاً كَانُوا يُؤَدُّونَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَى مَنْعِهِ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ رضى الله عنه فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ رَأَيْتُ اللَّهَ شَرَحَ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ لِلْقِتَالِ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ الْحَقُّ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Уқайлдан, у аз-Зуҳрийдан (ривоят қилиб), деди: менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуд хабар берди, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилиб), деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этиб, ундан кейин Абу Бакр халифа қилингач ва араблардан куфрга қайтганлар қайтганда, Умар Абу Бакрга: «Сен одамлар билан қандай жанг қиласан, ахир Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Мен одамлар билан улар Ло илаҳа иллаллоҳ дейишларигача жанг қилишга буюрилганман. Ким Ло илаҳа иллаллоҳ деса, моли ва жони мендан сақланган бўлади — фақат унинг ҳаққи (вожиб бўлган нарса) бундан мустасно — унинг ҳисоби эса Аллаҳ зиммасидадир," деганлар,» деди. Абу Бакр (розияллаҳу анҳу): «Албатта мен намоз билан закотни ажратганлар билан жанг қиламан, чунки закот молнинг ҳаққидир. Аллаҳга қасамки, агар улар менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бериб турган бир туя боғличини (ип-арқонни) ҳам бермасалар, мен уларни уни бермаганликлари учун жанг қиламан,» деди. Умар (розияллаҳу анҳу) деди: «Аллаҳга қасамки, мен Аллаҳ Абу Бакрнинг кўнглини жангга очиб қўйганини кўрганимдан бошқа нарса эмас эди, шунда мен бунинг ҳақ эканлигини англадим.»

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ لاَ يُفَرَّقُ إِبِلٌ عَنْ حِسَابِهَا مَنْ أَعْطَاهَا مُؤْتَجِرًا فَلَهُ أَجْرُهَا وَمَنْ أَبَى فَإِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ إِبِلِهِ عَزْمَةٌ مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا لاَ يَحِلُّ لآلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Алий хабар бериб, деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Баҳз ибн Ҳаким ривоят қилди, у деди: менга отам ўз бобомдан (ривоят қилиб) сўзлаб, деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Ҳар бир ўзи ўтлаб юрадиган туяларда — ҳар қирқ (туя)да бир бинт лабун (икки ёшли урғочи туя бола) (закотдир). Туялар ҳисобидан ажратилмайди. Ким уни (закотини) савоб умидида берса, унга унинг ажри бордир. Ким бермаса, биз уни ва туяларининг ярмини оламиз — бу Роббимизнинг азмларидан (қатъий ҳукмларидан) бир азмдир. Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг оиласига ундан (закотдан) ҳеч нарса ҳалол эмасдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، ح وَأَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، وَشُعْبَةَ، وَمَالِكٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Убайдуллоҳ ибн Саид хабар бериб, деди: бизга Суфён ривоят қилди, у деди: менга Амр ибн Яҳё ривоят қилди. (Бошқа санад): бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, улар Абдураҳмондан, у Суфён, Шуъба ва Моликдан, улар Амр ибн Яҳёдан, у ўз отасидан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилиб): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Беш васқдан кам (дон)да садақа (закот) йўқ, беш туядан кам (туя)да садақа йўқ ва беш уқиядан кам (кумуш)да садақа йўқ,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Исо ибн Ҳаммод хабар бериб, деди: бизга ал-Лайс хабар берди, у Яҳё ибн Саиддан, у Амр ибн Яҳё ибн Уморадан, у ўз отасидан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилиб): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Беш туядан кам (туя)да садақа (закот) йўқ, беш уқиядан кам (кумуш)да садақа йўқ ва беш васқдан кам (дон)да садақа йўқ,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُظَفَّرُ بْنُ مُدْرِكٍ أَبُو كَامِلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَخَذْتُ هَذَا الْكِتَابَ مِنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَتَبَ لَهُمْ إِنَّ هَذِهِ فَرَائِضُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهَا رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فَمَنْ سُئِلَهَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهِهَا فَلْيُعْطِ وَمَنْ سُئِلَ فَوْقَ ذَلِكَ فَلاَ يُعْطِ فِيمَا دُونَ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ فِي كُلِّ خَمْسِ ذَوْدٍ شَاةٌ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا وَعِشْرِينَ فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاَثِينَ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ بِنْتُ مَخَاضٍ فَابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتًّا وَثَلاَثِينَ فَفِيهَا بِنْتُ لَبُونٍ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتَّةً وَأَرْبَعِينَ فَفِيهَا حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ إِلَى سِتِّينَ فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَسِتِّينَ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتًّا وَسَبْعِينَ فَفِيهَا بِنْتَا لَبُونٍ إِلَى تِسْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَتِسْعِينَ فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ وَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ فَإِذَا تَبَايَنَ أَسْنَانُ الإِبِلِ فِي فَرَائِضِ الصَّدَقَاتِ فَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْجَذَعَةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ جَذَعَةٌ وَعِنْدَهُ حِقَّةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ الْحِقَّةُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ حِقَّةٌ وَعِنْدَهُ جَذَعَةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيُعْطِيهِ الْمُصَدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ وَعِنْدَهُ بِنْتُ لَبُونٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ ابْنَةِ لَبُونٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ إِلاَّ حِقَّةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيُعْطِيهِ الْمُصَدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ ابْنَةِ لَبُونٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ بِنْتُ لَبُونٍ وَعِنْدَهُ بِنْتُ مَخَاضٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ ابْنَةِ مَخَاضٍ وَلَيْسَ عِنْدَهُ إِلاَّ ابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِنَّهُ يُقْبَلُ مِنْهُ وَلَيْسَ مَعَهُ شَىْءٌ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ إِلاَّ أَرْبَعٌ مِنَ الإِبِلِ فَلَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا وَفِي صَدَقَةِ الْغَنَمِ فِي سَائِمَتِهَا إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَى مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَلاَثُ شِيَاهٍ إِلَى ثَلاَثِمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ فَفِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ وَلاَ يُؤْخَذُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ وَلاَ ذَاتُ عَوَارٍ وَلاَ تَيْسُ الْغَنَمِ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ الْمُصَّدِّقُ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بَيْنَهُمَا بِالسَّوِيَّةِ فَإِذَا كَانَتْ سَائِمَةُ الرَّجُلِ نَاقِصَةً مِنْ أَرْبَعِينَ شَاةٌ وَاحِدَةٌ فَلَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا وَفِي الرِّقَةِ رُبُعُ الْعُشْرِ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ إِلاَّ تِسْعِينَ وَمِائَةَ دِرْهَمٍ فَلَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга ал-Музаффар ибн Мудрик Абу Комил ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у деди: мен бу китобни Сумома ибн Абдуллоҳ ибн Анас ибн Моликдан олдим, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Абу Бакр уларга шуларни ёзиб берди: «Бу Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мусулмонларга фарз қилган садақа (закот) фаризаларидир; уларни Аллаҳ азза ва жалла Ўз Расулига (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буюрган. Мусулмонлардан ким ундан ўз миқдорида (закот) сўралса, берсин; ким ундан ортиғини сўралса, бермасин. Туялар йигирма бешдан кам бўлса, ҳар беш туяда битта қўй. Агар йигирма бешга етса, ўттиз бешгача битта бинт маход (бир яшар урғочи туя). Агар бинт маход бўлмаса, эркак ибн лабун (икки яшар туя). Агар ўттиз олтига етса, қирқ бешгача битта бинт лабун (икки яшар урғочи туя). Агар қирқ олтига етса, олтмишгача эркаги билан қочириладиган битта ҳиққа (уч яшар урғочи туя). Агар олтмиш бирга етса, етмиш бешгача битта жазаъа (тўрт яшар урғочи туя). Агар етмиш олтига етса, тўқсонгача иккита бинт лабун. Агар тўқсон бирга етса, бир юз йигирмагача эркаги билан қочириладиган иккита ҳиққа. Агар бир юз йигирмадан ошса, ҳар қирқтада битта бинт лабун ва ҳар элликта да битта ҳиққа. Туяларнинг ёшлари садақа фаризаларида турлича бўлиб қолса: кимнинг зиммасига жазаъа (бериш) тушган бўлса-ю, унда жазаъа бўлмаса, балки ҳиққа бўлса, ундан ҳиққа қабул қилинади ва у билан бирга, агар осон бўлса, иккита қўй ёки йигирма дирҳам қўшади. Кимнинг зиммасига ҳиққа (бериш) тушган бўлса-ю, унда ҳиққа бўлмаса, балки жазаъа бўлса, ундан у қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки, агар осон бўлса, иккита қўй беради. Кимнинг зиммасига ҳиққа (бериш) тушган бўлса-ю, унда у бўлмаса, балки бинт лабун бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга, агар осон бўлса, иккита қўй ёки йигирма дирҳам қўшади. Кимнинг зиммасига бинт лабун (бериш) тушган бўлса-ю, унда фақат ҳиққа бўлса, ундан у қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимнинг зиммасига бинт лабун (бериш) тушган бўлса-ю, унда бинт лабун бўлмаса, балки бинт маход бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга, агар осон бўлса, иккита қўй ёки йигирма дирҳам қўшади. Кимнинг зиммасига бинт маход (бериш) тушган бўлса-ю, унда фақат эркак ибн лабун бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга ҳеч нарса (қўшилмайди). Кимнинг фақат тўртта туяси бўлса, уларда ҳеч нарса йўқ, фақат эгаси хоҳласа (беради). Яйловда боқиладиган қўйлар садақасида: улар қирқта бўлса, бир юз йигирмагача битта қўй. Агар биттага ошса, икки юзгача иккита қўй. Агар биттага ошса, уч юзгача учта қўй. Агар ошса, ҳар юзта да битта қўй. Садақа учун қари (ҳайвон), нуқсонли (касал) ҳайвон ва қўйнинг такаси олинмайди, фақат закот йиғувчи хоҳласа (олади). Садақадан қўрқиб, ажралганлар бирга қўшилмайди ва бирга бўлганлар ажратилмайди. Икки шерик бўлса, улар ўрталарида (закотни) тенг баробар ҳисоблашади. Бир кишининг яйлов қўйлари қирқдан битта кам бўлса, уларда ҳеч нарса йўқ, фақат эгаси хоҳласа (беради). Кумушда қирқдан бири (рубъул ушр). Агар бир юз тўқсон дирҳамдан бошқа бўлмаса, унда ҳеч нарса йўқ, фақат эгаси хоҳласа (беради).»

أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ، مِمَّا حَدَّثَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجُ، مِمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُحَدِّثُ بِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ تَأْتِي الإِبِلُ عَلَى رَبِّهَا عَلَى خَيْرِ مَا كَانَتْ إِذَا هِيَ لَمْ يُعْطِ فِيهَا حَقَّهَا تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا وَتَأْتِي الْغَنَمُ عَلَى رَبِّهَا عَلَى خَيْرِ مَا كَانَتْ إِذَا لَمْ يُعْطِ فِيهَا حَقَّهَا تَطَؤُهُ بِأَظْلاَفِهَا وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا - قَالَ - وَمِنْ حَقِّهَا أَنْ تُحْلَبَ عَلَى الْمَاءِ أَلاَ لاَ يَأْتِيَنَّ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِبَعِيرٍ يَحْمِلُهُ عَلَى رَقَبَتِهِ لَهُ رُغَاءٌ فَيَقُولُ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ فَأَقُولُ لاَ أَمْلِكُ لَكَ شَيْئًا قَدْ بَلَّغْتُ ‏.‏ أَلاَ لاَ يَأْتِيَنَّ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِشَاةٍ يَحْمِلُهَا عَلَى رَقَبَتِهِ لَهَا يُعَارٌ فَيَقُولُ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ فَأَقُولُ لاَ أَمْلِكُ لَكَ شَيْئًا قَدْ بَلَّغْتُ - قَالَ - وَيَكُونُ كَنْزُ أَحَدِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ يَفِرُّ مِنْهُ صَاحِبُهُ وَيَطْلُبُهُ أَنَا كَنْزُكَ فَلاَ يَزَالُ حَتَّى يُلْقِمَهُ أُصْبُعَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Имрон ибн Баккор хабар берди, у деди: бизга Али ибн Айёш ривоят қилди, у деди: бизга Шуайб ривоят қилди, у деди: менга Абуз-Зинод, Абдураҳмон ал-Аъраж ўзига айтиб берган нарсадан, у зикр қилган нарсадан — уни Абу Ҳурайрадан эшитганини айтиб берди — Абу Ҳурайра айтдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Қиёмат кунида) туя эгасининг олдига энг яхши ҳолатда келиб, агар у (эгаси) улардаги ҳақни бермаган бўлса, уларни туёқлари билан эзади; қўй ҳам эгасининг олдига энг яхши ҳолатда келиб, агар у улардаги ҳақни бермаган бўлса, уни туёқлари билан эзади ва шохлари билан сузади,» дедилар. (Расулуллаҳ) дедилар: «Унинг (қўйнинг) ҳақларидан бири уни сув бошида соғишдир. Огоҳ бўлинглар! Сизлардан бирингиз қиёмат куни бўйнида овоз чиқариб бўкираётган туяни кўтариб келиб: «Ё Муҳаммад!» демасин. Мен: «Мен сен учун ҳеч нарсага эга эмасман, мен (ҳақиқатни) етказган эдим,» дейман. Огоҳ бўлинглар! Сизлардан бирингиз қиёмат куни бўйнида маъраётган қўйни кўтариб келиб: «Ё Муҳаммад!» демасин. Мен: «Мен сен учун ҳеч нарсага эга эмасман, мен (ҳақиқатни) етказган эдим,» дейман.» (Расулуллаҳ) дедилар: «Улардан бирининг хазинаси қиёмат куни боши кал (заҳарли) илон бўлиб, эгаси ундан қочади, у эса: «Мен сенинг хазинангман,» деб уни таъқиб қилаверади, токи унинг бармоғини оғзига олади.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ بَهْزَ بْنَ حَكِيمٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ لاَ تُفَرَّقُ إِبِلٌ عَنْ حِسَابِهَا مَنْ أَعْطَاهَا مُؤْتَجِرًا لَهُ أَجْرُهَا وَمَنْ مَنَعَهَا فَإِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ إِبِلِهِ عَزْمَةً مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا لاَ يَحِلُّ لآلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар берди, у деди: бизга Муътамир ривоят қилди, у деди: мен Баҳз ибн Ҳакимнинг отасидан, у эса бобосидан ривоят қилаётганини эшитдим, (бобоси) деди: мен Расулуллаҳнинг (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Яйловда боқиладиган ҳар қирқта туяда битта бинт лабун (бор). Туялар ўз ҳисобидан ажратилмайди. Ким уни (закотни) ажр умид қилиб берса, унинг ажри уники. Ким уни бермаса, биз уни ва туясининг ярмини оламиз — бу Роббимизнинг азиматларидан (қатъий ҳукмларидан) бир азиматдир. Ундан (закот молидан) Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) оиласига ҳеч нарса ҳалол эмас,» деяётганларини эшитдим.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُفَضَّلٌ، - وَهُوَ ابْنُ مُهَلْهَلٍ - عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ مُعَاذٍ، ‏.‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ وَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ وَمِنَ الْبَقَرِ مِنْ ثَلاَثِينَ تَبِيعًا أَوْ تَبِيعَةً وَمِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةً ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, у деди: бизга Муфаззал — у ибн Муҳалҳилдир — ал-Аъмашдан, у Шақиқдан, у Масруқдан, у Муоздан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни Яманга жўнатдилар ва унга буюрдиларки, балоғатга етган ҳар бир кишидан бир динор ёки унинг эвазига Маофир (матосини) олсин; моллардан эса ҳар ўттизтада бир табиъ (икки яшар эркак бузоқ) ёки табиъа (урғочи бузоқ), ҳар қирқтада бир мусинна (уч яшар мол) олсин.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْلَى، - وَهُوَ ابْنُ عُبَيْدٍ - قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، وَالأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالاَ قَالَ مُعَاذٌ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَنِي أَنْ آخُذَ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ بَقَرَةً ثَنِيَّةً وَمِنْ كُلِّ ثَلاَثِينَ تَبِيعًا وَمِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Яъло — у ибн Убайддир — ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш, Шақиқдан, у Масруқдан, ҳамда ал-Аъмаш Иброҳимдан (ривоят қилди), улар дедиларки: Муоз деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени Яманга жўнатдилар ва менга буюрдиларки, ҳар қирқта молдан бир сания (уч ёшга тўлган мол), ҳар ўттизтадан бир табиъ ва балоғатга етган ҳар бир кишидан бир динор ёки унинг эвазига Маофир (матосини) олай.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ مُعَاذٍ، قَالَ لَمَّا بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ أَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ كُلِّ ثَلاَثِينَ مِنَ الْبَقَرِ تَبِيعًا أَوْ تَبِيعَةً وَمِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةً وَمِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Ҳарб хабар берди, у деди: бизга Абу Муовия, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Масруқдан, у Муоздан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни Яманга жўнатганларида унга буюрдиларки, ҳар ўттиз молдан бир табиъ (эркак бузоқ) ёки табиъа (урғочи бузоқ), ҳар қирқтадан бир мусинна ва балоғатга етган ҳар бир кишидан бир динор ёки унинг эвазига Маофир (матосини) олсин.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ الطُّوسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي وَائِلِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ بَعَثَنِي إِلَى الْيَمَنِ أَنْ لاَ آخُذَ مِنَ الْبَقَرِ شَيْئًا حَتَّى تَبْلُغَ ثَلاَثِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ ثَلاَثِينَ فَفِيهَا عِجْلٌ تَابِعٌ جَذَعٌ أَوْ جَذَعَةٌ حَتَّى تَبْلُغَ أَرْبَعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا بَقَرَةٌ مُسِنَّةٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мансур ат-Тусий хабар берди, у деди: бизга Яъқуб ривоят қилди, у деди: бизга отам, Ибн Ишоқдан ривоят қилди, у деди: менга Сулаймон ал-Аъмаш, Абу Воил ибн Саламадан, у Муоз ибн Жабалдан ривоят қилди, (Муоз) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени Яманга жўнатганларида менга буюрдиларки, моллар ўттизга етмагунча ундан ҳеч нарса олмай; ўттизга етса, қирққа етмагунча унда бир тобеъ бузоқ — жазаъ (эркак) ёки жазаъа (урғочи) бор; қирққа етса, унда бир мусинна мол бор.

أَخْبَرَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنِ ابْنِ فُضَيْلٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ وَلاَ بَقَرٍ وَلاَ غَنَمٍ لاَ يُؤَدِّي حَقَّهَا إِلاَّ وُقِفَ لَهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَطَؤُهُ ذَاتُ الأَظْلاَفِ بِأَظْلاَفِهَا وَتَنْطَحُهُ ذَاتُ الْقُرُونِ بِقُرُونِهَا لَيْسَ فِيهَا يَوْمَئِذٍ جَمَّاءُ وَلاَ مَكْسُورَةُ الْقَرْنِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَاذَا حَقُّهَا قَالَ ‏"‏ إِطْرَاقُ فَحْلِهَا وَإِعَارَةُ دَلْوِهَا وَحَمْلٌ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلاَ صَاحِبِ مَالٍ لاَ يُؤَدِّي حَقَّهُ إِلاَّ يُخَيَّلُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ أَقْرَعُ يَفِرُّ مِنْهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يَتْبَعُهُ يَقُولُ لَهُ هَذَا كَنْزُكَ الَّذِي كُنْتَ تَبْخَلُ بِهِ فَإِذَا رَأَى أَنَّهُ لاَ بُدَّ لَهُ مِنْهُ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي فِيهِ فَجَعَلَ يَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الْفَحْلُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Восил ибн Абдул-Аъло, Ибн Фузайлдан, у Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан хабар берди, (Жобир) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Туя, мол ва қўй эгаси бўлиб, уларнинг ҳақини адо этмайдиган ҳар ким, албатта қиёмат куни кенг текис майдонда улар учун (жазога) тўхтатилади; туёқлилар уни туёқлари билан эзади, шохлилар уни шохлари билан сузади — ўша куни уларнинг орасида шохсизи ҳам, шохи сингани ҳам бўлмайди,» дедилар. Биз: «Ё Расулуллаҳ, уларнинг ҳақи нима?» дедик. У: «Эркагини (қочириш учун) бериш, челагини арият (қарзга) бериш ва уларни Аллаҳ йўлида (юк ташишга) беришдир. Мол эгаси бўлиб, унинг ҳақини адо этмайдиган ҳар кимга қиёмат куни боши кал (заҳарли) илон кўринади; эгаси ундан қочади, у эса уни таъқиб қилиб, унга: «Мен сен бахиллик қилган хазинангман,» дейди. (Эгаси) ундан қутула олмаслигини кўргач, қўлини унинг оғзига солади, у эса эркак (туя) чайнагандек уни чайнай бошлайди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ فَضَالَةَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ النَّسَائِيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُرَيْحُ بْنُ النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، رضى الله عنه كَتَبَ لَهُ أَنَّ هَذِهِ فَرَائِضُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فَمَنْ سُئِلَهَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهِهَا فَلْيُعْطِهَا وَمَنْ سُئِلَ فَوْقَهَا فَلاَ يُعْطِهِ فِيمَا دُونَ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ فِي خَمْسِ ذَوْدٍ شَاةٌ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا وَعِشْرِينَ فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاَثِينَ فَإِنْ لَمْ تَكُنِ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتَّةً وَثَلاَثِينَ فَفِيهَا بِنْتُ لَبُونِ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتَّةً وَأَرْبَعِينَ فَفِيهَا حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ إِلَى سِتِّينَ فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَسِتِّينَ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَى خَمْسَةٍ وَسَبْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتَّةً وَسَبْعِينَ فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ إِلَى تِسْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَتِسْعِينَ فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ وَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ فَإِذَا تَبَايَنَ أَسْنَانُ الإِبِلِ فِي فَرَائِضِ الصَّدَقَاتِ فَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْجَذَعَةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ جَذَعَةٌ وَعِنْدَهُ حِقَّةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ الْحِقَّةُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ إِلاَّ جَذَعَةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيُعْطِيهِ الْمُصَّدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ وَعِنْدَهُ ابْنَةُ لَبُونٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ بِنْتِ لَبُونٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ إِلاَّ حِقَّةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيُعْطِيهِ الْمُصَّدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ بِنْتِ لَبُونٍ وَعِنْدَهُ بِنْتُ مَخَاضٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ ابْنَةِ مَخَاضٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ إِلاَّ ابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِنَّهُ يُقْبَلُ مِنْهُ وَلَيْسَ مَعَهُ شَىْءٌ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ إِلاَّ أَرْبَعَةٌ مِنَ الإِبِلِ فَلَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا وَفِي صَدَقَةِ الْغَنَمِ فِي سَائِمَتِهَا إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَى مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَلاَثُ شِيَاهٍ إِلَى ثَلاَثِمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ وَلاَ تُؤْخَذُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ وَلاَ ذَاتُ عَوَارٍ وَلاَ تَيْسُ الْغَنَمِ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ الْمُصَّدِّقُ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بَيْنَهُمَا بِالسَّوِيَّةِ وَإِذَا كَانَتْ سَائِمَةُ الرَّجُلِ نَاقِصَةً مِنْ أَرْبَعِينَ شَاةٌ وَاحِدَةٌ فَلَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا وَفِي الرِّقَةِ رُبُعُ الْعُشْرِ فَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمَالُ إِلاَّ تِسْعِينَ وَمِائَةً فَلَيْسَ فِيهِ شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا ‏.‏

Бизга Убайдуллоҳ ибн Фазола ибн Иброҳим ан-Насоий хабар берди, у деди: бизга Шурайҳ ибн ан-Нуъмон хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама, Сумома ибн Абдуллоҳ ибн Анас ибн Моликдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Абу Бакр (розияллаҳу анҳу) унга шуларни ёзиб берди: «Бу Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мусулмонларга фарз қилган садақа (закот) фаризаларидир; уларни Аллаҳ Ўз Расулига (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буюрган. Мусулмонлардан ким ундан ўз миқдорида (закот) сўралса, берсин; ким ундан ортиғини сўралса, бермасин. Туялар йигирма бешдан кам бўлса, ҳар беш туяда битта қўй. Агар йигирма бешга етса, ўттиз бешгача битта бинт маход (бир яшар урғочи туя). Агар бинт маход бўлмаса, эркак ибн лабун. Агар ўттиз олтига етса, қирқ бешгача битта бинт лабун. Агар қирқ олтига етса, олтмишгача эркаги билан қочириладиган битта ҳиққа. Агар олтмиш бирга етса, етмиш бешгача битта жазаъа. Агар етмиш олтига етса, тўқсонгача иккита бинт лабун. Агар тўқсон бирга етса, бир юз йигирмагача эркаги билан қочириладиган иккита ҳиққа. Агар бир юз йигирмадан ошса, ҳар қирқтада битта бинт лабун ва ҳар элликта да битта ҳиққа. Туяларнинг ёшлари садақа фаризаларида турлича бўлиб қолса: кимнинг зиммасига жазаъа (бериш) тушган бўлса-ю, унда жазаъа бўлмаса, балки ҳиққа бўлса, ундан ҳиққа қабул қилинади ва у билан бирга, агар осон бўлса, иккита қўй ёки йигирма дирҳам қўшади. Кимнинг зиммасига ҳиққа (бериш) тушган бўлса-ю, унда фақат жазаъа бўлса, ундан у қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимнинг зиммасига ҳиққа (бериш) тушган бўлса-ю, унда у бўлмаса, балки бинт лабун бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга, агар осон бўлса, иккита қўй ёки йигирма дирҳам қўшади. Кимнинг зиммасига бинт лабун (бериш) тушган бўлса-ю, унда фақат ҳиққа бўлса, ундан у қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимнинг зиммасига бинт лабун (бериш) тушган бўлса-ю, унда бинт маход бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга, агар осон бўлса, иккита қўй ёки йигирма дирҳам қўшади. Кимнинг зиммасига бинт маход (бериш) тушган бўлса-ю, унда фақат эркак ибн лабун бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга ҳеч нарса (қўшилмайди). Кимнинг фақат тўртта туяси бўлса, уларда ҳеч нарса йўқ, фақат эгаси хоҳласа (беради). Яйловда боқиладиган қўйлар садақасида: улар қирқта бўлса, бир юз йигирмагача битта қўй. Агар биттага ошса, икки юзгача иккита қўй. Агар биттага ошса, уч юзгача учта қўй. Агар биттага ошса, ҳар юзта да битта қўй. Садақа учун қари (ҳайвон), нуқсонли (касал) ҳайвон ва қўйнинг такаси олинмайди, фақат закот йиғувчи хоҳласа (олади). Садақадан қўрқиб, ажралганлар бирга қўшилмайди ва бирга бўлганлар ажратилмайди. Икки шерик бўлса, улар ўрталарида (закотни) тенг баробар ҳисоблашади. Бир кишининг яйлов қўйлари қирқдан битта кам бўлса, уларда ҳеч нарса йўқ, фақат эгаси хоҳласа (беради). Кумушда қирқдан бири (рубъул ушр). Агар мол бир юз тўқсондан бошқа бўлмаса, унда ҳеч нарса йўқ, фақат эгаси хоҳласа (беради).»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ وَلاَ بَقَرٍ وَلاَ غَنَمٍ لاَ يُؤَدِّي زَكَاتَهَا إِلاَّ جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مَا كَانَتْ وَأَسْمَنَهُ تَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا وَتَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا كُلَّمَا نَفَذَتْ أُخْرَاهَا أَعَادَتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш, ал-Маърур ибн Сувайддан, у Абу Зардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Туя, мол ва қўй эгаси бўлиб, уларнинг закотини адо этмайдиган ҳар кимнинг олдига улар қиёмат куни энг катта ва энг семиз ҳолатларида келиб, уни шохлари билан сузади ва туёқлари билан эзади; уларнинг охиргиси (унинг устидан) ўтиб бўлиши билан биринчиси яна қайтарилади — токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунча,» дедилар.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ هُشَيْمٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ مَيْسَرَةَ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، قَالَ أَتَانَا مُصَدِّقُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ فَجَلَسْتُ إِلَيْهِ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ فِي عَهْدِي أَنْ لاَ نَأْخُذَ رَاضِعَ لَبَنٍ وَلاَ نَجْمَعَ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ نُفَرِّقَ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَاهُ رَجُلٌ بِنَاقَةٍ كَوْمَاءَ فَقَالَ ‏"‏ خُذْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَى

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий, Ҳушаймдан, у Ҳилол ибн Хаббобдан, у Майсара Абу Солиҳдан, у Сувайд ибн Ғафаладан хабар берди, (Сувайд) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг закот йиғувчиси бизнинг олдимизга келди. Мен унинг олдига келиб, ёнига ўтирдим ва унинг: «Менинг аҳдимда (топшириғимда) шу борки, биз сут эмаётган (ёш) ҳайвонни олмаймиз, ажралганни бирга қўшмаймиз ва бирга бўлганни ажратмаймиз,» деяётганини эшитдим. Шунда бир киши унга семиз ўркачли туя келтирди. (Йиғувчи): «Буни олмайман,» деб рад этди.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ زَيْدِ بْنِ يَزِيدَ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي الزَّرْقَاءِ - قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ سَاعِيًا فَأَتَى رَجُلاً فَأَتَاهُ فَصِيلاً مَخْلُولاً فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَعَثْنَا مُصَدِّقَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنَّ فُلاَنًا أَعْطَاهُ فَصِيلاً مَخْلُولاً اللَّهُمَّ لاَ تُبَارِكْ فِيهِ وَلاَ فِي إِبِلِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَبَلَغَ ذَلِكَ الرَّجُلَ فَجَاءَ بِنَاقَةٍ حَسْنَاءَ فَقَالَ أَتُوبُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَإِلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ فِيهِ وَفِي إِبِلِهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Зайд ибн Язид — яъни ибн Абуз-Зарқо — хабар берди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Осим ибн Кулайбдан, у отасидан, у Воил ибн Ҳужрдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир закот йиғувчини жўнатдилар. У бир кишининг олдига келди, у (киши) унга ориқ, сутдан ажратилган ёш туяча келтирди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Биз Аллаҳ ва Унинг Расулининг закот йиғувчисини жўнатдик, фалончи эса унга ориқ, сутдан ажратилган ёш туяча берди. Ё Аллаҳ! Унга ҳам, унинг туяларига ҳам барака берма!» дедилар. Бу (гап) ўша кишига етди, у чиройли урғочи туя келтириб: «Мен Аллаҳ азза ва жалла ва Унинг Набийсига (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тавба қиламан,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ё Аллаҳ! Унга ҳам, унинг туяларига ҳам барака бер!» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ أَخْبَرَنِي قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَتَاهُ قَوْمٌ بِصَدَقَتِهِمْ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ فُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَاهُ أَبِي بِصَدَقَتِهِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Язид хабар берди, у деди: бизга Баҳз ибн Асад ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: Амр ибн Мурра менга хабар бериб деди: мен Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига бир қавм садақаси (закоти)ни келтирса, У: «Ё Аллаҳ! Фалончининг оиласига саловот йўлла,» дердилар. Отам унга ўз садақасини келтирди, У: «Ё Аллаҳ! Абу Авфо оиласига саловот йўлла,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هِلاَلٍ، قَالَ قَالَ جَرِيرٌ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَاسٌ مِنَ الأَعْرَابِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ يَأْتِينَا نَاسٌ مِنْ مُصَدِّقِيكَ يَظْلِمُونَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَرْضُوا مُصَدِّقِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَإِنْ ظَلَمَ قَالَ ‏"‏ أَرْضُوا مُصَدِّقِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالُوا وَإِنْ ظَلَمَ قَالَ ‏"‏ أَرْضُوا مُصَدِّقِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ جَرِيرٌ فَمَا صَدَرَ عَنِّي مُصَدِّقٌ مُنْذُ سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ وَهُوَ رَاضٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Муҳаммад ибн Башшор — лафз уники — хабар бердилар, улар дедилар: бизга Яҳё, Муҳаммад ибн Абу Исмоилдан, у Абдураҳмон ибн Ҳилолдан ривоят қилди, у деди: Жарир деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига аъробийлардан бир нечта киши келиб: «Ё Расулуллаҳ, сизнинг закот йиғувчиларингиздан баъзилари олдимизга келиб, зулм қилишяпти,» дедилар. У: «Закот йиғувчиларингизни рози қилинглар,» дедилар. Улар: «Улар зулм қилсалар ҳам-а?» дедилар. У: «Закот йиғувчиларингизни рози қилинглар,» дедилар. Сўнг улар: «Улар зулм қилсалар ҳам-а?» дедилар. У: «Закот йиғувчиларингизни рози қилинглар,» дедилар. Жарир деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан буни эшитганимдан бери мендан рози бўлмаган ҳеч бир закот йиғувчи қайтиб кетмади.

أَخْبَرَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - هُوَ ابْنُ عُلَيَّةَ - قَالَ أَنْبَأَنَا دَاوُدُ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قَالَ جَرِيرٌ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا أَتَاكُمُ الْمُصَدِّقُ فَلْيَصْدُرْ وَهُوَ عَنْكُمْ رَاضٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Зиёд ибн Айюб хабар берди, у деди: бизга Исмоил — у ибн Улайядир — ривоят қилди, у деди: бизга Довуд, аш-Шаъбийдан хабар берди, у деди: Жарир деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Олдингизга закот йиғувчи келса, у сизлардан рози ҳолда қайтсин,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ ثَفِنَةَ، قَالَ اسْتَعْمَلَ ابْنُ عَلْقَمَةَ أَبِي عَلَى عِرَافَةِ قَوْمِهِ وَأَمَرَهُ أَنْ يُصَدِّقَهُمْ، فَبَعَثَنِي أَبِي إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ لآتِيَهُ بِصَدَقَتِهِمْ فَخَرَجْتُ حَتَّى أَتَيْتُ عَلَى شَيْخٍ كَبِيرٍ يُقَالُ لَهُ سَعْرٌ فَقُلْتُ إِنَّ أَبِي بَعَثَنِي إِلَيْكَ لِتُؤَدِّيَ صَدَقَةَ غَنَمِكَ ‏.‏ قَالَ ابْنَ أَخِي وَأَىُّ نَحْوٍ تَأْخُذُونَ قُلْتُ نَخْتَارُ حَتَّى إِنَّا لَنَشْبُرُ ضُرُوعَ الْغَنَمِ ‏.‏ قَالَ ابْنَ أَخِي فَإِنِّي أُحَدِّثُكَ أَنِّي كُنْتُ فِي شِعْبٍ مِنْ هَذِهِ الشِّعَابِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَنَمٍ لِي فَجَاءَنِي رَجُلاَنِ عَلَى بَعِيرٍ فَقَالاَ إِنَّا رَسُولاَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْكَ لِتُؤَدِّيَ صَدَقَةَ غَنَمِكَ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ وَمَا عَلَىَّ فِيهَا قَالاَ شَاةٌ ‏.‏ فَأَعْمِدُ إِلَى شَاةٍ قَدْ عَرَفْتُ مَكَانَهَا مُمْتَلِئَةً مَحْضًا وَشَحْمًا فَأَخْرَجْتُهَا إِلَيْهِمَا فَقَالَ هَذِهِ الشَّافِعُ ‏.‏ وَالشَّافِعُ الْحَائِلُ وَقَدْ نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَأْخُذَ شَافِعًا قَالَ فَأَعْمِدُ إِلَى عَنَاقٍ مُعْتَاطٍ - وَالْمُعْتَاطُ الَّتِي لَمْ تَلِدْ وَلَدًا وَقَدْ حَانَ وِلاَدُهَا - فَأَخْرَجْتُهَا إِلَيْهِمَا فَقَالاَ نَاوِلْنَاهَا فَرَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا فَجَعَلاَهَا مَعَهُمَا عَلَى بَعِيرِهِمَا ثُمَّ انْطَلَقَا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Закариё ибн Ишоқ, Амр ибн Абу Суфёндан, у Муслим ибн Сафинадан (ривоят қилдики), у деди: Ибн Алқама отамни ўз қавмига оқсоқол қилиб тайинлади ва унга улардан закот йиғишни буюрди. Отам мени уларнинг бир гуруҳига, уларнинг садақасини олиб келишим учун жўнатди. Мен чиқиб, охири Саър деб аталадиган кекса бир чолнинг олдига келдим ва: «Отам мени сенинг олдингга қўйларинг закотини адо этишинг учун жўнатди,» дедим. У: «Эй жияним, қайси тарзда оласизлар?» деди. Мен: «Танлаб оламиз, ҳатто қўйларнинг елинларини ҳам ушлаб кўрамиз,» дедим. У: «Эй жияним, мен сенга шуни айтиб берай: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида шу водийлардан бирида ўз қўйларим билан эдим. Икки киши бир туяда олдимга келиб: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг сенинг олдингга, қўйларинг закотини адо этишинг учун (юборган) элчиларимиз,» дедилар. Мен: «Менинг зиммамга ундан нима (тушади)?» дедим. Улар: «Битта қўй,» дедилар. Мен ўрнини билган, сути ва ёғи мўл бир қўйга бориб, уни уларга чиқардим. (Улардан бири): «Бу шофиъ (ҳомиладор ёки бола туққан)дир,» деди — шофиъ ҳомиладор (қўй)дир, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни шофиъ олишдан қайтаргандилар. Шунда мен бир муътот эчкига бордим — муътот олдин бола туғмаган, аммо туғиш вақти етиб қолган (эчки)дир — уни уларга чиқардим. Улар: «Буни бизга узат,» дедилар. Мен уни уларга кўтариб бердим, улар эса уни ўзлари билан туяларига (юклаб) қўйиб, сўнг кетишди,» деди.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحٌ، قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُسْلِمُ بْنُ ثَفِنَةَ، أَنَّ ابْنَ عَلْقَمَةَ، اسْتَعْمَلَ أَبَاهُ عَلَى صَدَقَةِ قَوْمِهِ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Абдуллоҳ хабар берди, у деди: бизга Ровҳ ривоят қилди, у деди: бизга Закариё ибн Ишоқ ривоят қилди, у деди: менга Амр ибн Абу Суфён ривоят қилди, у деди: менга Муслим ибн Сафина ривоят қилдики, Ибн Алқама отасини ўз қавмининг садақасини (йиғишга) тайинлади — ва ҳадисни (юқоридагидек) келтирди.

أَخْبَرَنِي عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ، مِمَّا حَدَّثَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجُ، مِمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُحَدِّثُ قَالَ وَقَالَ عُمَرُ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِصَدَقَةٍ فَقِيلَ مَنَعَ ابْنُ جَمِيلٍ وَخَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ وَعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا يَنْقِمُ ابْنُ جَمِيلٍ إِلاَّ أَنَّهُ كَانَ فَقِيرًا فَأَغْنَاهُ اللَّهُ وَأَمَّا خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فَإِنَّكُمْ تَظْلِمُونَ خَالِدًا قَدِ احْتَبَسَ أَدْرَاعَهُ وَأَعْتُدَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَمَّا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهِيَ عَلَيْهِ صَدَقَةٌ وَمِثْلُهَا مَعَهَا ‏"‏ ‏.‏

Менга Имрон ибн Баккор хабар берди, у деди: бизга Али ибн Айёш ривоят қилди, у деди: бизга Шуайб ривоят қилди, у деди: менга Абуз-Зинод, Абдураҳмон ал-Аъраж ўзига айтиб берган нарсадан, у зикр қилган нарсадан — уни Абу Ҳурайрадан эшитганини — айтиб берди, (Абу Ҳурайра) деди: Умар деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) садақа (закот олишни) буюрдилар. Шунда: «Ибн Жамил, Холид ибн ал-Валид ва Аббос ибн Абдулмутталиб (бермай) ман қилдилар,» дейилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ибн Жамил фақир бўлиб, Аллаҳ уни бой қилгани учунгина (закотдан) бош тортяптими? Холид ибн ал-Валидга келсак, сизлар Холидга зулм қиляпсизлар — у ўзининг зирҳлари ва жанг асбобларини Аллаҳ йўлида (вақф қилиб) ушлаб қўйган. Аббос ибн Абдулмутталибга келсак — у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг амакисидир — унинг (закоти) унинг зиммасида садақа бўлиб, яна ўшанинг бир баробери ҳам (унинг зиммасида)дир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِصَدَقَةٍ مِثْلَهُ سَوَاءً ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Ҳафс хабар берди, у деди: менга отам ривоят қилди, у деди: менга Иброҳим ибн Таҳмон, Мусодан, у деди: менга Абуз-Зинод ривоят қилди, у Абдураҳмондан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) садақа (беришга) буюрдилар,» ва у шунга ўхшашини ривоят қилди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِلاَلٍ الثَّقَفِيِّ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كِدْتُ أُقْتَلُ بَعْدَكَ فِي عَنَاقٍ أَوْ شَاةٍ مِنَ الصَّدَقَةِ ‏.‏ فَقَالَ ‏ "‏ لَوْلاَ أَنَّهَا تُعْطَى فُقَرَاءَ الْمُهَاجِرِينَ مَا أَخَذْتُهَا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Мансур ва Маҳмуд ибн Ғайлон хабар берди, иккаласи деди: бизга Абу Нуайм ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Иброҳим ибн Майсарадан, у Усмон ибн Абдуллоҳ ибнул-Асваддан, у Абдуллоҳ ибн Ҳилол ас-Сақафийдан ривоят қилдики, у деди: бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди-да: «Сиздан кейин садақа (закот) молидан бир улоқ ёки қўй (улуши) деб ўлдирилишимга оз қолди,» деди. Шунда у: «Агар у (мол) муҳожирларнинг фақирларига берилмаганида, мен уни олмас эдим,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، وَسُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ وَلاَ فَرَسِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, у деди: бизга Вакииъ, Шуъбадан ва Суфёндан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Ирок ибн Моликдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мусулмонга ўз қули ва оти учун садақа (закот) йўқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حَرْبٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحْرِزُ بْنُ الْوَضَّاحِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، - وَهُوَ ابْنُ أُمَيَّةَ - عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ زَكَاةَ عَلَى الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ وَلاَ فَرَسِهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Али ибн Ҳарб ал-Марвазий хабар берди, у деди: бизга Муҳриз ибнул-Ваззоҳ, Исмоилдан — у Ибн Умайядир — у Макҳулдан, у Ирок ибн Моликдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мусулмон кишига ўз қули ва оти учун закот йўқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ وَلاَ فِي فَرَسِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у деди: бизга Айюб ибн Мусо, Макҳулдан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Ирок ибн Моликдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди, уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га марфуъ қилиб (етказиб): «Мусулмонга ўз қули ва оти учун садақа (закот) йўқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ خُثَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ عَلَى الْمَرْءِ فِي فَرَسِهِ وَلاَ فِي مَمْلُوكِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Убайдуллоҳ ибн Саид хабар берди, у деди: бизга Яҳё, Хусаймдан ривоят қилди, у деди: менга отам, Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у: «Кишига ўз оти ва мамлукаси (қули) учун садақа (закот) йўқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ وَلاَ فِي فَرَسِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама ва ал-Ҳорис ибн Мискин хабар берди — унга (китоб) ўқиб берилганида мен ҳам эшитардим, ва лафз уники — Ибнул-Қосимдан, у деди: менга Молик, Абдуллоҳ ибн Динордан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Ирок ибн Моликдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мусулмонга ўз қули ва оти учун садақа (закот) йўқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ خُثَيْمِ بْنِ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ صَدَقَةٌ فِي غُلاَمِهِ وَلاَ فِي فَرَسِهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод, Хусайм ибн Ирок ибн Моликдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мусулмонга ўз ғуломи (қули) ва оти учун садақа (закот) йўқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، عَنْ حَمَّادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ - عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Ҳабиб ибн Арабий, Ҳаммоддан хабар берди, у деди: бизга Яҳё — у Ибн Саид — Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Беш уқиядан (беш юз дирҳамдан) камида садақа (закот) йўқ, беш туядан камида садақа йўқ ва беш васқдан камида садақа йўқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ الْمَازِنِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوْسُقٍ مِنَ التَّمْرِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама хабар берди, у деди: бизга Ибнул-Қосим, Моликдан хабар берди, у деди: менга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ибн Аби Саъсаъа ал-Мозиний, отасидан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Беш васқдан кам хурмода садақа (закот) йўқ, беш уқиядан кам кумушда садақа йўқ ва беш туядан кам (туяларда) садақа йўқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، وَعَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لاَ صَدَقَةَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوْسَاقٍ مِنَ التَّمْرِ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Абдуллоҳ хабар берди, у деди: бизга Абу Усома, Валид ибн Касирдан, у Муҳаммад ибн Абдураҳмон ибн Аби Саъсаъадан, у Яҳё ибн Умора ва Аббод ибн Тамимдан, улар Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитди: «Беш васқдан кам хурмода садақа (закот) йўқ, беш уқиядан кам кумушда садақа йўқ ва беш туядан кам (туяларда) садақа йўқдир.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ الطُّوسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ، - وَكَانَا ثِقَةً - عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حَسَنٍ، وَعَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ، - وَكَانَا ثِقَةً - عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мансур ат-Тусий хабар берди, у деди: бизга Яъқуб ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Ишоқ ривоят қилди, у деди: менга Муҳаммад ибн Яҳё ибн Ҳаббон ва Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ибн Аби Саъсаъа — иккаласи ҳам ишончли (сиқа) эди — Яҳё ибн Умора ибн Аби Ҳасан ва Аббод ибн Тамимдан — иккаласи ҳам ишончли эди — улар Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Беш уқиядан кам кумушда садақа (закот) йўқ, беш туядан камида садақа йўқ ва беш васқдан камида садақа йўқдир.»

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَدْ عَفَوْتُ عَنِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ فَأَدُّوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمْ مِنْ كُلِّ مِائَتَيْنِ خَمْسَةً ‏"‏ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар берди, у деди: бизга Абу Усома ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Абу Ишоқдан, у Осим ибн Замрадан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен отлар ва қуллардан (закотни) афв қилдим (кечдим), бас, молларингизнинг закотини адо этинг: ҳар икки юз (дирҳам)дан бештасини,» дедилар.

أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَدْ عَفَوْتُ عَنِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ مِائَتَيْنِ زَكَاةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳусайн ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Ибн Нумайр ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш, Абу Ишоқдан, у Осим ибн Замрадан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен отлар ва қуллардан (закотни) афв қилдим, икки юз (дирҳам)дан камида закот йўқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ حُسَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِنْتٌ لَهَا فِي يَدِ ابْنَتِهَا مَسَكَتَانِ غَلِيِظَتَانِ مِنْ ذَهَبٍ فَقَالَ ‏"‏ أَتُؤَدِّينَ زَكَاةَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَيَسُرُّكِ أَنْ يُسَوِّرَكِ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهِمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ سِوَارَيْنِ مِنْ نَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَخَلَعَتْهُمَا فَأَلْقَتْهُمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ هُمَا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар берди, у деди: бизга Холид, Ҳусайндан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилдики, Яман аҳлидан бўлган бир аёл Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди, қизи билан бирга; қизининг қўлида олтиндан иккита йўғон билакузук бор эди. У (Расулуллаҳ): «Буларнинг закотини адо қиласанми?» дедилар. У (аёл): «Йўқ,» деди. У: «Қиёмат куни Аллаҳ азза ва жалла буларнинг (ўрнига) сени оташдан иккита билакузук билан билагузуклатиб қўйиши сени хурсанд қиладими?» дедилар. (Рови) деди: шунда у (аёл) икковини ечиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ташлади ва: «Улар Аллаҳ ва Унинг Расули (соллаллаҳу алайҳи васаллам) учундир,» деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ حُسَيْنًا، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ وَمَعَهَا بِنْتٌ لَهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي يَدِ ابْنَتِهَا مَسَكَتَانِ نَحْوَهُ مُرْسَلٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ خَالِدٌ أَثْبَتُ مِنَ الْمُعْتَمِرِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар берди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: мен Ҳусайнни эшитдим, у деди: менга Амр ибн Шуайб ривоят қилдики, у деди: бир аёл қизи билан бирга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди, қизининг қўлида иккита билакузук бор эди — шунга ўхшаш (ривоят), мурсал ҳолатда. Абу Абдураҳмон (Насоий) деди: Холид ал-Муътамирдан кўра (ривоятда) мустаҳкамроқдир.

أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ الَّذِي لاَ يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مَالُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ - قَالَ - فَيَلْتَزِمُهُ أَوْ يُطَوِّقُهُ - قَالَ - يَقُولُ أَنَا كَنْزُكَ أَنَا كَنْزُكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга ал-Фазл ибн Саҳл хабар берди, у деди: бизга Абун-Назр Ҳошим ибнул-Қосим ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ибн Аби Салама, Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, моли закотини адо қилмаган кишига Қиёмат куни моли кўзлари устида иккита доғи (қора нуқтаси) бор кал илон (шаклида) кўрсатилади. (Рови) деди: бас, у (илон) унга ёпишади ёки бўйнига ҳалқа бўлиб ўралади. (Рови) деди: у (илон): Мен сенинг хазинангман, мен сенинг хазинангман, дейди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ مُوسَى الأَشْيَبُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ الْمَدَنِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ آتَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مَالاً فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ وَلاَ يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Бизга ал-Фазл ибн Саҳл хабар берди, у деди: бизга Ҳасан ибн Мусо ал-Ашяб ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Динор ал-Маданий, отасидан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у дедилар: «Аллаҳ азза ва жалла кимга мол берса-ю, у унинг закотини адо қилмаса, Қиёмат куни моли унга кўзлари устида иккита доғи бор кал илон (шаклида) намоён қилинади; у (илон) Қиёмат куни унинг оғзининг икки четидан (жағидан) ушлайди-да: Мен сенинг молингман, мен сенинг хазинангман, дейди.» Сўнг у бу оятни тиловат қилдилар: «Аллаҳ Ўз фазлидан ато этган нарсада бахиллик қилганлар (уни ўзлари учун яхши деб ҳисобламасинлар)...» (Оли Имрон сураси, 180).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسَاقٍ مِنْ حَبٍّ أَوْ تَمْرٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар бериб, деди: бизга Вакииъ, Суфёндан, у Исмоил ибн Умайядан, у Муҳаммад ибн Яҳё ибн Ҳаббондан, у Яҳё ибн Уморадан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Дон ёки хурмодан беш васқдан камида закот йўқ,» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ فِي الْبُرِّ وَالتَّمْرِ زَكَاةٌ حَتَّى تَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ وَلاَ يَحِلُّ فِي الْوَرِقِ زَكَاةٌ حَتَّى تَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوَاقٍ وَلاَ يَحِلُّ فِي إِبِلٍ زَكَاةٌ حَتَّى تَبْلُغَ خَمْسَ ذَوْدٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар бериб, деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн ал-Қосим ривоят қилди, у деди: менга Амр ибн Яҳё ибн Умора ривоят қилди, у отасидан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Буғдой ва хурмода беш васққа етмагунча закот вожиб эмас, кумушда беш авоққа етмагунча закот вожиб эмас ва туяда беш завдга етмагунча закот вожиб эмас,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ فِي حَبٍّ وَلاَ تَمْرٍ صَدَقَةٌ حَتَّى يَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар бериб, деди: бизга Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Исмоил ибн Умайядан, у Муҳаммад ибн Яҳё ибн Ҳаббондан, у Яҳё ибн Уморадан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Донда ҳам, хурмода ҳам беш васққа етмагунча закот йўқ, беш завддан камида ҳам, беш авоқдан камида ҳам закот йўқ,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِدْرِيسُ الأَوْدِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар бериб, деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Идрис ал-Авдий ривоят қилди, у Амр ибн Муррадан, у Абул-Бахтарийдан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Беш авоқдан камида закот йўқ,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абда хабар бериб, деди: бизга Ҳаммод, Яҳё ибн Саиддан ва Убайдуллоҳ ибн Умардан, улар Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Беш авоқдан камида закот йўқ, беш завддан камида закот йўқ ва беш васқдан камида закот йўқ,» дедилар.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ الْهَيْثَمِ أَبُو جَعْفَرٍ الأَيْلِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالأَنْهَارُ وَالْعُيُونُ أَوْ كَانَ بَعْلاً الْعُشْرُ وَمَا سُقِيَ بِالسَّوَانِي وَالنَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Саид ибн ал-Ҳайсам Абу Жаъфар ал-Айлий хабар бериб, деди: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, у деди: менга Юнус, Ибн Шиҳобдан, у Солимдан, у отасидан хабар бердики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Осмон (ёмғири), дарёлар ва булоқлар суғорганида ёки ернинг нами билан ўсганида ушр (ўндан бир), туя ва бошқа нарсалар билан суғорганида эса ушрнинг ярми (вожибдир),» дедилар.

أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ سَوَّادِ بْنِ الأَسْوَدِ بْنِ عَمْرٍو، وَأَحْمَدُ بْنُ عَمْرٍو، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، أَنَّ أَبَا الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالأَنْهَارُ وَالْعُيُونُ الْعُشْرُ وَفِيمَا سُقِيَ بِالسَّانِيَةِ نِصْفُ الْعُشْرِ ‏"‏ ‏.‏

Менга Амр ибн Саввод ибн ал-Асвад ибн Амр, Аҳмад ибн Амр ва ал-Ҳорис ибн Мискин — унга ўқиб эшиттирилганида мен ҳам эшитиб турардим — Ибн Ваҳбдан хабар беришди, у деди: бизга Амр ибн ал-Ҳорис ривоят қилдики, Абуз-Зубайр унга ривоят қилиб, у Жобир ибн Абдуллоҳни шундай деганини эшитганини айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Осмон (ёмғири), дарёлар ва булоқлар суғорганида ушр, туя билан суғорганида эса ушрнинг ярми (вожибдир),» дедилар.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، - وَهُوَ ابْنُ عَيَّاشٍ - عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مُعَاذٍ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَنِي أَنْ آخُذَ مِمَّا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعُشْرَ وَفِيمَا سُقِيَ بِالدَّوَالِي نِصْفَ الْعُشْرِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий, Абу Бакрдан — у Ибн Айёшдир — у Осимдан, у Абу Воилдан, у Муоз (розияллаҳу анҳу)дан хабар бериб, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени Яманга юбордилар ва менга осмон (ёмғири) суғорганидан ушрни, челаклар билан суғорганидан эса ушрнинг ярмини олишни буюрдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ خُبَيْبَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَسْعُودِ بْنِ نِيَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثَمَةَ، قَالَ أَتَانَا وَنَحْنُ فِي السُّوقِ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا خَرَصْتُمْ فَخُذُوا وَدَعُوا الثُّلُثَ فَإِنْ لَمْ تَأْخُذُوا أَوْ تَدَعُوا الثُّلُثَ - شَكَّ شُعْبَةُ - فَدَعُوا الرُّبُعَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар бериб, деди: бизга Яҳё ибн Саид ва Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилиб, иккови деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: мен Хубайб ибн Абдурраҳмонни, у Абдурраҳмон ибн Масъуд ибн Ниёрдан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан ривоят қилиб, шундай деганини эшитдим: у (Саҳл) биз бозорда турганимизда бизнинг олдимизга келиб, деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳосилни чамалаб ўлчаганингизда, (чамалаганингизнинг) учдан иккисини олинг ва учдан бирини қолдиринг; агар (учдан иккисини) олмасангиз ёки учдан бирини қолдирмасангиз — Шуъба бунда шубҳа қилди — тўртдан бирини қолдиринг,» дедилар.

أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْجَلِيلِ بْنُ حُمَيْدٍ الْيَحْصَبِيُّ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، حَدَّثَهُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو أُمَامَةَ بْنُ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، فِي الآيَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَلاَ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ ‏}‏ قَالَ هُوَ الْجُعْرُورُ وَلَوْنُ حُبَيْقٍ فَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُؤْخَذَ فِي الصَّدَقَةِ الرُّذَالَةُ ‏.‏

Бизга Юнус ибн Абдул-Аъло ва ал-Ҳорис ибн Мискин — унга ўқиб эшиттирилганида мен ҳам эшитиб турардим — Ибн Ваҳбдан хабар беришди, у деди: менга Абдул-Жалил ибн Ҳумайд ал-Яҳсабий ривоят қилдики, Ибн Шиҳоб унга ривоят қилиб, деди: менга Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф, Аллаҳ азза ва жалла айтган «Ва ўзингиз ҳам олмайдиган ёмон нарсаларни (садақага) беришни қасд қилманг» деган оят ҳақида ривоят қилди. У (Абу Умома) деди: У (ёмон нарса) ал-Жуърур ва лавни ҳубайқ (деган паст навли хурмолар)дир. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) садақага паст (сифатли) нарса олинишидан қайтардилар.

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا يَحْيَى، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ أَبِي عَرِيبٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِيَدِهِ عَصًا وَقَدْ عَلَّقَ رَجُلٌ قِنْوَ حَشَفٍ فَجَعَلَ يَطْعَنُ فِي ذَلِكَ الْقِنْوِ فَقَالَ ‏ "‏ لَوْ شَاءَ رَبُّ هَذِهِ الصَّدَقَةِ تَصَدَّقَ بِأَطْيَبَ مِنْ هَذَا إِنَّ رَبَّ هَذِهِ الصَّدَقَةِ يَأْكُلُ حَشَفًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яъқуб ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Яҳё, Абдул-Ҳамид ибн Жаъфардан хабар берди, у деди: менга Солиҳ ибн Абу Ариб, Касир ибн Мурра ал-Ҳазрамийдан, у Авф ибн Моликдан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўлларида ҳасса билан чиқдилар, бир киши (садақага) бир боғлам қуруқ, ёмон хурмони осиб қўйган эди. У (хурмо боғламига) ҳасса билан турта бошлаб, сўнг: «Бу садақанинг эгаси хоҳлаганида бундан кўра яхшироқ нарсани садақа қиларди. Албатта, бу садақанинг эгаси Қиёмат куни қуруқ, ёмон хурмо ейди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الأَخْنَسِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ اللُّقَطَةِ فَقَالَ ‏ "‏ مَا كَانَ فِي طَرِيقٍ مَأْتِيٍّ أَوْ فِي قَرْيَةٍ عَامِرَةٍ فَعَرِّفْهَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا وَإِلاَّ فَلَكَ وَمَا لَمْ يَكُنْ فِي طَرِيقٍ مَأْتِيٍّ وَلاَ فِي قَرْيَةٍ عَامِرَةٍ فَفِيهِ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга Абу Авона, Убайдуллоҳ ибн ал-Ахнасдан, у Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан луқта (топиб олинган нарса) ҳақида сўралди. Шунда у: «Йўловчилар ўтадиган йўлда ёки обод қишлоқда (топилган нарса) бўлса, уни бир йил эълон қил; агар эгаси келса (қайтар), акс ҳолда у сеникидир. Йўловчилар ўтадиган йўлда ҳам, обод қишлоқда ҳам (топилмаган, кўмилган) нарсада ва рикоз (жоҳилият дафинаси)да эса бешдан бир (хумс вожибдир),» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ح وَأَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْعَجْمَاءُ جَرْحُهَا جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Суфён, аз-Зуҳрийдан, у Саиддан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. (Яна бир йўл билан:) Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Абдурраззоқ хабар берди, у деди: бизга Маъмар, аз-Зуҳрийдан, у Саид ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ҳайвон (ўз-ўзидан) етказган жароҳат беҳуда (қопланмайди), қудуқ (сабабли ўлим) беҳуда, кон (сабабли ўлим) беҳуда ва рикозда бешдан бир (хумс вожибдир),» дедилар.

أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏

Бизга Юнус ибн Абдул-Аъло хабар бериб, деди: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, у деди: менга Юнус, Ибн Шиҳобдан, у Саид ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, улар Абу Ҳурайрадан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини хабар берди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدٍ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ جَرْحُ الْعَجْمَاءِ جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба, Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Саиддан ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайрадан хабар бердики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳайвон (ўз-ўзидан) етказган жароҳат беҳуда (қопланмайди), қудуқ (сабабли ўлим) беҳуда, кон (сабабли ўлим) беҳуда ва рикозда бешдан бир (хумс вожибдир),» дедилар.

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا مَنْصُورٌ، وَهِشَامٌ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْعَجْمَاءُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яъқуб ибн Иброҳим хабар бериб, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Мансур ва Ҳишом, Ибн Сириндан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан хабар беришди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қудуқ (сабабли ўлим) беҳуда (қопланмайди), ҳайвон (етказган жароҳат) беҳуда, кон (сабабли ўлим) беҳуда ва рикозда бешдан бир (хумс вожибдир),» дедилар.

أَخْبَرَنِي الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي شُعَيْبٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَعْيَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ جَاءَ هِلاَلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعُشُورِ نَحْلٍ لَهُ وَسَأَلَهُ أَنْ يَحْمِيَ لَهُ وَادِيًا يُقَالُ لَهُ سَلَبَةُ فَحَمَى لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ الْوَادِيَ فَلَمَّا وَلِيَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ كَتَبَ سُفْيَانُ بْنُ وَهْبٍ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَسْأَلُهُ فَكَتَبَ عُمَرُ إِنْ أَدَّى إِلَيْكَ مَا كَانَ يُؤَدِّي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عُشْرِ نَحْلِهِ فَاحْمِ لَهُ سَلَبَةَ ذَلِكَ وَإِلاَّ فَإِنَّمَا هُوَ ذُبَابُ غَيْثٍ يَأْكُلُهُ مَنْ شَاءَ ‏.‏

Менга ал-Муғийра ибн Абдурраҳмон хабар бериб, деди: бизга Аҳмад ибн Абу Шуъайб, Мусо ибн Аъяндан, у Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилди, у деди: Ҳилол Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига ўз асалининг ушри билан келди ва ундан ўзига Салаба деб аталадиган водийни қўриқ қилиб беришларини сўради. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга ўша водийни қўриқ қилиб бердилар. Умар ибн ал-Хаттоб (халифа бўлиб) ҳокимиятни қўлга олганида, Суфён ибн Ваҳб Умар ибн ал-Хаттобга хат ёзиб, ундан (бу ҳақда) сўради. Шунда Умар ёзди: «Агар у сенга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бериб тургани — асалининг ушрини берса, унга ўша Салабани қўриқ қилиб бер; акс ҳолда у фақат ёмғир асалариси (маҳсули)дир, уни хоҳлаган киши ейди.»

أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَبْدِ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَكَاةَ رَمَضَانَ عَلَى الْحُرِّ وَالْعَبْدِ وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ فَعَدَلَ النَّاسُ بِهِ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ ‏.‏

Бизга Имрон ибн Мусо, Абдул-Ворисдан хабар бериб, деди: бизга Айюб, Нофиъдан, у Ибн Умардан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Рамазон закотини (фитр садақасини) озод кишига ҳам, қулга ҳам, эркакка ҳам, аёлга ҳам бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар. Сўнг одамлар уни ярим сў буғдойга тенг деб баҳолашди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى الذَّكَرِ وَالأُنْثَى وَالْحُرِّ وَالْمَمْلُوكِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏ قَالَ فَعَدَلَ النَّاسُ إِلَى نِصْفِ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга Ҳаммод, Айюбдан, у Нофедан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) эркак ва аёлга, ҳур ва қулга фитр садақасини бир сў хурмо ёки бир сў арпадан фарз қилдилар.» У деди: «Сўнг одамлар уни ярим сў буғдойга тенг деб ҳисобладилар.»

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَكَاةَ رَمَضَانَ عَلَى كُلِّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ حُرٍّ وَعَبْدٍ وَذَكَرٍ وَأُنْثَى صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга Молик, Нофедан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Рамазон закотини ҳар бир кичик ва катта, ҳур ва қул, эркак ва аёлга бир сў хурмо ёки бир сў арпадан фарз қилдилар.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ مِنْ رَمَضَانَ عَلَى النَّاسِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ عَلَى كُلِّ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама ва ал-Ҳорис ибн Мискин — унга ўқиб эшиттирилганида, мен ҳам эшитиб турдим, (матн эса уникидир) — Ибнул-Қосимдан хабар бериб, у деди: менга Молик ривоят қилди, Нофедан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Рамазон фитр закотини одамларга, мусулмонлардан ҳар бир ҳур ёки қул, эркак ёки аёлга бир сў хурмо ёки бир сў арпадан фарз қилдилар.

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ السَّكَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَهْضَمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَكَاةَ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ عَلَى الْحُرِّ وَالْعَبْدِ وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى وَالصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَمَرَ بِهَا أَنْ تُؤَدَّى قَبْلَ خُرُوجِ النَّاسِ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Муҳаммад ибн ас-Сакан хабар бериб, деди: бизга Муҳаммад ибн Жаҳзам ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар ривоят қилди, Умар ибн Нофедан, у отасидан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) фитр закотини мусулмонлардан ҳур ва қул, эркак ва аёл, кичик ва каттага бир сў хурмо ёки бир сў арпадан фарз қилдилар ва уни одамлар (ҳайит) намозига чиқишидан олдин адо этилишига амр қилдилар.»

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى وَالْحُرِّ وَالْعَبْدِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар бериб, деди: бизга Исо хабар берди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ривоят қилди, Нофедан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) фитр садақасини кичик ва катта, эркак ва аёл, ҳур ва қулга бир сў хурмо ёки бир сў арпадан фарз қилдилар.»

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، قَالَ كُنَّا نَصُومُ عَاشُورَاءَ وَنُؤَدِّي زَكَاةَ الْفِطْرِ فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ وَنَزَلَتِ الزَّكَاةُ لَمْ نُؤْمَرْ بِهِ وَلَمْ نُنْهَ عَنْهُ وَكُنَّا نَفْعَلُهُ ‏.‏

Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар бериб, деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, ал-Ҳакам ибн Утайбадан, у ал-Қосим ибн Мухаймирадан, у Амр ибн Шураҳбилдан, у Қайс ибн Саъд ибн Убодадан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Ошуро кунини рўза тутар ва фитр закотини адо этар эдик. Рамазон нозил бўлиб, закот нозил қилингач, бизга у ҳақида амр ҳам қилинмади, ундан қайтарилмадик ҳам, биз эса уни қилаверардик.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ، عَنْ أَبِي عَمَّارٍ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الزَّكَاةُ فَلَمَّا نَزَلَتِ الزَّكَاةُ لَمْ يَأْمُرْنَا وَلَمْ يَنْهَنَا وَنَحْنُ نَفْعَلُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو عَمَّارٍ اسْمُهُ عَرِيبُ بْنُ حُمَيْدٍ وَعَمْرُو بْنُ شُرَحْبِيلَ يُكَنَّى أَبَا مَيْسَرَةَ وَسَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ خَالَفَ الْحَكَمَ فِي إِسْنَادِهِ وَالْحَكَمُ أَثْبَتُ مِنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар бериб, деди: бизга Вакииъ, Суфёндан, у Салама ибн Куҳайлдан, у ал-Қосим ибн Мухаймирадан, у Абу Аммор ал-Ҳамдонийдан, у Қайс ибн Саъддан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) бизни закот нозил бўлишидан олдин фитр садақасига амр қилдилар. Закот нозил бўлгач, бизга (уни) амр ҳам қилмадилар, қайтармадилар ҳам, биз эса уни қилаверардик.» Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: Абу Амморнинг исми Ариб ибн Ҳумайддир, Амр ибн Шураҳбил эса Абу Майсара деб куняланади, Салама ибн Куҳайл эса иснодида ал-Ҳакамга мухолиф бўлди, ал-Ҳакам эса Салама ибн Куҳайлдан кўра ишончлироқдир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، - وَهُوَ ابْنُ الْحَارِثِ - قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَهُوَ أَمِيرُ الْبَصْرَةِ فِي آخِرِ الشَّهْرِ أَخْرِجُوا زَكَاةَ صَوْمِكُمْ ‏.‏ فَنَظَرَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَقَالَ مَنْ هَا هُنَا مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قُومُوا فَعَلِّمُوا إِخْوَانَكُمْ فَإِنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ إِنَّ هَذِهِ الزَّكَاةَ فَرَضَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى كُلِّ ذَكَرٍ وَأُنْثَى حُرٍّ وَمَمْلُوكٍ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ تَمْرٍ أَوْ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ قَمْحٍ ‏.‏ فَقَامُوا ‏.‏ خَالَفَهُ هِشَامٌ فَقَالَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар бериб, деди: бизга Холид — у Ибнул-Ҳорисдир — ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд, ал-Ҳасандан (ривоят қилдики), у деди: Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо) — у Басра амири эди — ойнинг охирида деди: «Рўзангиз закотини чиқаринглар.» Шунда одамлар бир-бирларига қарай бошладилар. У: «Бу ерда Мадина аҳлидан ким бор? Туринглар ва биродарларингизга ўргатинглар, чунки улар билмайдилар. Албатта, бу закотни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) ҳар бир эркак ва аёл, ҳур ва қулга бир сў арпа ёки хурмо, ёки ярим сў буғдойдан фарз қилдилар,» деди. Шунда улар турдилар. Унга Ҳишом мухолиф бўлиб, «Муҳаммад ибн Сийриндан» деди.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، عَنْ مَخْلَدٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ذَكَرَ فِي صَدَقَةِ الْفِطْرِ قَالَ صَاعًا مِنْ بُرٍّ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ سُلْتٍ ‏.‏

Бизга Али ибн Маймун хабар бериб, Махладдан, у Ҳишомдан, у Ибн Сийриндан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у фитр садақаси ҳақида зикр қилиб, деди: «Бир сў буғдой ёки бир сў хурмо, ёки бир сў арпа, ёки бир сў қобиқсиз арпа.»

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَخْطُبُ عَلَى مِنْبَرِكُمْ - يَعْنِي مِنْبَرَ الْبَصْرَةِ - يَقُولُ صَدَقَةُ الْفِطْرِ صَاعٌ مِنْ طَعَامٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا أَثْبَتُ الثَّلاَثَةِ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга Ҳаммод, Айюбдан, у Абу Ражодан (ривоят қилдики), у деди: мен Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)нинг сизнинг минбарингизда — яъни Басра минбарида — хутба қилиб: «Фитр садақаси бир сў таомдир,» деганини эшитдим. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: Бу учовидан ҳам ишончлироқдир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحْرِزُ بْنُ الْوَضَّاحِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، - وَهُوَ ابْنُ أُمَيَّةَ - عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةَ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Али ибн Ҳарб хабар бериб, деди: бизга Муҳриз ибн ал-Ваззоҳ, Исмоилдан — у Ибн Умайядир — ривоят қилди, у ал-Ҳорис ибн Абдурраҳмон ибн Абу Зубобдан, у Иёз ибн Абдуллоҳ ибн Абу Сарҳдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) фитр садақасини бир сў арпа ёки бир сў хурмо, ёки бир сў қурутдан фарз қилдилар.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ إِذْ كَانَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар бериб, деди: бизга Вакииъ, Суфёндан, у Зайд ибн Асламдан, у Иёз ибн Абдуллоҳ ибн Абу Сарҳдан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) орамизда бўлганларида, биз фитр закотини бир сў таом ёки бир сў арпа, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў майиз, ёки бир сў қурутдан чиқарардик.»

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ وَكِيعٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ صَدَقَةَ الْفِطْرِ إِذْ كَانَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ فَلَمْ نَزَلْ كَذَلِكَ حَتَّى قَدِمَ مُعَاوِيَةُ مِنَ الشَّامِ وَكَانَ فِيمَا عَلَّمَ النَّاسَ أَنَّهُ قَالَ مَا أَرَى مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ إِلاَّ تَعْدِلُ صَاعًا مِنْ هَذَا ‏.‏ قَالَ فَأَخَذَ النَّاسُ بِذَلِكَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий хабар бериб, Вакииъдан, у Довуд ибн Қайсдан, у Иёз ибн Абдуллоҳдан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) орамизда бўлганларида, биз фитр садақасини бир сў таом ёки бир сў хурмо, ёки бир сў арпа, ёки бир сў қурутдан чиқарардик. Муовия Шомдан келгунига қадар биз шу ҳолатда давом этдик. У одамларга ўргатган нарсалари орасида: Мен Шом буғдойидан икки мудни шундан бир сўга тенг деб кўраман, деди.» (Рови) деди: «Шунда одамлар буни қабул қилдилар.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، قَالَ سَمِعْتُ عِيَاضَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يُخْبِرُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ لَمْ نُخْرِجْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ أَوْ صَاعًا مِنْ دَقِيقٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ أَوْ صَاعًا مِنْ سُلْتٍ - ثُمَّ شَكَّ سُفْيَانُ - فَقَالَ دَقِيقٍ أَوْ سُلْتٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мансур хабар бериб, деди: бизга Суфён, Ибн Ажлондан ривоят қилди, у деди: мен Иёз ибн Абдуллоҳнинг Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан хабар бериб айтганини эшитдим, у деди: «Биз Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) замонларида фақат бир сў хурмо ёки бир сў арпа, ёки бир сў майиз, ёки бир сў ун, ёки бир сў қурут, ёки бир сў қобиқсиз арпадан чиқарардик.» Сўнг Суфён шубҳаланиб: «Ун ёки қобиқсиз арпа,» деди.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنِ الْحَسَنِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، خَطَبَ بِالْبَصْرَةِ فَقَالَ أَدُّوا زَكَاةَ صَوْمِكُمْ ‏.‏ فَجَعَلَ النَّاسُ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَقَالَ مَنْ هَا هُنَا مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قُومُوا إِلَى إِخْوَانِكُمْ فَعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ وَالْحُرِّ وَالْعَبْدِ وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى نِصْفَ صَاعِ بُرٍّ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ شَعِيرٍ ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ فَقَالَ عَلِيٌّ أَمَّا إِذَا أَوْسَعَ اللَّهُ فَأَوْسِعُوا أَعْطُوا صَاعًا مِنْ بُرٍّ أَوْ غَيْرِهِ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр хабар бериб, деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд, ал-Ҳасандан (ривоят қилдики), Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо) Басрада хутба қилиб, деди: «Рўзангиз закотини адо этинглар.» Шунда одамлар бир-бирларига қарай бошладилар. У: «Бу ерда Мадина аҳлидан ким бор? Биродарларингизга туринг ва уларга ўргатинг, чунки улар билмайдилар. Албатта, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) фитр садақасини кичик ва катта, ҳур ва қул, эркак ва аёлга ярим сў буғдой ёки бир сў хурмо ёки арпадан фарз қилдилар,» деди. Ал-Ҳасан деди: Шунда Али (розияллаҳу анҳу): «Аммо Аллоҳ кенгчилик берган экан, сизлар ҳам кенгчилик қилинглар; бир сў буғдой ёки бошқасидан беринглар,» деди.

أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ زَائِدَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رَوَّادٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّاسُ يُخْرِجُونَ عَنْ صَدَقَةِ الْفِطْرِ، فِي عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ تَمْرٍ أَوْ سُلْتٍ أَوْ زَبِيبٍ ‏.‏

Бизга Мусо ибн Абдурраҳмон хабар бериб, деди: бизга Ҳусайн, Зоидадан ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Абу Раввод ривоят қилди, Нофедан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) замонларида одамлар фитр садақаси учун бир сў арпа ёки хурмо, ёки қобиқсиз арпа, ёки майиз чиқарардилар.»

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عِيَاضٌ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ تَمْرٍ أَوْ زَبِيبٍ أَوْ أَقِطٍ فَلَمْ نَزَلْ كَذَلِكَ حَتَّى كَانَ فِي عَهْدِ مُعَاوِيَةَ قَالَ مَا أَرَى مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ إِلاَّ تَعْدِلُ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар бериб, деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Довуд ибн Қайс ривоят қилди, у деди: бизга Иёз, Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: «Биз Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) замонларида бир сў арпа ёки хурмо, ёки майиз, ёки қурут чиқарардик ва шу ҳолатда давом этдик, токи Муовия замонида (у): Мен Шом буғдойидан икки мудни фақат бир сў арпага тенг деб кўраман, дегунига қадар.»

أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ، أَنَّ عِيَاضَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ لاَ نُخْرِجُ غَيْرَهُ ‏.‏

Бизга Исо ибн Ҳаммод хабар бериб, деди: бизга ал-Лайс, Язиддан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Усмондан хабар бердики, Иёз ибн Абдуллоҳ ибн Саъд унга ривоят қилдики, Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу) деди: «Биз Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) замонларида бир сў хурмо ёки бир сў арпа, ёки бир сў қурут чиқарардик; бундан бошқасини чиқармас эдик.»

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْقَاسِمُ، - وَهُوَ ابْنُ مَالِكٍ - عَنِ الْجُعَيْدِ، سَمِعْتُ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، قَالَ كَانَ الصَّاعُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُدًّا وَثُلُثًا بِمُدِّكُمُ الْيَوْمَ وَقَدْ زِيدَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَحَدَّثَنِيهِ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ‏.‏

Бизга Амр ибн Зурора хабар бериб, деди: бизга ал-Қосим — у ибн Моликдир — ал-Жуъайддан хабар берди, (у деди:) мен Соиб ибн Язиддан эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) даврида сў (ўлчов) бугунги сизнинг муддингиз билан бир мудд-у учдан бир мудд эди, энди унга зиёда қилинди. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: буни менга Зиёд ибн Айюб ҳам ривоят қилди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَنْظَلَةَ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْمِكْيَالُ مِكْيَالُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْوَزْنُ وَزْنُ أَهْلِ مَكَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар бериб, деди: бизга Абу Нуъайм ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, у Ҳанзаладан, у Товусдан, у Ибн Умардан ривоят қилди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ўлчов (микёл) Мадина аҳлининг ўлчови, вазн (тарози) эса Макка аҳлининг вазнидир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْدَانَ بْنِ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا مُوسَى، ح قَالَ وَأَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ أَنْ تُؤَدَّى قَبْلَ خُرُوجِ النَّاسِ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ بَزِيعٍ بِزَكَاةِ الْفِطْرِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Маъдон ибн Исо хабар бериб, деди: бизга ал-Ҳасан ривоят қилди, (у деди:) бизга Зуҳайр ривоят қилди, (у деди:) бизга Мусо ривоят қилди. (Бошқа санад ҳам келди:) У деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Базиъ хабар бериб, деди: бизга ал-Фузайл ривоят қилди, у деди: бизга Мусо, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) садақатул-фитрни одамлар намозга чиқишидан олдин адо этишга буюрдилар. Ибн Базиъ «закотул-фитр (деб айтди)» деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، - وَكَانَ ثِقَةً - عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا أَهْلَ كِتَابٍ فَادْعُهُمْ إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَدِ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتُوضَعُ فِي فُقَرَائِهِمْ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوكَ لِذَلِكَ فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهَا لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ حِجَابٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар бериб, деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Закариё ибн Ишоқ — у ишончли (сиқа) эди — Яҳё ибн Абдуллоҳ ибн Сайфийдан, у Абу Маъбаддан, у Ибн Аббосдан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Муоз ибн Жабални Яманга юбордилар ва: «Сен китоб аҳли бўлган бир қавмга борасан. Уларни «Аллаҳдан ўзга ибодатга лойиқ илоҳ йўқ ва мен Аллаҳнинг расули эканлигимга» гувоҳлик беришга даъват қил. Агар улар сенга итоат этсалар, уларга Аллаҳ азза ва жалла ҳар куну кечада уларга беш вақт намозни фарз қилганини билдир. Агар улар бунда сенга итоат этсалар, уларга Аллаҳ азза ва жалла уларнинг молларида бир садақани (закотни) фарз қилганини, у бойларидан олиниб, камбағалларига берилишини билдир. Агар улар бунда сенга итоат этсалар, уларнинг молларининг қимматбаҳоларидан эҳтиёт бўл (олма) ва мазлумнинг дуосидан сақлан, чунки унинг билан Аллаҳ азза ва жалла орасида ҳеч тўсиқ йўқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ، مِمَّا حَدَّثَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجُ، مِمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُحَدِّثُ بِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏ "‏ قَالَ رَجُلٌ لأَتَصَدَّقَنَّ بِصَدَقَةٍ فَخَرَجَ بِصَدَقَتِهِ فَوَضَعَهَا فِي يَدِ سَارِقٍ فَأَصْبَحُوا يَتَحَدَّثُونَ تُصُدِّقَ عَلَى سَارِقٍ فَقَالَ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى سَارِقٍ لأَتَصَدَّقَنَّ بِصَدَقَةٍ فَخَرَجَ بِصَدَقَتِهِ فَوَضَعَهَا فِي يَدِ زَانِيَةٍ فَأَصْبَحُوا يَتَحَدَّثُونَ تُصُدِّقَ اللَّيْلَةَ عَلَى زَانِيَةٍ فَقَالَ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى زَانِيَةٍ لأَتَصَدَّقَنَّ بِصَدَقَةٍ فَخَرَجَ بِصَدَقَتِهِ فَوَضَعَهَا فِي يَدِ غَنِيٍّ فَأَصْبَحُوا يَتَحَدَّثُونَ تُصُدِّقَ عَلَى غَنِيٍّ قَالَ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى زَانِيَةٍ وَعَلَى سَارِقٍ وَعَلَى غَنِيٍّ فَأُتِيَ فَقِيلَ لَهُ أَمَّا صَدَقَتُكَ فَقَدْ تُقُبِّلَتْ أَمَّا الزَّانِيَةُ فَلَعَلَّهَا أَنْ تَسْتَعِفَّ بِهِ مِنْ زِنَاهَا وَلَعَلَّ السَّارِقَ أَنْ يَسْتَعِفَّ بِهِ عَنْ سَرِقَتِهِ وَلَعَلَّ الْغَنِيَّ أَنْ يَعْتَبِرَ فَيُنْفِقَ مِمَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Имрон ибн Баккор хабар бериб, деди: бизга Али ибн Айёш ривоят қилди, у деди: бизга Шуъайб ривоят қилди, у деди: менга Абуз-Зинод — Абдурраҳмон ал-Аъраж унга ривоят қилган нарсадан — ривоят қилди, (ал-Аъраж) Абу Ҳурайрадан эшитганини зикр қилдики, у (Абу Ҳурайра) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб деди: «Бир киши: «Албатта бир садақа қиламан,» деди. Сўнг садақасини олиб чиқиб, уни бир ўғрининг қўлига қўйди. Тонг отганда одамлар: «(Кеча) ўғрига садақа берилди,» деб гаплаша бошладилар. У: «Аллаҳим, ўғрига (садақа берганим) учун Сенга ҳамд, албатта яна бир садақа қиламан,» деди. Сўнг садақасини олиб чиқиб, уни бир фоҳишанинг қўлига қўйди. Тонг отганда одамлар: «Бу кеча фоҳишага садақа берилди,» деб гаплаша бошладилар. У: «Аллаҳим, фоҳишага (садақа берганим) учун Сенга ҳамд, албатта яна бир садақа қиламан,» деди. Сўнг садақасини олиб чиқиб, уни бир бойнинг қўлига қўйди. Тонг отганда одамлар: «Бойга садақа берилди,» деб гаплаша бошладилар. У: «Аллаҳим, фоҳишага, ўғрига ва бойга (садақа берганим) учун Сенга ҳамд,» деди. Сўнг унга (ваҳий ёки башорат) келиб, айтилди: «Садақангга келсак, у қабул қилинди. Фоҳишага келсак, эҳтимол у (садақа) туфайли зиносидан сақланар. Ўғрига келсак, эҳтимол у (садақа) туфайли ўғирлигидан сақланар. Бойга келсак, эҳтимол у ибрат олиб, Аллаҳ азза ва жалла унга берган нарсадан инфоқ қилар,» дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الذَّارِعُ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - وَهُوَ ابْنُ زُرَيْعٍ - قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ‏.‏ قَالَ وَأَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - وَهُوَ ابْنُ الْمُفَضَّلِ - قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، - وَاللَّفْظُ لِبِشْرٍ - عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لاَ يَقْبَلُ صَلاَةً بِغَيْرِ طُهُورٍ وَلاَ صَدَقَةً مِنْ غُلُولٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад аз-Зориъ хабар бериб, деди: бизга Язид — у ибн Зурайъдир — ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди. (У) деди: бизга Исмоил ибн Масъуд хабар бериб, деди: бизга Бишр — у ибн ал-Муффазалдир — ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди — лафз Бишрники — у Қатодадан, у Абул-Малиҳдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Аллаҳ азза ва жалла таҳоратсиз намозни ва ғулулдан (талон-тарож қилинган ўлжадан берилган) садақани қабул қилмайди,» деётганларини эшитдим.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا تَصَدَّقَ أَحَدٌ بِصَدَقَةٍ مِنْ طَيِّبٍ وَلاَ يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلاَّ الطَّيِّبَ إِلاَّ أَخَذَهَا الرَّحْمَنُ عَزَّ وَجَلَّ بِيَمِينِهِ وَإِنْ كَانَتْ تَمْرَةً فَتَرْبُو فِي كَفِّ الرَّحْمَنِ حَتَّى تَكُونَ أَعْظَمَ مِنَ الْجَبَلِ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга ал-Лайс, Саид ибн Абу Саиддан, у Саид ибн Ясардан ривоят қилдики, у Абу Ҳурайранинг шундай деётганини эшитди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Бирор киши пок (ҳалол) молдан бир садақа қилса — Аллаҳ азза ва жалла покдан ўзгани қабул қилмайди — албатта ар-Раҳмон азза ва жалла уни Ўнг (Қудрати) билан олади ва у бир хурмо бўлса ҳам, ар-Раҳмоннинг кафтида сизлардан бирингиз тойчоғини ёки бўталоқчасини парвариш қилганидек, тоғдан каттароқ бўлгунича ўсиб боради,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ، عَنْ حَجَّاجٍ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَلِيٍّ الأَزْدِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ الْخَثْعَمِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ إِيمَانٌ لاَ شَكَّ فِيهِ وَجِهَادٌ لاَ غُلُولَ فِيهِ وَحَجَّةٌ مَبْرُورَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الصَّلاَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ طُولُ الْقُنُوتِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ جَهْدُ الْمُقِلِّ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الْهِجْرَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ مَنْ هَجَرَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الْجِهَادِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ مَنْ جَاهَدَ الْمُشْرِكِينَ بِمَالِهِ وَنَفْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الْقَتْلِ أَشْرَفُ قَالَ ‏"‏ مَنْ أُهْرِيقَ دَمُهُ وَعُقِرَ جَوَادُهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абдулваҳҳоб ибн Абдулҳакам, Ҳажжождан хабар берди, Ибн Журайж деди: менга Усмон ибн Абу Сулаймон, Али ал-Аздийдан, у Убайд ибн Умайрдан, у Абдуллоҳ ибн Ҳубши ал-Хасъамийдан хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Қайси амал афзал?» деб сўралди. У: «Шак йўқ имон, ғулул (талон-тарож) йўқ жиҳод ва мақбул ҳаж,» дедилар. «Қайси намоз афзал?» дейилди. У: «Қиёми (қунути) узун бўлгани,» дедилар. «Қайси садақа афзал?» дейилди. У: «Камтарин (камбағал) кишининг бор кучи билан бергани,» дедилар. «Қайси ҳижрат афзал?» дейилди. У: «Аллаҳ азза ва жалла ҳаром қилган нарсани тарк этган кишиники,» дедилар. «Қайси жиҳод афзал?» дейилди. У: «Мушрикларга моли ва жони билан жиҳод қилган кишиники,» дедилар. «Қайси ўлим шарафлироқ?» дейилди. У: «Қони тўкилган ва оти (оёғи) қийратилган (жангда ҳалок бўлган) кишиники,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، وَالْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ سَبَقَ دِرْهَمٌ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَكَيْفَ قَالَ ‏"‏ كَانَ لِرَجُلٍ دِرْهَمَانِ تَصَدَّقَ بِأَحَدِهِمَا وَانْطَلَقَ رَجُلٌ إِلَى عُرْضِ مَالِهِ فَأَخَذَ مِنْهُ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَتَصَدَّقَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга ал-Лайс, Ибн Ажлондан, у Саид ибн Абу Саид ва ал-Қаъқўдан, улар Абу Ҳурайрадан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир дирҳам юз минг дирҳамдан ўзиб кетди,» дедилар. Улар: «Бу қандай?» дедилар. У: «Бир кишининг икки дирҳами бор эди, у шулардан бирини садақа қилди. (Бошқа) бир киши мол-мулкининг бир четига бориб, ундан юз минг дирҳам олиб, уни садақа қилди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَبَقَ دِرْهَمٌ مِائَةَ أَلْفٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَيْفَ قَالَ ‏"‏ رَجُلٌ لَهُ دِرْهَمَانِ فَأَخَذَ أَحَدَهُمَا فَتَصَدَّقَ بِهِ وَرَجُلٌ لَهُ مَالٌ كَثِيرٌ فَأَخَذَ مِنْ عُرْضِ مَالِهِ مِائَةَ أَلْفٍ فَتَصَدَّقَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Убайдуллоҳ ибн Саид хабар бериб, деди: бизга Сафвон ибн Исо ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Ажлон, Зайд ибн Асламдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир дирҳам юз мингдан ўзиб кетди,» дедилар. Улар: «Ё Расулаллоҳ, бу қандай?» дедилар. У: «Бир кишининг икки дирҳами бор эди, у шулардан бирини олиб садақа қилди. Яна бир кишининг кўп моли бор эди, у молининг бир четидан юз минг олиб, уни садақа қилди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُنَا بِالصَّدَقَةِ فَمَا يَجِدُ أَحَدُنَا شَيْئًا يَتَصَدَّقُ بِهِ حَتَّى يَنْطَلِقَ إِلَى السُّوقِ فَيَحْمِلَ عَلَى ظَهْرِهِ فَيَجِيءَ بِالْمُدِّ فَيُعْطِيَهُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنِّي لأَعْرِفُ الْيَوْمَ رَجُلاً لَهُ مِائَةُ أَلْفٍ مَا كَانَ لَهُ يَوْمَئِذٍ دِرْهَمٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс хабар бериб, деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо, ал-Ҳусайндан, у Мансурдан, у Шақиқдан, у Абу Масъуддан хабар берди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни садақа қилишга буюрар эдилар. Баъзан бирортамиз садақа қиладиган бирор нарса тополмас, ҳатто бозорга бориб, елкасига (юк) кўтариб (ишлаб), бир мудд (таом) келтириб, уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га берар эди. Мен бугун бир кишини биламанки, унинг юз минги бор, ҳолбуки ўша кунлари унинг бир дирҳами ҳам йўқ эди.

أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، قَالَ لَمَّا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالصَّدَقَةِ فَتَصَدَّقَ أَبُو عَقِيلٍ بِنِصْفِ صَاعٍ وَجَاءَ إِنْسَانٌ بِشَىْءٍ أَكْثَرَ مِنْهُ فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَغَنِيٌّ عَنْ صَدَقَةِ هَذَا وَمَا فَعَلَ هَذَا الآخَرُ إِلاَّ رِيَاءً فَنَزَلَتِ ‏{‏ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ ‏}‏ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Холид хабар бериб, деди: бизга Ғундар, Шуъбадан, у Сулаймондан, у Абу Воилдан, у Абу Масъуддан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни садақа қилишга буюрганларида, Абу Ақил ярим сў садақа қилди, бир одам эса ундан кўпроқ нарса келтирди. Мунофиқлар: «Албатта Аллаҳ азза ва жалла бунисининг садақасидан бениёздир, анави бошқаси эса фақат риё учун шундай қилди,» дедилар. Шунда: «Садақалар борасида кўнгилли (савобли) иш қилувчи мўминларни ва ўзларининг бор кучидан бошқасини топа олмайдиганларни айблайдиганлар...» (Тавба сураси, 79) (ояти) нозил бўлди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدٌ، وَعُرْوَةُ، سَمِعَا حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، يَقُولُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ ‏ "‏ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ فَمَنْ أَخَذَهُ بِطِيبِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга Суфён, аз-Зуҳрийдан ривоят қилди, у деди: менга Саид ва Урва хабар берди, улар Ҳаким ибн Ҳизомнинг шундай деётганини эшитдилар: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўрадим, У менга бердилар; сўнг яна сўрадим, У менга бердилар; сўнг яна сўрадим, У менга бердилар. Кейин У: «Албатта бу мол яшил (хуш манзара) ва шириндир. Ким уни кўнгил тинчлиги билан олса, унга (мол) баракали бўлади. Ким уни нафси очкўзлик билан олса, унга баракали бўлмайди ва у еб тўймайдиган кишига ўхшайди. Юқори қўл пастки қўлдан яхшироқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالَ أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - وَهُوَ ابْنُ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ - عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ طَارِقٍ الْمُحَارِبِيِّ، قَالَ قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ عَلَى الْمِنْبَرِ يَخْطُبُ النَّاسَ وَهُوَ يَقُولُ ‏ "‏ يَدُ الْمُعْطِي الْعُلْيَا وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ أُمَّكَ وَأَبَاكَ وَأُخْتَكَ وَأَخَاكَ ثُمَّ أَدْنَاكَ أَدْنَاكَ ‏"‏ ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Исо хабар бериб, деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо хабар берди, у деди: бизга Язид — у ибн Зиёд ибн Абул-Жаъддир — Жомиъ ибн Шаддоддан, у Ториқ ал-Муҳорибийдан ривоят қилди, у деди: биз Мадинага келдик, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минбарда туриб, одамларга хутба қилар эдилар ва: «Берувчининг қўли юқори (қўл)дир. (Садақани) ўзинг боқадиганлардан бошла: онангдан, отангдан, опа-синглингдан, акангдан, сўнгра энг яқинингдан, яна энг яқинингдан,» дер эдилар. Қисқартирилган (ҳадис).

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهُوَ يَذْكُرُ الصَّدَقَةَ وَالتَّعَفُّفَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ ‏ "‏ الْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَالْيَدُ الْعُلْيَا الْمُنْفِقَةُ وَالْيَدُ السُّفْلَى السَّائِلَةُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба, Моликдан, у Нофиъдан, у Абдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) садақани ва (одамлардан) сўрашдан сақланишни зикр қилиб дедилар: «Юқори қўл пастки қўлдан яхшироқдир. Юқори қўл — инфоқ қилувчи (берувчи), пастки қўл эса сўровчидир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا بَكْرٌ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга Бакр, Ибн Ажлондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Садақанинг энг яхшиси бойлик ортидан (эҳтиёждан ортган молдан) бўлганидир. Юқори қўл пастки қўлдан яхшироқдир ва (садақани) ўзинг боқадиганлардан бошла,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَصَدَّقُوا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ عِنْدِي دِينَارٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ عَلَى نَفْسِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِنْدِي آخَرُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ عَلَى زَوْجَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِنْدِي آخَرُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ عَلَى وَلَدِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِنْدِي آخَرُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ عَلَى خَادِمِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِنْدِي آخَرُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتَ أَبْصَرُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар бериб, иккаласи дедилар: бизга Яҳё, Ибн Ажлондан, у Саиддан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Садақа қилинглар,» дедилар. Бир киши: «Ё Расулаллоҳ, менинг бир динорим бор,» деди. У: «Уни ўзингга садақа қил (сарфла),» дедилар. У: «Менинг яна бошқаси бор,» деди. У: «Уни хотинингга садақа қил,» дедилар. У: «Менинг яна бошқаси бор,» деди. У: «Уни болангга садақа қил,» дедилар. У: «Менинг яна бошқаси бор,» деди. У: «Уни хизматкорингга садақа қил,» дедилар. У: «Менинг яна бошқаси бор,» деди. У: «Сен ўзинг яхшироқ биласан (уни нимага сарфлашни),» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ عِيَاضٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ رَجُلاً، دَخَلَ الْمَسْجِدَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فَقَالَ ‏"‏ صَلِّ رَكْعَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَ الْجُمُعَةَ الثَّانِيَةَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فَقَالَ ‏"‏ صَلِّ رَكْعَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَ الْجُمُعَةَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ ‏"‏ صَلِّ رَكْعَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقُوا ‏"‏ ‏.‏ فَتَصَدَّقُوا فَأَعْطَاهُ ثَوْبَيْنِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقُوا ‏"‏ ‏.‏ فَطَرَحَ أَحَدَ ثَوْبَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَمْ تَرَوْا إِلَى هَذَا إِنَّهُ دَخَلَ الْمَسْجِدَ بِهَيْئَةٍ بَذَّةٍ فَرَجَوْتُ أَنْ تَفْطُنُوا لَهُ فَتَصَدَّقُوا عَلَيْهِ فَلَمْ تَفْعَلُوا فَقُلْتُ تَصَدَّقُوا ‏.‏ فَتَصَدَّقْتُمْ فَأَعْطَيْتُهُ ثَوْبَيْنِ ثُمَّ قُلْتُ تَصَدَّقُوا ‏.‏ فَطَرَحَ أَحَدَ ثَوْبَيْهِ خُذْ ثَوْبَكَ ‏"‏ ‏.‏ وَانْتَهَرَهُ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар бериб, деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Ажлон, Иёздан, у Абу Саиддан ривоят қилдики, бир киши жума куни масжидга кирди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хутба қилар эдилар. У (Набий): «Икки ракаат (намоз) ўқи,» дедилар. Сўнг у иккинчи жумада келди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хутба қилар эдилар. У: «Икки ракаат ўқи,» дедилар. Сўнг у учинчи жумада келди. У: «Икки ракаат ўқи,» дедилар. Кейин У: «Садақа қилинглар,» дедилар. Улар садақа қилдилар ва У унга (ўша кишига) икки кийим берди. Сўнг У: «Садақа қилинглар,» дедилар. Шунда у (ўша киши) икки кийимидан бирини (садақага) ташлади. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мана шу кишини кўрдингизми? У масжидга жулдур (эски-туски) ҳолатда кирди, мен сизлар уни пайқаб, унга садақа қиласизлар деб умид қилдим, аммо сиз қилмадингиз. Шунда мен: «Садақа қилинглар,» дедим. Сиз садақа қилдингиз ва мен унга икки кийим бердим. Кейин мен: «Садақа қилинглар,» дедим. Шунда у икки кийимидан бирини ташлади. (Эй киши,) кийимингни ол,» дедилар ва уни койидилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَيْرًا، مَوْلَى آبِي اللَّحْمِ قَالَ أَمَرَنِي مَوْلاَىَ أَنْ أُقَدِّدَ، لَحْمًا فَجَاءَ مِسْكِينٌ فَأَطْعَمْتُهُ مِنْهُ فَعَلِمَ بِذَلِكَ مَوْلاَىَ فَضَرَبَنِي فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَعَاهُ فَقَالَ ‏"‏ لِمَ ضَرَبْتَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يُطْعِمُ طَعَامِي بِغَيْرِ أَنْ آمُرَهُ وَقَالَ مَرَّةً أُخْرَى بِغَيْرِ أَمْرِي قَالَ ‏"‏ الأَجْرُ بَيْنَكُمَا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Ҳотим, Язид ибн Абу Убайддан ривоят қилди, у деди: мен Умайрни, Абил-Лаҳмнинг озод қилинган қулини эшитдим, у деди: хўжайиним менга гўштни қоқлаб қуритишни буюрди. Шунда бир мискин келди, мен унга ўшандан едирдим. Хўжайиним буни билиб қолди ва мени урди. Шунда мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим, у (Расулуллаҳ) уни чақирдилар ва: «Нега уни урдинг?» дедилар. У: «У таомимни мен буюрмасдан туриб едираяпти,» деди. Бошқа сафар: «менинг амримсиз,» деди. У (Расулуллаҳ): «Ажр иккалангиз ўртасида (бўлинади),» дедилар.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي بُرْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَجِدْهَا قَالَ ‏"‏ يَعْتَمِلُ بِيَدِهِ فَيَنْفَعُ نَفْسَهُ وَيَتَصَدَّقُ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ قَالَ ‏"‏ يُعِينُ ذَا الْحَاجَةِ الْمَلْهُوفَ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ قَالَ ‏"‏ يَأْمُرُ بِالْخَيْرِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ قَالَ ‏"‏ يُمْسِكُ عَنِ الشَّرِّ فَإِنَّهَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло хабар берди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: менга Ибн Абу Бурда хабар берди, у деди: мен отамдан эшитдим, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у: «Ҳар бир мусулмонга садақа (бериш) лозим,» дедилар. «Айтингчи, агар (берадиган нарса) топа олмаса-чи?» дейилди. У: «Қўли билан ишласин-да, ўзига фойда келтирсин ва садақа қилсин,» дедилар. «Айтингчи, агар буни қила олмаса-чи?» дейилди. У: «Муҳтож, ҳожатмандга ёрдам берсин,» дедилар. «Агар буни қила олмаса-чи?» дейилди. У: «Яхшиликка буюрсин,» дедилар. «Айтингчи, агар буни қила олмаса-чи?» дейилди. У: «Ёмонликдан ўзини тийсин, чунки бу (ҳам) садақадир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا تَصَدَّقَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا كَانَ لَهَا أَجْرٌ وَلِلزَّوْجِ مِثْلُ ذَلِكَ وَلِلْخَازِنِ مِثْلُ ذَلِكَ وَلاَ يَنْقُصُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ أَجْرِ صَاحِبِهِ شَيْئًا لِلزَّوْجِ بِمَا كَسَبَ وَلَهَا بِمَا أَنْفَقَتْ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, улар деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Амр ибн Муррадан ривоят қилди, у деди: мен Абу Воилни эшитдим, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у: «Аёл ўз эрининг уйидан садақа қилса, унга ажр бўлади, эрига ҳам худди шундай, хазинабонига (сақловчига) ҳам худди шундай. Уларнинг ҳеч бири шеригининг ажридан бирор нарса камайтирмайди. Эрга топгани сабабли, аёлга эса сарфлагани сабабли (ажр берилади),» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ لَمَّا فَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ قَامَ خَطِيبًا فَقَالَ فِي خُطْبَتِهِ ‏ "‏ لاَ يَجُوزُ لاِمْرَأَةٍ عَطِيَّةٌ إِلاَّ بِإِذْنِ زَوْجِهَا ‏"‏ ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар берди, у деди: бизга Холид ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн ал-Муаллим, Амр ибн Шуъайбдан ривоят қилди, унинг отаси унга Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккани фатҳ қилганларида, хутба ўқиб туриб, хутбаларида: «Аёлга эрининг рухсатисиз ҳадя (эҳсон) қилиш жоиз эмас,» дедилар. (Бу ривоят) қисқартирилган.

أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ أَزْوَاجَ، النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اجْتَمَعْنَ عِنْدَهُ فَقُلْنَ أَيَّتُنَا بِكَ أَسْرَعُ لُحُوقًا فَقَالَ ‏ "‏ أَطْوَلُكُنَّ يَدًا ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذْنَ قَصَبَةً فَجَعَلْنَ يَذْرَعْنَهَا فَكَانَتْ سَوْدَةُ أَسْرَعَهُنَّ بِهِ لُحُوقًا فَكَانَتْ أَطْوَلَهُنَّ يَدًا فَكَانَ ذَلِكَ مِنْ كَثْرَةِ الصَّدَقَةِ ‏.‏

Бизга Абу Довуд хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Ҳаммод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона, Фиросдан, у Омирдан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинлари у (Набий)нинг олдиларида йиғилишди ва: «Қайсимиз сенга (вафотда) энг тез қўшиламиз?» дейишди. У: «Энг узун қўлли (қўли узунроғингиз),» дедилар. Шунда улар бир қамиш (чивиқ) олиб, қўлларини ўлчай бошладилар. Сўнг Савда у (Набий)га энг тез қўшилгани бўлди. У энг узун қўлли эди, бу эса кўп садақа қилгани сабабли эди.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏ "‏ أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ تَأْمُلُ الْعَيْشَ وَتَخْشَى الْفَقْرَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар берди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Умора ибн ал-Қаъқўдан, у Абу Зуръадан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: бир киши: «Ё Расулуллаҳ, қайси садақа афзал?» деди. У: «Соғлом, бахил ҳолингда, ҳаётдан умидвор бўлиб, фақирликдан қўрқиб туриб садақа қилишингдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ مُوسَى بْنَ طَلْحَةَ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، حَدَّثَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Усмон ривоят қилди, у деди: мен Мусо ибн Талҳани эшитдим, унга Ҳаким ибн Ҳизом ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Садақанинг афзали бойлик ортидан (бойлиги етарли бўлганидан) бўлганидир. Юқори қўл қуйи қўлдан яхшироқдир. (Садақани) ўзинг боқадиганлардан бошла,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ سَوَّادِ بْنِ الأَسْوَدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Саввод ибн ал-Асвад ибн Амр хабар берди, у Ибн Ваҳбдан (ривоят қилди), у деди: бизга Юнус, Ибн Шиҳобдан хабар берди, у деди: бизга Саид ибн ал-Мусайяб ривоят қилдики, у Абу Ҳурайранинг шундай деяётганини эшитди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Садақанинг яхшиси бойлик ортидан (бойлиги етарли бўлганидан) бўлганидир. (Садақани) ўзинг боқадиганлардан бошла,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ الأَنْصَارِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا أَنْفَقَ الرَّجُلُ عَلَى أَهْلِهِ وَهُوَ يَحْتَسِبُهَا كَانَتْ لَهُ صَدَقَةً ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Адий ибн Собитдан ривоят қилди, у деди: мен Абдуллоҳ ибн Язид ал-Ансорийни эшитдим, у Абу Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у: «Киши аҳлига (оиласига) ажрини умид қилиб сарф қилса, бу унга садақа бўлади,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ أَعْتَقَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي عُذْرَةَ عَبْدًا لَهُ عَنْ دُبُرٍ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَلَكَ مَالٌ غَيْرُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِيهِ مِنِّي ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَدَوِيُّ بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ فَجَاءَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ابْدَأْ بِنَفْسِكَ فَتَصَدَّقْ عَلَيْهَا فَإِنْ فَضَلَ شَىْءٌ فَلأَهْلِكَ فَإِنْ فَضَلَ شَىْءٌ عَنْ أَهْلِكَ فَلِذِي قَرَابَتِكَ فَإِنْ فَضَلَ عَنْ ذِي قَرَابَتِكَ شَىْءٌ فَهَكَذَا وَهَكَذَا يَقُولُ بَيْنَ يَدَيْكَ وَعَنْ يَمِينِكَ وَعَنْ شِمَالِكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга ал-Лайс, Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан ривоят қилди, у деди: Бану Узра (қабиласи)дан бир киши қули ўлимидан кейин озод бўлишини (мудаббар қилиб) эълон қилди. Бу Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етиб борди, у: «Сенинг ундан бошқа молингдар борми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни мендан ким сотиб олади?» дедилар. Уни Нуъайм ибн Абдуллоҳ ал-Адавий саккиз юз дирҳамга сотиб олди. (Расулуллаҳ) уни (пулни) келтириб, унга бердилар, сўнг: «Ўзингдан бошла, ўзингга садақа қил. Агар бирор нарса ортиб қолса, аҳлинг учун. Агар аҳлингдан бирор нарса ортса, қариндошинг учун. Агар қариндошингдан бирор нарса ортса, мана бундай ва мана бундай (қил),» деб олдингда, ўнгингда ва чапингда (ишора қилиб) дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ مَثَلَ الْمُنْفِقِ الْمُتَصَدِّقِ وَالْبَخِيلِ كَمَثَلِ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا جُبَّتَانِ أَوْ جُنَّتَانِ مِنْ حَدِيدٍ مِنْ لَدُنْ ثُدِيِّهِمَا إِلَى تَرَاقِيهِمَا فَإِذَا أَرَادَ الْمُنْفِقُ أَنْ يُنْفِقَ اتَّسَعَتْ عَلَيْهِ الدِّرْعُ أَوْ مَرَّتْ حَتَّى تُجِنَّ بَنَانَهُ وَتَعْفُوَ أَثَرَهُ وَإِذَا أَرَادَ الْبَخِيلُ أَنْ يُنْفِقَ قَلَصَتْ وَلَزِمَتْ كُلُّ حَلْقَةٍ مَوْضِعَهَا حَتَّى أَخَذَتْهُ بِتَرْقُوَتِهِ أَوْ بِرَقَبَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ أَشْهَدُ أَنَّهُ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُوَسِّعُهَا فَلاَ تَتَّسِعُ ‏.‏ قَالَ طَاوُسٌ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يُشِيرُ بِيَدِهِ وَهُوَ يُوَسِّعُهَا وَلاَ تَتَوَسَّعُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Суфён, Ибн Журайждан, у ал-Ҳасан ибн Муслимдан, у Товусдан ривоят қилди, у деди: мен Абу Ҳурайрани эшитдим, сўнг деди: бизга Абуз-Зинод, ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сарф қилиб садақа берувчи ва бахилнинг мисоли, кўкракларидан то ўмров суякларигача темирдан иккита жубба ёки иккита зиреҳ кийган икки кишининг мисоли кабидир. Сарф қилувчи сарф қилмоқчи бўлса, зиреҳ унга кенгайиб кетади ёки шу қадар чўзиладики, бармоқ учларини ҳам ёпиб, изларини ҳам ўчиради. Бахил эса сарф қилмоқчи бўлса, (зиреҳ) торайиб, ҳар бир ҳалқа ўрнидан қисиб туради, ҳатто уни ўмров ёки бўйин суягидан ушлаб олади,» дедилар. Абу Ҳурайра: «Гувоҳлик бераманки, мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни кенгайтирмоқчи бўлганларини, аммо у кенгаймаганини кўрдим,» дейди. Товус деди: мен Абу Ҳурайрани қўли билан ишора қилиб, уни кенгайтираётганини, аммо у кенгаймаётганини (кўрсатаётганини) эшитдим.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَفَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَثَلُ الْبَخِيلِ وَالْمُتَصَدِّقِ مَثَلُ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا جُنَّتَانِ مِنْ حَدِيدٍ قَدِ اضْطَرَّتْ أَيْدِيَهُمَا إِلَى تَرَاقِيهِمَا فَكُلَّمَا هَمَّ الْمُتَصَدِّقُ بِصَدَقَةٍ اتَّسَعَتْ عَلَيْهِ حَتَّى تُعَفِّيَ أَثَرَهُ وَكُلَّمَا هَمَّ الْبَخِيلُ بِصَدَقَةٍ تَقَبَّضَتْ كُلُّ حَلْقَةٍ إِلَى صَاحِبَتِهَا وَتَقَلَّصَتْ عَلَيْهِ وَانْضَمَّتْ يَدَاهُ إِلَى تَرَاقِيهِ ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ فَيَجْتَهِدُ أَنْ يُوَسِّعَهَا فَلاَ تَتَّسِعُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Аффон ривоят қилди, у деди: бизга Вуҳайб ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Товус, отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у: «Бахил ва садақа берувчининг мисоли, қўллари ўмров суякларига қисиб қўйилган, темирдан иккита зиреҳ кийган икки кишининг мисолидир. Садақа берувчи ҳар сафар садақа қилмоқчи бўлса, (зиреҳ) унга шундай кенгаядики, изларини ўчиради. Бахил эса ҳар сафар садақа қилмоқчи бўлса, ҳар бир ҳалқа бошқасига қисилиб, унга торайиб, қўллари ўмров суякларига ёпишиб қолади,» дедилар. Ва мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «У (зиреҳни) кенгайтиришга уринади, аммо у кенгаймайди,» деганларини эшитдим.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، عَنْ شُعَيْبٍ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ أُمَيَّةَ بْنِ هِنْدٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كُنَّا يَوْمًا فِي الْمَسْجِدِ جُلُوسًا وَنَفَرٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ فَأَرْسَلْنَا رَجُلاً إِلَى عَائِشَةَ لِيَسْتَأْذِنَ فَدَخَلْنَا عَلَيْهَا قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ سَائِلٌ مَرَّةً وَعِنْدِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرْتُ لَهُ بِشَىْءٍ ثُمَّ دَعَوْتُ بِهِ فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا تُرِيدِينَ أَنْ لاَ يَدْخُلَ بَيْتَكِ شَىْءٌ وَلاَ يَخْرُجَ إِلاَّ بِعِلْمِكِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَهْلاً يَا عَائِشَةُ لاَ تُحْصِي فَيُحْصِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абдулҳакам хабар берди, у Шуъайбдан (ривоят қилди), менга ал-Лайс ривоят қилди, у деди: бизга Холид, Ибн Абу Ҳилолдан, у Умайя ибн Ҳинддан, у Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайфдан ривоят қилди, у деди: бир куни биз масжидда муҳожирлар ва ансорлардан бир неча киши билан ўтирган эдик. Биз бир кишини Оишанинг олдига рухсат сўрашга юбордик ва унинг ҳузурига кирдик. У деди: бир сафар менинг олдимга бир саъолчи (гадо) кирди, олдимда эса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бор эдилар. Мен унга бирор нарса беришни буюрдим, сўнг уни (қайтариб) чақириб, унга (садақага берилаётган нарсага) қарадим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенинг билинг билмасдан уйингга бирор нарса кириб ёки чиқиб кетмаслигини истамайсанми?» дедилар. Мен: «Ҳа,» дедим. У: «Секинроқ, эй Оиша, (берганингни) санама, акс ҳолда Аллаҳ азза ва жалла сенга (берганини) санаб қўяди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ آدَمَ، عَنْ عَبْدَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏ "‏ لاَ تُحْصِي فَيُحْصِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Одам, Абдадан, у Ҳишом ибн Урвадан, у Фотимадан, у Асмо бинт Абу Бакрдан хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «(Берганингни) санама, акс ҳолда Аллаҳ азза ва жалла сенга (берганини) санаб қўяди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ حَجَّاجٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّهَا جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ لَيْسَ لِي شَىْءٌ إِلاَّ مَا أَدْخَلَ عَلَىَّ الزُّبَيْرُ فَهَلْ عَلَىَّ جُنَاحٌ فِي أَنْ أَرْضَخَ مِمَّا يُدْخِلُ عَلَىَّ فَقَالَ ‏ "‏ ارْضَخِي مَا اسْتَطَعْتِ وَلاَ تُوكِي فَيُوكِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Муҳаммад хабар берди, у Ҳажжождан (ривоят қилди), у деди: Ибн Журайж деди: менга Ибн Абу Мулайка, Аббод ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у Асмо бинт Абу Бакрдан хабар бердики, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди ва: «Ё Набийяллаҳ, менинг Зубайр менга келтирган нарсадан бошқа ҳеч нарсам йўқ. Менга келтирган нарсасидан озгина (садақа) беришимда гуноҳ бўладими?» деди. У: «Қодир бўлганингча озгина (бўлса-да) бер, киссангни маҳкам боғламагин (хасислик қилмагин), акс ҳолда Аллаҳ азза ва жалла сенга (ризқни) боғлаб қўяди (ман қилади),» дедилар.

أَخْبَرَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُحِلِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али хабар берди, у Холиддан (ривоят қилди), бизга Шуъба, ал-Муҳилдан, у Адий ибн Ҳотамдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у: «Ярим хурмо билан бўлса-да, ўзингизни дўзахдан сақланг,» дедилар.

أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ مُرَّةَ، حَدَّثَهُمْ عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّارَ فَأَشَاحَ بِوَجْهِهِ وَتَعَوَّذَ مِنْهَا ذَكَرَ شُعْبَةُ أَنَّهُ فَعَلَهُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ - ثُمَّ قَالَ ‏ "‏ اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ التَّمْرَةِ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Исмоил ибн Масъуд хабар берди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилдики, Амр ибн Мурра уларга Хайсамадан, у Адий ибн Ҳотамдан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дўзахни зикр қилдилар-да, юзларини (ундан) бурдилар ва ундан (Аллаҳга) паноҳ сўрадилар — Шуъба буни уч марта қилганларини зикр қилди — сўнг: «Ярим хурмо билан бўлса-да, ўзингизни дўзахдан сақланг. Агар буни топа олмасангиз, яхши сўз билан (бўлсин),» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَزْهَرُ بْنُ جَمِيلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ وَذَكَرَ عَوْنُ بْنُ أَبِي جُحَيْفَةَ قَالَ سَمِعْتُ الْمُنْذِرَ بْنَ جَرِيرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي صَدْرِ النَّهَارِ فَجَاءَ قَوْمٌ عُرَاةً حُفَاةً مُتَقَلِّدِي السُّيُوفِ عَامَّتُهُمْ مِنْ مُضَرَ بَلْ كُلُّهُمْ مِنْ مُضَرَ فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمَا رَأَى بِهِمْ مِنَ الْفَاقَةِ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ فَأَقَامَ الصَّلاَةَ فَصَلَّى ثُمَّ خَطَبَ فَقَالَ ‏"‏ ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا ‏}‏ وَ ‏{‏ اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ ‏}‏ تَصَدَّقَ رَجُلٌ مِنْ دِينَارِهِ مِنْ دِرْهَمِهِ مِنْ ثَوْبِهِ مِنْ صَاعِ بُرِّهِ مِنْ صَاعِ تَمْرِهِ - حَتَّى قَالَ - وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ بِصُرَّةٍ كَادَتْ كَفُّهُ تُعْجِزُ عَنْهَا بَلْ قَدْ عَجَزَتْ ثُمَّ تَتَابَعَ النَّاسُ حَتَّى رَأَيْتُ كَوْمَيْنِ مِنْ طَعَامٍ وَثِيَابٍ حَتَّى رَأَيْتُ وَجْهَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَهَلَّلُ كَأَنَّهُ مُذْهَبَةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَنَّ فِي الإِسْلاَمِ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنْ سَنَّ فِي الإِسْلاَمِ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Азҳар ибн Жамил хабар берди, у деди: бизга Холид ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: ва Авн ибн Абу Жуҳайфа зикр қилди, у деди: мен ал-Мунзир ибн Жарирни эшитдим, у отасидан ривоят қилиб деди: биз куннинг бошида (эрталаб) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларида эдик. Шунда яланғоч, ялангоёқ, қиличларини осиб олган бир қавм келди — уларнинг кўпчилиги, балки барчаси Музар (қабиласи)дан эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзлари улардаги қашшоқликни кўриб ўзгарди. (Уйларига) кирдилар, сўнг чиқиб, Билолга буюрдилар, у азон айтди, сўнг иқомат қилди. (Расулуллаҳ) намоз ўқидилар, сўнг хутба қилиб дедилар: «Эй инсонлар, сизларни бир жондан яратган ва ундан унинг жуфтини яратган ҳамда улардан кўплаб эркак ва аёлларни тарқатган Роббингиздан қўрқинг. Бир-бирингиздан (ҳақ) сўрайдиган Аллаҳдан ва қариндошлик (ришталари)дан қўрқинг. Албатта, Аллаҳ сизларни назорат қилиб тургувчидир,» (Нисо сураси, 1) ва «Аллаҳдан қўрқинг ва ҳар бир киши эртанги кун учун нима тайёрлаганига қарасин,» (Ҳашр сураси, 18). (Сўнг:) «Бир киши диноридан, дирҳамидан, кийимидан, бир сў буғдойидан, бир сў хурмосидан садақа қилсин,» дедилар — ҳатто: «ярим хурмо билан бўлса-да,» дегунларича. Шунда ансорлардан бир киши кафти кўтара олмайдиган, балки кўтара олмаган бир ҳамён (пул) келтирди. Сўнг одамлар кетма-кет (садақа қила) бошладилар, ҳатто мен таом ва кийимдан иккита уюм (тўплангани)ни кўрдим. Ҳатто Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзлари олтиндай ярқираб, порлаб турганини кўрдим. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Исломда яхши бир одат (суннат) жорий қилса, унга унинг ажри ва уни қилганларнинг ажри бўлади, уларнинг ажридан бирор нарса камаймаган ҳолда. Ким Исломда ёмон бир одат жорий қилса, унга унинг гуноҳи ва уни қилганларнинг гуноҳи бўлади, уларнинг гуноҳидан бирор нарса камаймаган ҳолда,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ حَارِثَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ تَصَدَّقُوا فَإِنَّهُ سَيَأْتِي عَلَيْكُمْ زَمَانٌ يَمْشِي الرَّجُلُ بِصَدَقَتِهِ فَيَقُولُ الَّذِي يُعْطَاهَا لَوْ جِئْتَ بِهَا بِالأَمْسِ قَبِلْتُهَا فَأَمَّا الْيَوْمَ فَلاَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло хабар берди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Маъбад ибн Холиддан, у Ҳорисадан ривоят қилди, у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деяётганларини эшитдим: «Садақа қилинглар, чунки тез орада сизларга шундай бир замон келадики, киши ўз садақасини кўтариб (кезиб) юради, унга (садақа) бериладиган киши эса: «Агар буни кеча келтирганингда қабул қилардим, аммо бугун йўқ,» дейди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بُرْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ اشْفَعُوا تُشَفَّعُوا وَيَقْضِي اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مَا شَاءَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у деди: менга Абу Бурда ибн Абдуллоҳ ибн Абу Бурда хабар берди, у ўз бобоси Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Шафоат қилинглар, сизларга шафоатингиз қабул қилинади. Аллаҳ (азза ва жалла) эса Ўз пайғамбарининг тили ила Ўзи хоҳлаган нарсани ҳукм қилади,» дедилар.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَسْأَلُنِي الشَّىْءَ فَأَمْنَعُهُ حَتَّى تَشْفَعُوا فِيهِ فَتُؤْجَرُوا ‏"‏ ‏.‏ وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اشْفَعُوا تُؤْجَرُوا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Саид хабар берди, у деди: бизга Суфён хабар берди, Амрдан, у Ибн Мунаббиҳдан, у ўз акасидан, у Муовия ибн Абу Суфёндан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, киши мендан бирор нарса сўрайди, мен эса уни (беришни) тўхтатиб тураман, токи сиз унинг ҳақида шафоат қилиб, ажр олгунларингизча,» дедилар. Ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) яна: «Шафоат қилинглар, ажр оласизлар,» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيُّ، عَنِ ابْنِ جَابِرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ مِنَ الْغَيْرَةِ مَا يُحِبُّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمِنْهَا مَا يُبْغِضُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمِنَ الْخُيَلاَءِ مَا يُحِبُّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمِنْهَا مَا يُبْغِضُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَأَمَّا الْغَيْرَةُ الَّتِي يُحِبُّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَالْغَيْرَةُ فِي الرِّيبَةِ وَأَمَّا الْغَيْرَةُ الَّتِي يُبْغِضُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَالْغَيْرَةُ فِي غَيْرِ رِيبَةٍ وَالاِخْتِيَالُ الَّذِي يُحِبُّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ اخْتِيَالُ الرَّجُلِ بِنَفْسِهِ عِنْدَ الْقِتَالِ وَعِنْدَ الصَّدَقَةِ وَالاِخْتِيَالِ الَّذِي يُبْغِضُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْخُيَلاَءُ فِي الْبَاطِلِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, у деди: бизга ал-Авзоий, Яҳё ибн Абу Касирдан ривоят қилди, у деди: менга Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймий, Ибн Жобирдан, у ўз отасидан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, ғайратнинг Аллаҳ (азза ва жалла) яхши кўрадигани ҳам бор, ундан Аллаҳ (азза ва жалла) ёмон кўрадигани ҳам бор. Ва кибрнинг Аллаҳ (азза ва жалла) яхши кўрадигани ҳам бор, ундан Аллаҳ (азза ва жалла) ёмон кўрадигани ҳам бор. Аллаҳ (азза ва жалла) яхши кўрадиган ғайрат — шубҳа (гумон) ўрнидаги ғайратдир. Аллаҳ (азза ва жалла) ёмон кўрадиган ғайрат эса — шубҳасиз (ўринсиз) жойдаги ғайратдир. Аллаҳ (азза ва жалла) яхши кўрадиган кибр — кишининг жанг вақтида ва садақа вақтида ўзини (мардона) тутишидир. Аллаҳ (азза ва жалла) ёмон кўрадиган кибр эса — ботил (ноўрин) ишдаги манманликдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ كُلُوا وَتَصَدَّقُوا وَالْبَسُوا فِي غَيْرِ إِسْرَافٍ وَلاَ مَخِيلَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Язид ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммом, Қатодадан, у Амр ибн Шуайбдан, у ўз отасидан, у ўз бобосидан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Енглар, садақа қилинглар ва кийининглар — исрофсиз ва кибрсиз,» дедилар.

أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْهَيْثَمِ بْنِ عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ الْخَازِنُ الأَمِينُ الَّذِي يُعْطِي مَا أُمِرَ بِهِ طَيِّبًا بِهَا نَفْسُهُ أَحَدُ الْمُتَصَدِّقَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Менга Абдуллоҳ ибн ал-Ҳайсам ибн Усмон хабар берди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Бурайд ибн Абу Бурдадан, у ўз бобосидан, у Абу Мусодан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мўмин мўминга (мустаҳкам) бино кабидир, унинг бир қисми бошқа қисмини қувватлайди,» дедилар. Ва яна: «Ўзига буюрилган нарсани кўнгли хуш ҳолда бериб турадиган ишончли хазинабоши ҳам — садақа қилувчи икки кишидан биридир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْجَاهِرُ بِالْقُرْآنِ كَالْجَاهِرِ بِالصَّدَقَةِ وَالْمُسِرُّ بِالْقُرْآنِ كَالْمُسِرِّ بِالصَّدَقَةِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама хабар берди, у деди: бизга Ибн Ваҳб, Муовия ибн Солиҳдан, у Баҳир ибн Саъддан, у Холид ибн Маъдондан, у Касир ибн Муррадан, у Уқба ибн Омирдан ривоят қилди (ки), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қуръонни овоз чиқариб (ошкора) ўқийдиган киши садақани ошкора қилувчи кабидир, Қуръонни овозсиз (яширин) ўқийдиган киши эса садақани яширин қилувчи кабидир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْعَاقُّ لِوَالِدَيْهِ وَالْمَرْأَةُ الْمُتَرَجِّلَةُ وَالدَّيُّوثُ وَثَلاَثَةٌ لاَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ الْعَاقُّ لِوَالِدَيْهِ وَالْمُدْمِنُ عَلَى الْخَمْرِ وَالْمَنَّانُ بِمَا أَعْطَى ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Алий хабар берди, у деди: бизга Язид ибн Зурейъ ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Муҳаммад, Абдуллоҳ ибн Ясордан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у ўз отасидан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уч (тоифа) борки, Аллаҳ (азза ва жалла) Қиёмат кунида уларга (раҳмат назари билан) қарамайди: ота-онасига оқ бўлган киши, эркакларга ўхшашга уринган аёл ва дайюс (оиласидаги бузуқликка бепарво қараган). Яна уч (тоифа) борки, улар жаннатга кирмайдилар: ота-онасига оқ бўлган киши, майхўрликка берилган киши ва берган нарсасини миннат қилувчи киши,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُدْرِكِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ خَرَشَةَ بْنِ الْحُرِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو ذَرٍّ خَابُوا وَخَسِرُوا خَابُوا وَخَسِرُوا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْمُسْبِلُ إِزَارَهُ وَالْمُنَفِّقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ وَالْمَنَّانُ عَطَاءَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, Муҳаммаддан, у деди: бизга Шуъба, Алий ибн ал-Мудрикдан, у Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирдан, у Хараша ибн ал-Ҳуррдан, у Абу Заррдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Уч (тоифа) борки, Аллаҳ (азза ва жалла) Қиёмат кунида уларга гапирмайди, уларга (раҳмат билан) қарамайди, уларни (гуноҳлардан) покламайди ва уларга аламли азоб бор,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни (уч марта) такрор ўқидилар. Абу Зарр: «Улар зиён кўрдилар ва нобуд бўлдилар, улар зиён кўрдилар ва нобуд бўлдилар,» деди. (Набий алайҳиссалом) дедилар: «(Кибрдан) изорини (оёғи тўпиғидан пастга) осилтириб юрадиган киши, мол-товарини ёлғон қасам ила ўтказадиган киши ва берган инъомини миннат қиладиган киши,» дедилар.

أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ، - وَهُوَ الأَعْمَشُ - عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُسْهِرٍ، عَنْ خَرَشَةَ بْنِ الْحُرِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ الْمَنَّانُ بِمَا أَعْطَى وَالْمُسْبِلُ إِزَارَهُ وَالْمُنَفِّقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Холид хабар берди, у деди: бизга Ғундар, Шуъбадан ривоят қилди, у деди: мен Сулаймонни — у ал-Аъмашдир — Сулаймон ибн Мусъҳирдан, у Хараша ибн ал-Ҳуррдан, у Абу Заррдан (ривоят қилаётганини) эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уч (тоифа) борки, Аллаҳ (азза ва жалла) Қиёмат кунида уларга гапирмайди, уларга (раҳмат билан) қарамайди, уларни покламайди ва уларга аламли азоб бор: берган нарсасини миннат қилувчи киши, изорини (тўпиғидан пастга) осилтириб юрадиган киши ва мол-товарини ёлғон қасам ила ўтказадиган киши,» дедилар.

أَخْبَرَنِي هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَأَنْبَأَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنِ ابْنِ بُجَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ جَدَّتِهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ رُدُّوا السَّائِلَ وَلَوْ بِظِلْفٍ ‏"‏ ‏.‏ فِي حَدِيثِ هَارُونَ مُحْرَقٍ ‏.‏

Менга Ҳорун ибн Абдуллоҳ хабар берди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди; ва (яна) бизга Қутайба ибн Саид хабар берди, Моликдан, у Зайд ибн Асламдан, у Ибн Бужайд ал-Ансорийдан, у ўз бувисидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сўраб келган (гадо)ни — гарчи (бир бўлак гўштли) қўй туёғи билан бўлса-да — (қуруқ) қайтарманглар,» дедилар. Ҳоруннинг ривоятида: «Куйдирилган (туёқ) билан ҳам,» (деб келади).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ بَهْزَ بْنَ حَكِيمٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لاَ يَأْتِي رَجُلٌ مَوْلاَهُ يَسْأَلُهُ مِنْ فَضْلٍ عِنْدَهُ فَيَمْنَعُهُ إِيَّاهُ إِلاَّ دُعِيَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ أَقْرَعُ يَتَلَمَّظُ فَضْلَهُ الَّذِي مَنَعَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло хабар берди, у деди: бизга ал-Муътамир ривоят қилди, у деди: мен Баҳз ибн Ҳакимни ўз отасидан, у ўз бобосидан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим, у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деяётганларини эшитдим: «Қайси бир киши ўз (дўсти ёки) ҳомийсининг олдига келиб, ундаги ортиқча (мол)дан сўраса, у эса буни ундан (рад этиб) ман қилса, Қиёмат кунида унга ўша ман қилган ортиқча (моли) кал илон (суратида) чақирилади ва уни ялаб туради,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنِ اسْتَعَاذَ بِاللَّهِ فَأَعِيذُوهُ وَمَنْ سَأَلَكُمْ بِاللَّهِ فَأَعْطُوهُ وَمَنِ اسْتَجَارَ بِاللَّهِ فَأَجِيرُوهُ وَمَنْ آتَى إِلَيْكُمْ مَعْرُوفًا فَكَافِئُوهُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَادْعُوا لَهُ حَتَّى تَعْلَمُوا أَنْ قَدْ كَافَأْتُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Абу Авона, ал-Аъмашдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Умардан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Аллаҳ (номи) ила паноҳ тиласа, унга паноҳ беринглар; ким сизлардан Аллаҳ (номи) ила сўраса, унга беринглар; ким Аллаҳ (номи) ила ҳимоя тиласа, уни ҳимоя қилинглар; ким сизларга яхшилик қилса, унга мукофот қайтаринглар. Агар (мукофот қайтаришга бирор нарса) тополмасангиз, унга мукофотини қайтардик деб билгунларингизча унга дуо қилинглар,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ بَهْزَ بْنَ حَكِيمٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَا أَتَيْتُكَ حَتَّى حَلَفْتُ أَكْثَرَ مِنْ عَدَدِهِنَّ - لأَصَابِعِ يَدَيْهِ - أَلاَّ آتِيَكَ وَلاَ آتِيَ دِينَكَ وَإِنِّي كُنْتُ امْرَأً لاَ أَعْقِلُ شَيْئًا إِلاَّ مَا عَلَّمَنِي اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَإِنِّي أَسْأَلُكَ بِوَجْهِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِمَا بَعَثَكَ رَبُّكَ إِلَيْنَا قَالَ ‏"‏ بِالإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ وَمَا آيَاتُ الإِسْلاَمِ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَقُولَ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَتَخَلَّيْتُ وَتُقِيمَ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ كُلُّ مُسْلِمٍ عَلَى مُسْلِمٍ مُحَرَّمٌ أَخَوَانِ نَصِيرَانِ لاَ يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ مُشْرِكٍ بَعْدَ مَا أَسْلَمَ عَمَلاً أَوْ يُفَارِقَ الْمُشْرِكِينَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло хабар берди, у деди: бизга ал-Муътамир ривоят қилди, у деди: мен Баҳз ибн Ҳакимни ўз отасидан, у ўз бобосидан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим, у деди: мен: «Эй Аллаҳнинг пайғамбари! Мен олдингизга келмасдан, икки қўлимнинг бармоқлари сонидан ҳам кўпроқ қасам ичган эдим — сизнинг олдингизга ҳам, дининггизга ҳам келмайм, деб. Мен шундай бир киши эдимки, Аллаҳ ва Унинг Расули ўргатган нарсадан бошқа ҳеч нарсани англамасдим. Энди мен сиздан Аллаҳ (азза ва жалла)нинг юзи ҳақи сўрайман: Роббингиз сизни бизга нима билан юборди?» дедим. У: «Ислом билан,» дедилар. Мен: «Исломнинг белгилари нималар?» дедим. У: «Сеннинг: «Юзимни Аллаҳ (азза ва жалла)га (таслим) топширдим ва (ширкдан) воз кечдим,» дейишинг, намозни тўкис адо этишинг ва закот беришинг. Ҳар бир мусулмоннинг (қони, моли) бошқа мусулмонга ҳаром (тақиқли)дир, (улар) бир-бирига ёрдамчи икки биродардир. Аллаҳ (азза ва жалла) мусулмон бўлганидан кейин мушрикдан бирор амалини қабул қилмайди, токи у мушрикларни тарк этиб мусулмонларга (қўшилиб) кетмагунча,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ خَالِدٍ الْقَارِظِيِّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ النَّاسِ مَنْزِلاً ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ رَجُلٌ آخِذٌ بِرَأْسِ فَرَسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ حَتَّى يَمُوتَ أَوْ يُقْتَلَ وَأُخْبِرُكُمْ بِالَّذِي يَلِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ رَجُلٌ مُعْتَزِلٌ فِي شِعْبٍ يُقِيمُ الصَّلاَةَ وَيُؤْتِي الزَّكَاةَ وَيَعْتَزِلُ شُرُورَ النَّاسِ وَأُخْبِرُكُمْ بِشَرِّ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الَّذِي يُسْأَلُ بِاللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَلاَ يُعْطِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ хабар берди, у деди: бизга Ибн Абу Фудайк ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Зиъб, Саид ибн Холид ал-Қоризийдан, у Исмоил ибн Абдурраҳмондан, у Ато ибн Ясордан, у Ибн Аббосдан хабар берди (ки), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларга одамларнинг мартабаси (манзил-мақоми) энг яхшисини айтиб бермайми?» дедилар. Биз: «Ҳа, эй Расулуллаҳ,» дедик. У: «Аллаҳ (азза ва жалла) йўлида отининг бошини ушлаб (жиҳод қилиб) юрадиган, токи ўлгунига ёки шаҳид бўлгунига қадар (шу ҳолда) бўладиган кишидир. Сизларга ундан кейингисини айтиб берайми?» дедилар. Биз: «Ҳа, эй Расулуллаҳ,» дедик. У: «Бир тоғ туташида (ажралиб) яшаб, намозни тўкис адо этадиган, закот берадиган ва одамларнинг ёмонликларидан четда турадиган кишидир. Сизларга одамларнинг энг ёмонини айтиб берайми?» дедилар. Биз: «Ҳа, эй Расулуллаҳ,» дедик. У: «Аллаҳ (азза ва жалла) (номи) ила сўралган, аммо Унинг (номи) ила (ҳеч нарса) бермайдиган кишидир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، قَالَ سَمِعْتُ رِبْعِيًّا، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ظَبْيَانَ، رَفَعَهُ إِلَى أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ ثَلاَثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَثَلاَثَةٌ يُبْغِضُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَمَّا الَّذِينَ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَرَجُلٌ أَتَى قَوْمًا فَسَأَلَهُمْ بِاللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَلَمْ يَسْأَلْهُمْ بِقَرَابَةٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ فَمَنَعُوهُ فَتَخَلَّفَهُ رَجُلٌ بِأَعْقَابِهِمْ فَأَعْطَاهُ سِرًّا لاَ يَعْلَمُ بِعَطِيَّتِهِ إِلاَّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَالَّذِي أَعْطَاهُ وَقَوْمٌ سَارُوا لَيْلَتَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ النَّوْمُ أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِمَّا يُعْدَلُ بِهِ نَزَلُوا فَوَضَعُوا رُءُوسَهُمْ فَقَامَ يَتَمَلَّقُنِي وَيَتْلُو آيَاتِي وَرَجُلٌ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ فَلَقُوا الْعَدُوَّ فَهُزِمُوا فَأَقْبَلَ بِصَدْرِهِ حَتَّى يُقْتَلَ أَوْ يَفْتَحَ اللَّهُ لَهُ وَالثَّلاَثَةُ الَّذِينَ يُبْغِضُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الشَّيْخُ الزَّانِي وَالْفَقِيرُ الْمُخْتَالُ وَالْغَنِيُّ الظَّلُومُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Мансурдан ривоят қилди, у деди: мен Рибъийни Зайд ибн Забёндан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим, у (санадни) Абу Заррга, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўтарди, у: «Уч (тоифа) борки, Аллаҳ (азза ва жалла) уларни яхши кўради, ва уч (тоифа) борки, Аллаҳ (азза ва жалла) уларни ёмон кўради. Аллаҳ (азза ва жалла) яхши кўрадиганларга келсак: бир киши қавмнинг олдига келиб, улардан ўрталаридаги қариндошлик туфайли эмас, Аллаҳ (азза ва жалла) (номи) ила сўрайди, улар эса унга бермайдилар. Сўнг бир киши уларнинг орқасидан қолиб, унга яширин (садақа) беради — унинг (кимга) берганини Аллаҳ (азза ва жалла) ва у берган кишидан бошқа ҳеч ким билмайди. (Иккинчиси:) бир қавм тунни (йўл юриб) ўтказадилар, токи уйқу уларга энг ёқимли нарсадан ҳам севимлироқ бўлганида, улар қўниб, бошларини (ерга) қўядилар. Сўнг бир киши туриб, Менга ёлворади ва Менинг оятларимни тиловат қилади. (Учинчиси:) бир киши (қўшин) бўлинмасида бўлиб, душманга дуч келадилар, сўнг (бошқалар) чекиниб қочадилар, у эса ўлимга ёки Аллаҳ (азза ва жалла) унга ғалаба беришига қадар кўкрагини (душманга) қаратиб (олдинга) интилади. Аллаҳ (азза ва жалла) ёмон кўрадиган уч (тоифа) эса: зино қиладиган қари чол, такаббур (манман) фақир ва золим бой,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ الْمِسْكِينُ الَّذِي تَرُدُّهُ التَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ وَاللُّقْمَةُ وَاللُّقْمَتَانِ إِنَّ الْمِسْكِينَ الْمُتَعَفِّفُ اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏{‏ لاَ يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا ‏}‏ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр хабар берди, у деди: бизга Исмоил хабар берди, у деди: бизга Шарик, Ато ибн Ясордан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди (ки), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мискин — бир-икки хурмо ёки бир-икки луқма (берилса) қайтиб кетадиган киши эмас. Аслида мискин — (сўрашдан) ўзини сақлайдиган (иффатли) кишидир. Хоҳласангиз, ўқинг: «Улар одамлардан ёпишиб (қаттиқ) сўрамайдилар,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ الْمِسْكِينُ بِهَذَا الطَّوَّافِ الَّذِي يَطُوفُ عَلَى النَّاسِ تَرُدُّهُ اللُّقْمَةُ وَاللُّقْمَتَانِ وَالتَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا فَمَا الْمِسْكِينُ قَالَ ‏"‏ الَّذِي لاَ يَجِدُ غِنًى يُغْنِيهِ وَلاَ يُفْطَنُ لَهُ فَيُتَصَدَّقَ عَلَيْهِ وَلاَ يَقُومُ فَيَسْأَلَ النَّاسَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, Моликдан, у Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мискин — бир-икки луқма ёки бир-икки хурмо (берилса) қайтиб кетадиган, одамлар олдида (сўраб) айланиб юрадиган киши эмас,» дедилар. Улар: «Унда мискин ким?» дедилар. У: «Ўзини бой қиладиган бойлик топмайдиган, бироқ (унинг аҳволини) сезиб (садақа қилиниши учун) пайқалмайдиган ва туриб одамлардан сўрамайдиган кишидир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ الْمِسْكِينُ الَّذِي تَرُدُّهُ الأُكْلَةُ وَالأُكْلَتَانِ وَالتَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا فَمَا الْمِسْكِينُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الَّذِي لاَ يَجِدُ غِنًى وَلاَ يَعْلَمُ النَّاسُ حَاجَتَهُ فَيُتَصَدَّقَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али хабар берди, у деди: бизга Абдулаъло ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир-икки луқма ёки бир-икки дона хурмо қайтариб юборадиган киши мискин эмасдир,» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, унда мискин ким?» дейишди. У: «Ўзига етарли бойлик топа олмайдиган, лекин одамлар унинг эҳтиёжини билмайдиган, шу сабабли унга садақа берилмайдиган кишидир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ بُجَيْدٍ، عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ بُجَيْدٍ، وَكَانَتْ، مِمَّنْ بَايَعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ الْمِسْكِينَ لَيَقُومُ عَلَى بَابِي فَمَا أَجِدُ لَهُ شَيْئًا أُعْطِيهِ إِيَّاهُ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنْ لَمْ تَجِدِي شَيْئًا تُعْطِينَهُ إِيَّاهُ إِلاَّ ظِلْفًا مُحْرَقًا فَادْفَعِيهِ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Саид ибн Абу Саиддан, у Абдурраҳмон ибн Бужайддан, у ўзининг бувиси Умму Бужайддан (ривоят қилдики), у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га байъат қилганлардан эди. У Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Мискин менинг эшигим олдида туради, лекин мен унга берадиган бирор нарса тополмайман,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Агар унга берадиган куйдирилган туёқдан бошқа ҳеч нарса топмасанг ҳам, ўшани унга бер,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الشَّيْخُ الزَّانِي وَالْعَائِلُ الْمَزْهُوُّ وَالإِمَامُ الْكَذَّابُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар берди, у деди: бизга Яҳё ривоят қилди, Ибн Ажлондан, у деди: мен отамнинг ривоят қилганини эшитдим, Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уч тоифа борки, Аллаҳ азза ва жалла қиёмат куни улар билан сўзлашмайди: зино қилган кекса, кибрли камбағал ва ёлғончи имом,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَارِمٌ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَرْبَعَةٌ يُبْغِضُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْبَيَّاعُ الْحَلاَّفُ وَالْفَقِيرُ الْمُخْتَالُ وَالشَّيْخُ الزَّانِي وَالإِمَامُ الْجَائِرُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абу Довуд хабар берди, у деди: бизга Орим ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Умар ривоят қилди, Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тўрт тоифа борки, Аллаҳ азза ва жалла уларни ёмон кўради: ёлғон қасамлар билан сотувчи савдогар, кибрланган камбағал, зино қилган кекса ва золим имом,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ السَّاعِي عَلَى الأَرْمَلَةِ وَالْمِسْكِينِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Маслама ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, Савр ибн Зайд ад-Дилийдан, у Абул-Ғайсдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бева-бечора ва мискиннинг ғамини ейдиган киши Аллаҳ азза ва жалла йўлида жиҳод қилувчи мужоҳид кабидир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ بَعَثَ عَلِيٌّ وَهُوَ بِالْيَمَنِ بِذُهَيْبَةٍ بِتُرْبَتِهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَسَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَرْبَعَةِ نَفَرٍ الأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ الْحَنْظَلِيِّ وَعُيَيْنَةَ بْنِ بَدْرٍ الْفَزَارِيِّ وَعَلْقَمَةَ بْنِ عُلاَثَةَ الْعَامِرِيِّ ثُمَّ أَحَدِ بَنِي كِلاَبٍ وَزَيْدٍ الطَّائِيِّ ثُمَّ أَحَدِ بَنِي نَبْهَانَ فَغَضِبَتْ قُرَيْشٌ وَقَالَ مَرَّةً أُخْرَى صَنَادِيدُ قُرَيْشٍ فَقَالُوا تُعْطِي صَنَادِيدَ نَجْدٍ وَتَدَعُنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ لأَتَأَلَّفَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَ رَجُلٌ كَثُّ اللِّحْيَةِ مُشْرِفُ الْوَجْنَتَيْنِ غَائِرُ الْعَيْنَيْنِ نَاتِئُ الْجَبِينِ مَحْلُوقُ الرَّأْسِ فَقَالَ اتَّقِ اللَّهَ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِنْ عَصَيْتُهُ أَيَأْمَنُنِي عَلَى أَهْلِ الأَرْضِ وَلاَ تَأْمَنُونِي ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَدْبَرَ الرَّجُلُ فَاسْتَأْذَنَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ فِي قَتْلِهِ يَرَوْنَ أَنَّهُ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ ضِئْضِئِ هَذَا قَوْمًا يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ يَقْتُلُونَ أَهْلَ الإِسْلاَمِ وَيَدَعُونَ أَهْلَ الأَوْثَانِ يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ لَئِنْ أَدْرَكْتُهُمْ لأَقْتُلَنَّهُمْ قَتْلَ عَادٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий хабар берди, Абул-Аҳвасдан, у Саид ибн Масруқдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Нуъмдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Али Яманда эканида тупроғи билан бир парча олтинни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га жўнатди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни тўрт киши орасида тақсимладилар: ал-Ақраъ ибн Ҳобис ал-Ҳанзалий, Уяйна ибн Бадр ал-Фазорий, Алқама ибн Улоса ал-Омирий — Бану Килобдан бири, ва Зайд ат-Тоий — Бану Набҳондан бири. Шунда Қурайш ғазабланди — бошқа сафар (рови): «Қурайшнинг йўлбошчилари (ғазабланди),» деди — ва: «Сен Нажднинг йўлбошчиларига бериб, бизни ташлаб қўясанми?» дейишди. У: «Мен буни фақат уларнинг кўнглини Исломга мойил қилиш учун қилдим,» дедилар. Шу пайт соқоли қуюқ, ёноқлари бўртган, кўзлари ич-кетган, пешонаси дўмбоқ, боши қирилган бир киши келиб: «Эй Муҳаммад, Аллаҳдан қўрқ!» деди. У: «Агар мен Аллаҳга итоатсизлик қилсам, Аллаҳ азза ва жаллага ким итоат қилади? У мени ер аҳли учун ишончли (расул) қилди-ю, сизлар менга ишонмайсизларми?» дедилар. Сўнг ўша киши орқасига қайтиб кетди ва жамоадан бир киши — улар уни Холид ибн ал-Валиддир деб ҳисоблайдилар — уни ўлдиришга рухсат сўради. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, мана шундай кишининг насл-насабидан шундай бир қавм чиқадики, улар Қуръон ўқийдилар, лекин у томоқларидан ўтмайди. Улар Ислом аҳлини ўлдириб, бутпарастларни тарк этадилар. Ўқ овни тешиб чиқиб кетганидек, улар Исломдан чиқиб кетадилар. Агар мен уларни топиб қолсам, уларни Од (қавми) ўлдирилгани каби ўлдирардим,» дедилар.

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ هَارُونَ بْنِ رِئَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي كِنَانَةُ بْنُ نُعَيْمٍ، ح وَأَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ هَارُونَ، عَنْ كِنَانَةَ بْنِ نُعَيْمٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ، قَالَ تَحَمَّلْتُ حَمَالَةً فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُهُ فِيهَا فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لاَ تَحِلُّ إِلاَّ لِثَلاَثَةٍ رَجُلٍ تَحَمَّلَ بِحَمَالَةٍ بَيْنَ قَوْمٍ فَسَأَلَ فِيهَا حَتَّى يُؤَدِّيَهَا ثُمَّ يُمْسِكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Ҳабиб ибн Арабий хабар берди, Ҳаммоддан, у Ҳорун ибн Риобдан, у деди: менга Кинона ибн Нуъайм ривоят қилди. (Бошқа санад) Ва бизга Али ибн Ҳужр хабар берди — лафз уники — у деди: бизга Исмоил ривоят қилди, Айюбдан, у Ҳорундан, у Кинона ибн Нуъаймдан, у Қабиса ибн Мухориқдан (ривоят қилдики), у деди: мен (бир низони бартараф қилиш учун) бир товон масъулиятини зиммамга олдим. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурларига келиб, ундан шу ҳақда (ёрдам) сўрадим. У: «Албатта, сўраш фақат уч (тоифа) киши учун ҳалолдир: бир қавм орасида товон масъулиятини зиммасига олган киши — уни адо этгунича шу ҳақда сўрайди, сўнг (сўрашдан) тўхтайди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ النَّضْرِ بْنِ مُسَاوِرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ هَارُونَ بْنِ رِئَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي كِنَانَةُ بْنُ نُعَيْمٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ، قَالَ تَحَمَّلْتُ حَمَالَةً فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَسْأَلُهُ فِيهَا فَقَالَ ‏"‏ أَقِمْ يَا قَبِيصَةُ حَتَّى تَأْتِيَنَا الصَّدَقَةُ فَنَأْمُرَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا قَبِيصَةُ إِنَّ الصَّدَقَةَ لاَ تَحِلُّ إِلاَّ لأَحَدِ ثَلاَثَةٍ رَجُلٍ تَحَمَّلَ حَمَالَةً فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ أَوْ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ فَاجْتَاحَتْ مَالَهُ فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَهَا ثُمَّ يُمْسِكَ وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ فَاقَةٌ حَتَّى يَشْهَدَ ثَلاَثَةٌ مِنْ ذَوِي الْحِجَا مِنْ قَوْمِهِ قَدْ أَصَابَتْ فُلاَنًا فَاقَةٌ فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ أَوْ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ فَمَا سِوَى هَذَا مِنَ الْمَسْأَلَةِ يَا قَبِيصَةُ سُحْتٌ يَأْكُلُهَا صَاحِبُهَا سُحْتًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ан-Назр ибн Мусовир хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ривоят қилди, Ҳорун ибн Риобдан, у деди: менга Кинона ибн Нуъайм ривоят қилди, Қабиса ибн Мухориқдан, у деди: мен бир товон масъулиятини зиммамга олдим. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурларига келиб, ундан шу ҳақда сўрардим. У: «Эй Қабиса, бизга садақа келгунча сабр қил, биз уни сенга беришни буюрамиз,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Қабиса, садақа фақат уч (тоифа)дан бири учун ҳалолдир: товон масъулиятини зиммасига олган киши — унга сўраш ҳалол бўлади, токи турмуш учун етарли нарсани ёки кун кечиришга етадиган нарсани топгунича; мол-мулкини офат ҳалок қилган киши — унга сўраш ҳалол бўлади, токи (етарлисини) топгунича, сўнг (сўрашдан) тўхтайди; ва қашшоқликка учраган киши — қавмидан уч нафар ақл эгаси: «Фалончини қашшоқлик чулғаб олди,» деб гувоҳлик бергунича. Шунда унга сўраш ҳалол бўлади, токи турмуш учун етарли нарсани ёки кун кечиришга етадиган нарсани топгунича. Бундан бошқа сўраш эса, эй Қабиса, ҳаромдир; уни олган киши ҳаромни ейди,» дедилар.

أَخْبَرَنِي زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامٌ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي هِلاَلٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ جَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ وَجَلَسْنَا حَوْلَهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِي مَا يُفْتَحُ لَكُمْ مِنْ زَهْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَذَكَرَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَقَالَ رَجُلٌ أَوَيَأْتِي الْخَيْرُ بِالشَّرِّ فَسَكَتَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقِيلَ لَهُ مَا شَأْنُكَ تُكَلِّمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يُكَلِّمُكَ ‏.‏ قَالَ وَرَأَيْنَا أَنَّهُ يُنْزَلُ عَلَيْهِ فَأَفَاقَ يَمْسَحُ الرُّحَضَاءَ وَقَالَ ‏"‏ أُشَاهِدُ السَّائِلَ إِنَّهُ لاَ يَأْتِي الْخَيْرُ بِالشَّرِّ وَإِنَّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ يَقْتُلُ أَوْ يُلِمُّ إِلاَّ آكِلَةُ الْخَضِرِ فَإِنَّهَا أَكَلَتْ حَتَّى إِذَا امْتَدَّتْ خَاصِرَتَاهَا اسْتَقْبَلَتْ عَيْنَ الشَّمْسِ فَثَلَطَتْ ثُمَّ بَالَتْ ثُمَّ رَتَعَتْ وَإِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ وَنِعْمَ صَاحِبُ الْمُسْلِمِ هُوَ إِنْ أَعْطَى مِنْهُ الْيَتِيمَ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَإِنَّ الَّذِي يَأْخُذُهُ بِغَيْرِ حَقِّهِ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَيَكُونُ عَلَيْهِ شَهِيدًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Менга Зиёд ибн Айюб хабар берди, у деди: бизга Исмоил ибн Улайя ривоят қилди, у деди: менга Ҳишом хабар берди, у деди: менга Яҳё ибн Абу Касир ривоят қилди, у деди: менга Ҳилол ривоят қилди, Ато ибн Ясордан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минбарга ўтирдилар, биз эса атрофларида ўтирдик. У: «Мендан кейин мен сиз учун энг қўрқадиган нарса — сизларга (дунёнинг) очиладиган кошонасидир,» дедилар ва дунёни ҳамда унинг зийнатини эслатдилар. Бир киши: «Яхшилик ёмонлик келтирадими?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга жавоб бермай жим қолдилар. Унга: «Сенга нима бўлди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га гапирасан, у эса сенга жавоб бермаяпти?» дейилди. (Рови) деди: биз унга ваҳий нозил бўлаётганини кўрдик. Сўнг у ҳушига келиб, терини артар экан: «Савол берган киши қаерда? Албатта, яхшилик ёмонлик келтирмайди. Лекин баҳор ўсимликларидан шунақаси борки, (ҳаддан ташқари еган ҳайвонни) ўлдиради ёки касал қилади — фақат кўк ўт ейдиган (ҳайвон) бундан мустасно: у шу қадар ейдики, қорнининг икки ёни керилганда, қуёшга қараб туради-да, тезак чиқаради, сияди, сўнг яна ўтлайди. Албатта, мана шу мол кўкат ва шириндир. Агар (мусулмон) ундан етимга, мискинга ва йўловчига берса, у мусулмоннинг нақадар яхши ҳамроҳидир! Уни ноҳақ (йўл билан) олувчи эса, ейди-ю, лекин тўймайдиган киши кабидир ва у (мол) қиёмат куни унга қарши гувоҳ бўлади,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ الرَّائِحِ، عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ الصَّدَقَةَ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ وَعَلَى ذِي الرَّحِمِ اثْنَتَانِ صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло хабар берди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Авн ривоят қилди, Ҳафсадан, у Умму Роиҳдан, у Салмон ибн Омир (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, мискинга берилган садақа (ёлғиз) садақадир, қариндошга (берилгани) эса иккидир — садақа ҳамда силаи раҳм,» дедилар.

أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ زَيْنَبَ، امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلنِّسَاءِ ‏"‏ تَصَدَّقْنَ وَلَوْ مِنَ حُلِيِّكُنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ خَفِيفَ ذَاتِ الْيَدِ فَقَالَتْ لَهُ أَيَسَعُنِي أَنْ أَضَعَ صَدَقَتِي فِيكَ وَفِي بَنِي أَخٍ لِي يَتَامَى فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ سَلِي عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا عَلَى بَابِهِ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهَا زَيْنَبُ تَسْأَلُ عَمَّا أَسْأَلُ عَنْهُ فَخَرَجَ إِلَيْنَا بِلاَلٌ فَقُلْنَا لَهُ انْطَلِقْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلْهُ عَنْ ذَلِكَ وَلاَ تُخْبِرْهُ مَنْ نَحْنُ ‏.‏ فَانْطَلَقَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زَيْنَبُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَىُّ الزَّيَانِبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زَيْنَبُ امْرَأَةُ عَبْدِ اللَّهِ وَزَيْنَبُ الأَنْصَارِيَّةُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ لَهُمَا أَجْرَانِ أَجْرُ الْقَرَابَةِ وَأَجْرُ الصَّدَقَةِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Холид хабар берди, у деди: бизга Ғундар ривоят қилди, Шуъбадан, у Сулаймондан, у Абу Воилдан, у Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Абдуллоҳнинг хотини Зайнабдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлларга: «Садақа қилинглар, гарчи тақинчоқларингиздан бўлса-да,» дедилар. (Зайнаб) деди: Абдуллоҳ камбағал киши эди. Мен унга: «Садақамни сенга ва менинг етим қолган жиянларимга беришим жоизми?» дедим. Абдуллоҳ: «Бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўра,» деди. (Зайнаб) деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурларига келдим, эшиклари олдида Ансордан бўлган, Зайнаб деб аталадиган бир аёл турарди, у ҳам мен сўраётган нарсани сўрарди. Билол олдимизга чиқди, биз унга: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига бориб, бу ҳақда сўра, лекин унга биз кимлигимизни айтма,» дедик. У Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига борди. У: «Улар ким?» дедилар. (Билол): «Зайнаб,» деди. У: «Қайси Зайнаб?» дедилар. (Билол): «Абдуллоҳнинг хотини Зайнаб ва ансорий Зайнаб,» деди. У: «Ҳа, улар учун икки ажр бор: қариндошлик ажри ва садақа ажри,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا عُبَيْدٍ، مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَزْهَرَ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لأَنْ يَحْتَزِمَ أَحَدُكُمْ حُزْمَةَ حَطَبٍ عَلَى ظَهْرِهِ فَيَبِيعَهَا خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ رَجُلاً فَيُعْطِيَهُ أَوْ يَمْنَعَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абу Довуд хабар берди, у деди: бизга Яъқуб ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, Солиҳдан, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилдики), Абдурраҳмон ибн Азҳарнинг озод қилинган қули Абу Убайд унга хабар беришича, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитган: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан бирортангизнинг елкасига бир боғ ўтин кўтариб, уни сотиши, бир кишидан сўраб, у берса-бермаса (кутиб туриши)дан яхшироқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، عَنْ شُعَيْبٍ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، قَالَ سَمِعْتُ حَمْزَةَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَسْأَلُ حَتَّى يَأْتِيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَيْسَ فِي وَجْهِهِ مُزْعَةٌ مِنْ لَحْمٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абдулҳакам хабар берди, Шуъайбдан, у ал-Лайс ибн Саъддан, у Убайдуллоҳ ибн Абу Жаъфардан (ривоят қилдики), у деди: мен Ҳамза ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: мен Абдуллоҳ ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Киши (одамлардан) сўрайвериб, қиёмат куни юзида бир парча гўшт қолмаган ҳолда келади,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ بِسْطَامِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَلِيفَةَ، عَنْ عَائِذِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَأَعْطَاهُ فَلَمَّا وَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى أُسْكُفَّةِ الْبَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا فِي الْمَسْأَلَةِ مَا مَشَى أَحَدٌ إِلَى أَحَدٍ يَسْأَلُهُ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Усмон ибн Абу Сафвон ас-Сақафий хабар берди, у деди: бизга Умайя ибн Холид ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Бистом ибн Муслимдан, у Абдуллоҳ ибн Халифадан, у Оиз ибн Амр (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб, ундан (бирор нарса) сўради, у эса унга берди. У киши оёғини эшик бўсағасига қўйганда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар сўрашда нима (ёмонлик) борлигини билсангизлар эди, ҳеч ким ҳеч кимникига бориб, ундан бирор нарса сўрамас эди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ بَكْرِ بْنِ سَوَادَةَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ مَخْشِيٍّ، عَنِ ابْنِ الْفِرَاسِيِّ، أَنَّ الْفِرَاسِيَّ، قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَسْأَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏ "‏ لاَ وَإِنْ كُنْتَ سَائِلاً لاَ بُدَّ فَاسْأَلِ الصَّالِحِينَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Жаъфар ибн Робиадан, у Бакр ибн Саводадан, у Муслим ибн Махшийдан, у Ибнул-Фиросийдан (ривоят қилдики), ал-Фиросий Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Эй Расулуллаҳ, (одамлардан) сўрайми?» деди. У: «Йўқ. Агар сўрашдан илож бўлмаса, солиҳлардан сўра,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ نَاسًا، مِنَ الأَنْصَارِ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَاهُمْ ثُمَّ سَأَلُوهُ فَأَعْطَاهُمْ حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا عِنْدَهُ قَالَ ‏ "‏ مَا يَكُونُ عِنْدِي مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ أَدَّخِرَهُ عَنْكُمْ وَمَنْ يَسْتَعْفِفْ يُعِفَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنْ يَصْبِرْ يُصَبِّرْهُ اللَّهُ وَمَا أُعْطِيَ أَحَدٌ عَطَاءً هُوَ خَيْرٌ وَأَوْسَعُ مِنَ الصَّبْرِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Ато ибн Язиддан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Ансордан бир нечта киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ёрдам) сўрашди, у эса уларга берди. Сўнг яна сўрашди, у яна берди, токи унинг ҳузуридаги нарса тугагунча. Шунда у: «Менинг ҳузуримда бирор яхшилик (мол) бўлса, мен уни сизлардан асрайдиган эмасман. Ким иффатли бўлишни истаса, Аллаҳ азза ва жалла уни иффатли қилади; ким сабр қилса, Аллаҳ уни сабрли қилади. Ҳеч кимга сабрдан кўра яхшироқ ва кенгроқ неъмат берилмаган,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَعْنٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لأَنْ يَأْخُذَ أَحَدُكُمْ حَبْلَهُ فَيَحْتَطِبَ عَلَى ظَهْرِهِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَأْتِيَ رَجُلاً أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ فَضْلِهِ فَيَسْأَلَهُ أَعْطَاهُ أَوْ مَنَعَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Али ибн Шуъайб хабар берди, у деди: бизга Маън хабар берди, у деди: бизга Молик хабар берди, Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, сизлардан бирортангиз арқонини олиб, елкасига ўтин термоқлиги, унга Аллаҳ азза ва жалла Ўз фазлидан ато этган бир кишининг олдига бориб сўраб, у берса-бермаса (кутган)идан кўра ўзи учун яхшироқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ يَضْمَنْ لِي وَاحِدَةً وَلَهُ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى هَا هُنَا كَلِمَةٌ مَعْنَاهَا أَنْ لاَ يَسْأَلَ النَّاسَ شَيْئًا ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Зиъб ривоят қилди, менга Муҳаммад ибн Қайс ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн Язид ибн Муовиядан, у Савбон (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким менга бир нарсани кафолат берса, унга жаннат (бор),» дедилар. Яҳё деди: бу ерда бир сўз бор эдики, унинг маъноси — одамлардан ҳеч нарса сўрамаслигидир.

أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ حَمْزَةَ - قَالَ حَدَّثَنِي الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ هَارُونَ بْنِ رِئَابٍ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لاَ تَصْلُحُ الْمَسْأَلَةُ إِلاَّ لِثَلاَثَةٍ رَجُلٍ أَصَابَتْ مَالَهُ جَائِحَةٌ فَيَسْأَلُ حَتَّى يُصِيبَ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ ثُمَّ يُمْسِكَ وَرَجُلٍ تَحَمَّلَ حَمَالَةً فَيَسْأَلُ حَتَّى يُؤَدِّيَ إِلَيْهِمْ حَمَالَتَهُمْ ثُمَّ يُمْسِكَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ وَرَجُلٍ يَحْلِفُ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ مِنْ قَوْمِهِ مِنْ ذَوِي الْحِجَا بِاللَّهِ لَقَدْ حَلَّتِ الْمَسْأَلَةُ لِفُلاَنٍ فَيَسْأَلُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ مَعِيشَةٍ ثُمَّ يُمْسِكَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ فَمَا سِوَى ذَلِكَ سُحْتٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳишом ибн Аммор хабар берди, у деди: бизга Яҳё — у Ибн Ҳамза — ривоят қилди, у деди: менга ал-Авзоий ривоят қилди, у Ҳорун ибн Риобдан, у эса унга Абу Бакрдан, у Қабиса ибн Мухориқдан ривоят қилдики, у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Тилаш фақат уч (тоифа) кишига жоиз бўлади: молига офат етган киши — у тирикчилиги учун етарли (мол) топгунча тилайди, сўнг (тилашдан) тўхтайди; (бошқалар учун) товон (юкини) бўйнига олган киши — у уларнинг товонини адо этгунча тилайди, сўнг тилашдан тўхтайди; ва ўз қавмидан ақлли учта киши: «Аллаҳ ҳаққи, фалончига тилаш ҳалол бўлди», деб қасам ичадиган киши — у тирикчилиги учун етарли (мол) топгунча тилайди, сўнг тилашдан тўхтайди. Булардан бошқаси эса ҳаром (мол)дир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَأَلَ وَلَهُ مَا يُغْنِيهِ جَاءَتْ خُمُوشًا أَوْ كُدُوحًا فِي وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَاذَا يُغْنِيهِ أَوْ مَاذَا أَغْنَاهُ قَالَ ‏"‏ خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ حِسَابُهَا مِنَ الذَّهَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ سُفْيَانُ وَسَمِعْتُ زُبَيْدًا يُحَدِّثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ас-Саврий ривоят қилди, у Ҳаким ибн Жубайрдан, у Муҳаммад ибн Абдураҳмон ибн Язиддан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ўзини бой қиладиган (мол)и бор ҳолда тиласа, қиёмат куни юзида тирналган ёки тиртилган из билан келади,» дедилар. «Ё Расулуллаҳ, уни нима бой қилади ёки нима уни бой қилди?» деб сўрсланди. У: «Эллик дирҳам ёки унинг олтиндан бўлган баравари,» дедилар. Яҳё деди: Суфён: «Мен Зубайднинг ҳам Муҳаммад ибн Абдураҳмон ибн Язиддан ривоят қилганини эшитганман,» деди.

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ مُعَاوِيَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تُلْحِفُوا فِي الْمَسْأَلَةِ وَلاَ يَسْأَلْنِي أَحَدٌ مِنْكُمْ شَيْئًا وَأَنَا لَهُ كَارِهٌ فَيُبَارَكُ لَهُ فِيمَا أَعْطَيْتُهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс хабар берди, у деди: бизга Суфён Амрдан, у Ваҳб ибн Мунаббиҳдан, у акасидан, у Муовиядан хабар бердики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тилашда ҳаддан ошиб (қистаб) тиламанглар. Сизлардан бирингиз мен ёқтирмаган ҳолда мендан бирор нарса сўрамасин; (акс ҳолда) мен берган нарсада унга барака бўладими?» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ شَابُورَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ سَأَلَ وَلَهُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا فَهُوَ الْمُلْحِفُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам Суфён ибн Уяйнадан, у Довуд ибн Шобурдан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан хабар бердики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким қирқ дирҳами бор ҳолда тиласа, у ҳаддан ошиб қистаб тиловчидир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الرِّجَالِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَرَّحَتْنِي أُمِّي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ وَقَعَدْتُ فَاسْتَقْبَلَنِي وَقَالَ ‏ "‏ مَنِ اسْتَغْنَى أَغْنَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنِ اسْتَعَفَّ أَعَفَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنِ اسْتَكْفَى كَفَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنْ سَأَلَ وَلَهُ قِيمَةُ أُوقِيَّةٍ فَقَدْ أَلْحَفَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَاقَتِي الْيَاقُوتَةُ خَيْرٌ مِنْ أُوقِيَّةٍ فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَسْأَلْهُ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга Ибн Абир-Рижол Умора ибн Ғазийядан, у Абдураҳмон ибн Абу Саид ал-Худрийдан, у отасидан ривоят қилдики, у деди: онам мени Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига юборди. Мен у зотнинг олдиларига келдим ва ўтирдим. У менга юзланиб: «Ким (тиламай) бее-ниёз бўлишни истаса, Аллаҳ азза ва жалла уни бой қилади; ким иффатли бўлишни истаса, Аллаҳ азза ва жалла унга иффат беради; ким етарли бўлишни истаса, Аллаҳ азза ва жалла унга етарли қилади; ким бир ўқия қийматидаги (мол)и бор ҳолда тиласа, у ҳаддан ошиб қистаб тилаган бўлади,» дедилар. Шунда мен: «Менинг Ёқут (деган) туям бир ўқиядан яхшироқдир,» дедим-да, қайтиб кетдим ва у зотдан тиламадим.

قَالَ الْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي أَسَدٍ قَالَ نَزَلْتُ أَنَا وَأَهْلِي، بِبَقِيعِ الْغَرْقَدِ فَقَالَتْ لِي أَهْلِي اذْهَبْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلْهُ لَنَا شَيْئًا نَأْكُلْهُ ‏.‏ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدْتُ عِنْدَهُ رَجُلاً يَسْأَلُهُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ أَجِدُ مَا أُعْطِيكَ ‏"‏ ‏.‏ فَوَلَّى الرَّجُلُ عَنْهُ وَهُوَ مُغْضَبٌ وَهُوَ يَقُولُ لَعَمْرِي إِنَّكَ لَتُعْطِي مَنْ شِئْتَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ لَيَغْضَبُ عَلَىَّ أَنْ لاَ أَجِدَ مَا أُعْطِيهِ مَنْ سَأَلَ مِنْكُمْ وَلَهُ أُوقِيَّةٌ أَوْ عِدْلُهَا فَقَدْ سَأَلَ إِلْحَافًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الأَسَدِيُّ فَقُلْتُ لَلَقْحَةٌ لَنَا خَيْرٌ مِنْ أُوقِيَّةٍ - وَالأُوقِيَّةُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا - فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَسْأَلْهُ فَقَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ شَعِيرٌ وَزَبِيبٌ فَقَسَّمَ لَنَا مِنْهُ حَتَّى أَغْنَانَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏.‏

ал-Ҳорис ибн Мискин — унга ўқиб берилди, мен эса эшитиб турардим — Ибнул-Қосимдан (ривоят қилдики), у деди: бизга Молик хабар берди, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Бану Асаддан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики), у деди: мен ва аҳлим Бақиул-Ғарқадга тушдик. Аҳлим менга: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига бориб, биз учун ейдиган бирор нарса сўра,» деди. Шунда мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига бордим ва у зотнинг ҳузурларида (нимадир) сўраб турган бир кишини топдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенга берадиган нарса топмаяпман,» деярдилар. Сўнг ўша киши ғазабланган ҳолда у зотдан юз ўгириб: «Умрим билан қасамки, сен истаганингга берасан,» дерди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У менга ғазабланяпти, ҳолбуки мен унга берадиган нарса топмаяпман. Сизлардан ким бир ўқия ёки унинг баравари (мол)и бор ҳолда тиласа, у ҳаддан ошиб қистаб тилаган бўлади,» дедилар. ал-Асадий деди: мен: «Бизнинг бир соғин туямиз бир ўқиядан яхшироқдир,» дедим — ўқия эса қирқ дирҳамдир. Шундай қилиб мен қайтиб кетдим ва у зотдан тиламадим. Кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га арпа ва майиз келтирилди, у зот бизга ҳам ундан улуш бердилар, токи Аллаҳ азза ва жалла бизни бой қилди.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلاَ لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий Абу Бакрдан, у Абу Ҳасиндан, у Солимдан, у Абу Ҳурайрадан хабар бердики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Садақа бойга ҳам, соғлом-бақувват кишига ҳам ҳалол бўлмайди,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ، ‏.‏ أَنَّ رَجُلَيْنِ، حَدَّثَاهُ أَنَّهُمَا، أَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلاَنِهِ مِنَ الصَّدَقَةِ فَقَلَّبَ فِيهِمَا الْبَصَرَ - وَقَالَ مُحَمَّدٌ بَصَرَهُ - فَرَآهُمَا جَلْدَيْنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنْ شِئْتُمَا وَلاَ حَظَّ فِيهَا لِغَنِيٍّ وَلاَ لِقَوِيٍّ مُكْتَسِبٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али ва Муҳаммад ибнул-Мусанно хабар берди, улар иккиси деди: бизга Яҳё Ҳишом ибн Урвадан ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у деди: менга Убайдуллоҳ ибн Адий ибнул-Хиёр ривоят қилдики, икки киши унга шундай ривоят қилдилар: улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига садақадан (улуш) сўраб келишди. У зот икковларига кўз югуртирдилар — Муҳаммад «басараҳу» (деган сўзни келтирди) — ва уларнинг бақувват эканликларини кўрдилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар истасангиз (бераман), (лекин) унда бой кишига ҳам, кучли касб қила оладиган кишига ҳам улуш йўқ,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ الْمَسَائِلَ كُدُوحٌ يَكْدَحُ بِهَا الرَّجُلُ وَجْهَهُ فَمَنْ شَاءَ كَدَحَ وَجْهَهُ وَمَنْ شَاءَ تَرَكَ إِلاَّ أَنْ يَسْأَلَ الرَّجُلُ ذَا سُلْطَانٍ أَوْ شَيْئًا لاَ يَجِدُ مِنْهُ بُدًّا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Бишр ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба Абдулмаликдан, у Зайд ибн Уқбадан, у Самура ибн Жундабдан хабар бердики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, тилашлар (қиёмат куни) киши ўз юзини тирнайдиган тиртиқлардир. Бас, ким истаса юзини тирнасин, ким истаса тарк этсин; фақат киши султондан (ҳокимдан) тилаши ёки иложи йўқ бирор нарсани тилаши бундан мустасно,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْمَسْأَلَةُ كَدٌّ يَكُدُّ بِهَا الرَّجُلُ وَجْهَهُ إِلاَّ أَنْ يَسْأَلَ الرَّجُلُ سُلْطَانًا أَوْ فِي أَمْرٍ لاَ بُدَّ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон хабар берди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён Абдулмаликдан, у Зайд ибн Уқбадан, у Самура ибн Жундабдан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тилаш киши ўз юзини тирнайдиган тирноқдир; фақат киши султондан (ҳокимдан) тилаши ёки иложи йўқ ишда (тилаши) бундан мустасно,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا حَكِيمُ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ فَمَنْ أَخَذَهُ بِطِيبِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абдулжаббор ибнул-Ало ибн Абдулжаббор хабар берди, у Суфёндан, у аз-Зуҳрийдан (ривоят қилди), у деди: менга Урва хабар берди, у Ҳаким ибн Ҳизомдан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан тиладим, у менга бердилар; сўнг яна тиладим, у менга бердилар; сўнг яна тиладим, у менга бердилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Ҳаким, албатта, бу мол кўкаламзор (каби) чиройли ва шириндир. Бас, ким уни кўнгил поклиги билан олса, унга унда барака берилади; ким уни нафс очкўзлиги билан олса, унга унда барака берилмайди ва у еб тўймайдиган кишига ўхшайди. Юқори (берувчи) қўл қуйи (олувчи) қўлдан яхшироқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا مِسْكِينُ بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا حَكِيمُ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ مَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ النَّفْسِ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Мискин ибн Букайр ривоят қилди, у деди: бизга ал-Авзоий аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан ривоят қилдики, у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан тиладим, у менга бердилар; сўнг яна тиладим, у менга бердилар; сўнг яна тиладим, у менга бердилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Ҳаким, албатта, бу мол кўкаламзор (каби) чиройли ва шириндир. Ким уни нафс саховати (кўнгил поклиги) билан олса, унга унда барака берилади; ким уни нафс очкўзлиги билан олса, унга унда барака берилмайди ва у еб тўймайдиган кишига ўхшайди. Юқори (берувчи) қўл қуйи (олувчи) қўлдан яхшироқдир,» дедилар.

أَخْبَرَنِي الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ بَكْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا حَكِيمُ إِنَّ هَذَا الْمَالَ حُلْوَةٌ فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَكِيمٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَرْزَأُ أَحَدًا بَعْدَكَ حَتَّى أُفَارِقَ الدُّنْيَا بِشَىْءٍ ‏.‏

Менга ар-Рабииъ ибн Сулаймон ибн Довуд хабар берди, у деди: бизга Ишоқ ибн Бакр ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у Амр ибнул-Ҳорисдан, у Ибн Шиҳобдан, у Урва ибнуз-Зубайр ва Саид ибнул-Мусайябдан (ривоят қилдики), Ҳаким ибн Ҳизом деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан тиладим, у менга бердилар; сўнг яна тиладим, у менга бердилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Ҳаким, албатта, бу мол шириндир. Бас, ким уни нафс саховати (кўнгил поклиги) билан олса, унга унда барака берилади; ким уни нафс очкўзлиги билан олса, унга унда барака берилмайди ва у еб тўймайдиган кишига ўхшайди. Юқори (берувчи) қўл қуйи (олувчи) қўлдан яхшироқдир,» дедилар. Ҳаким деди: мен: «Ё Расулуллаҳ, сизни ҳақ билан жўнатган Зот ҳаққи, мен сиздан кейин дунёдан ажрагунимча ҳеч кимдан бирор нарса (сўраб) камайтирмайман (тиламайман),» дедим.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ بُكَيْرٍ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ السَّاعِدِيِّ الْمَالِكِيِّ، قَالَ اسْتَعْمَلَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه عَلَى الصَّدَقَةِ فَلَمَّا فَرَغْتُ مِنْهَا فَأَدَّيْتُهَا إِلَيْهِ أَمَرَ لِي بِعُمَالَةٍ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّمَا عَمِلْتُ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَأَجْرِي عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏.‏ فَقَالَ خُذْ مَا أَعْطَيْتُكَ فَإِنِّي قَدْ عَمِلْتُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ مِثْلَ قَوْلِكَ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا أُعْطِيتَ شَيْئًا مِنْ غَيْرِ أَنْ تَسْأَلَ فَكُلْ وَتَصَدَّقْ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба хабар берди, у деди: бизга ал-Лайс Букайрдан, у Буср ибн Саиддан, у Ибнус-Соидий ал-Моликийдан ривоят қилдики, у деди: Умар ибнул-Хаттоб (розияллаҳу анҳу) мени садақа (йиғиш) ишига тайинлади. Мен ундан бўшаб, уни унга топширганимда, у менга иш ҳақи (беришни) буюрди. Мен унга: «Мен буни фақат Аллаҳ азза ва жалла учун қилдим, менинг ажрим Аллаҳ азза ва жалла зиммасидадир,» дедим. Шунда у: «Мен сенга бераётган нарсани ол, чунки мен ҳам Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида (шундай) ишлаган эдим ва мен ҳам сеникига ўхшаш (гап) айтган эдим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Сенга сўрамасдан бирор нарса берилса, (уни) е ва садақа қил,» дедилар,» деди.

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو عُبَيْدِ اللَّهِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ حُوَيْطِبِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ السَّعْدِيِّ، أَنَّهُ قَدِمَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رضى الله عنه مِنَ الشَّامِ فَقَالَ أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ تَعْمَلُ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ الْمُسْلِمِينَ فَتُعْطَى عَلَيْهِ عُمَالَةً فَلاَ تَقْبَلُهَا قَالَ أَجَلْ إِنَّ لِي أَفْرَاسًا وَأَعْبُدًا وَأَنَا بِخَيْرٍ وَأُرِيدُ أَنْ يَكُونَ عَمَلِي صَدَقَةً عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ عُمَرُ رضى الله عنه إِنِّي أَرَدْتُ الَّذِي أَرَدْتَ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْمَالَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ مَنْ هُوَ أَفْقَرُ إِلَيْهِ مِنِّي وَإِنَّهُ أَعْطَانِي مَرَّةً مَالاً فَقُلْتُ لَهُ أَعْطِهِ مَنْ هُوَ أَحْوَجُ إِلَيْهِ مِنِّي ‏.‏ فَقَالَ ‏ "‏ مَا آتَاكَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ هَذَا الْمَالِ مِنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ وَلاَ إِشْرَافٍ فَخُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ أَوْ تَصَدَّقْ بِهِ وَمَا لاَ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Саид ибн Абдураҳмон Абу Убайдуллоҳ ал-Махзумий хабар берди, у деди: бизга Суфён аз-Зуҳрийдан, у ас-Соиб ибн Язиддан, у Ҳувайтиб ибн Абдулуззодан ривоят қилди, у деди: менга Абдуллоҳ ибнус-Саъдий хабар бердики, у Шомдан Умар ибнул-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)нинг олдига келди. Шунда (Умар): «Менга шундай хабар берилмадими: сен мусулмонларнинг ишларидан бирида ишлайсан, сенга бунинг учун иш ҳақи берилади, сен эса уни қабул қилмайсан?» деди. (Абдуллоҳ): «Ҳа, менинг отларим ва қулларим бор, мен яхши (турмуш)даман ва мен ўз ишимнинг мусулмонларга садақа бўлишини истайман,» деди. Шунда Умар (розияллаҳу анҳу): «Мен ҳам сен истаган нарсани истаган эдим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга мол берардилар, мен эса: «Буни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг,» дердим. Бир марта у менга мол бердилар, мен унга: «Буни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг,» дедим. Шунда у: «Аллаҳ азза ва жалла сенга бу молдан сўрамай ва кўз тикмай туриб берган нарсасини ол-да, уни ўзингга мол қил ёки уни садақа қил; бўлмаса эса, унга нафсингни эргаштирма (орқасидан қувма),» дедилар,» деди.

أَخْبَرَنَا كَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ حُوَيْطِبَ بْنَ عَبْدِ الْعُزَّى، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ السَّعْدِيِّ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَدِمَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي خِلاَفَتِهِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَلَمْ أُحَدَّثْ أَنَّكَ تَلِي مِنْ أَعْمَالِ النَّاسِ أَعْمَالاً فَإِذَا أُعْطِيتَ الْعُمَالَةَ رَدَدْتَهَا فَقُلْتُ بَلَى ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ رضى الله عنه فَمَا تُرِيدُ إِلَى ذَلِكَ فَقُلْتُ لِي أَفْرَاسٌ وَأَعْبُدٌ وَأَنَا بِخَيْرٍ وَأُرِيدُ أَنْ يَكُونَ عَمَلِي صَدَقَةً عَلَى الْمُسْلِمِينَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ فَلاَ تَفْعَلْ فَإِنِّي كُنْتُ أَرَدْتُ مِثْلَ الَّذِي أَرَدْتَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ أَوْ تَصَدَّقْ بِهِ مَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ وَلاَ سَائِلٍ فَخُذْهُ وَمَا لاَ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Касир ибн Убайд хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ҳарб аз-Зубайдийдан, у аз-Зуҳрийдан, у ас-Соиб ибн Язиддан ривоят қилдики, Ҳувайтиб ибн Абдулуззо унга хабар бердики, Абдуллоҳ ибнус-Саъдий унга шундай хабар берди: у Умар ибнул-Хаттобнинг олдига унинг халифалиги даврида келди. Шунда Умар унга: «Менга шундай гапирилмадими: сен одамларнинг ишларидан баъзиларини бажарасан, сенга иш ҳақи берилганда эса уни қайтарасан?» деди. Мен: «Ҳа,» дедим. Умар (розияллаҳу анҳу): «Бундан нимани кўзлайсан?» деди. Мен: «Менинг отларим ва қулларим бор, мен яхши (турмуш)даман ва мен ўз ишимнинг мусулмонларга садақа бўлишини истайман,» дедим. Шунда Умар унга: «Бундай қилма. Мен ҳам сен истаган нарсани истаган эдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга ато (мол) берардилар, мен эса: «Буни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг,» дердим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни ол-да, ўзингга мол қил ёки уни садақа қил. Бу молдан сенга сен кўз тикмаган ва сўрамаган ҳолда келган нарсани ол; бўлмаса эса, унга нафсингни эргаштирма (орқасидан қувма),» дедилар,» деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ نَافِعٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي السَّائِبُ بْنُ يَزِيدَ، أَنَّ حُوَيْطِبَ بْنَ عَبْدِ الْعُزَّى، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ السَّعْدِيِّ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَدِمَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي خِلاَفَتِهِ فَقَالَ عُمَرُ أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ، تَلِي مِنْ أَعْمَالِ النَّاسِ أَعْمَالاً فَإِذَا أُعْطِيتَ الْعُمَالَةَ كَرِهْتَهَا قَالَ فَقُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ فَمَا تُرِيدُ إِلَى ذَلِكَ فَقُلْتُ إِنَّ لِي أَفْرَاسًا وَأَعْبُدًا وَأَنَا بِخَيْرٍ وَأُرِيدُ أَنْ يَكُونَ عَمَلِي صَدَقَةً عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ عُمَرُ فَلاَ تَفْعَلْ فَإِنِّي كُنْتُ أَرَدْتُ الَّذِي أَرَدْتَ فَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي حَتَّى أَعْطَانِي مَرَّةً مَالاً فَقُلْتُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ وَتَصَدَّقْ بِهِ فَمَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ وَلاَ سَائِلٍ فَخُذْهُ وَمَا لاَ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Мансур ва Ишоқ ибн Мансур ал-Ҳакам ибн Нофиъдан хабар берди, у деди: бизга Шуайб аз-Зуҳрийдан хабар берди, у деди: менга ас-Соиб ибн Язид хабар бердики, Ҳувайтиб ибн Абдулуззо унга хабар бердики, Абдуллоҳ ибнус-Саъдий унга шундай хабар берди: у Умар ибнул-Хаттобнинг олдига унинг халифалиги даврида келди. Шунда Умар: «Менга шундай хабар берилмадими: сен одамларнинг ишларидан баъзиларини бажарасан, сенга иш ҳақи берилганда эса уни ёқтирмайсан?» деди. (Абдуллоҳ) деди: мен: «Ҳа,» дедим. (Умар): «Бундан нимани кўзлайсан?» деди. Мен: «Менинг отларим ва қулларим бор, мен яхши (турмуш)даман ва мен ўз ишимнинг мусулмонларга садақа бўлишини истайман,» дедим. Шунда Умар: «Бундай қилма. Мен ҳам сен истаган нарсани истаган эдим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга ато (мол) берардилар, мен эса: «Буни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг,» дердим, токи бир марта у менга мол бердилар ва мен: «Буни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг,» дедим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни ол-да, ўзингга мол қил ва уни садақа қил. Бу молдан сенга сен кўз тикмаган ва сўрамаган ҳолда келган нарсани ол; бўлмаса эса, унга нафсингни эргаштирма (орқасидан қувма),» дедилар,» дедим.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ، رضى الله عنه يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي حَتَّى أَعْطَانِي مَرَّةً مَالاً فَقُلْتُ لَهُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي ‏.‏ فَقَالَ ‏ "‏ خُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ وَتَصَدَّقْ بِهِ وَمَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ وَلاَ سَائِلٍ فَخُذْهُ وَمَا لاَ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга ал-Ҳакам ибн Нофиъ ривоят қилди, у деди: бизга Шуайб аз-Зуҳрийдан хабар берди, у деди: менга Солим ибн Абдуллоҳ хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Умар деди: мен Умар (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга ато (мол) берардилар, мен эса: «Буни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг,» дердим, токи бир марта у менга мол бердилар ва мен унга: «Буни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг,» дедим. Шунда у: «Уни ол-да, ўзингга мол қил ва уни садақа қил. Бу молдан сенга сен кўз тикмаган ва сўрамаган ҳолда келган нарсани ол; бўлмаса эса, унга нафсингни эргаштирма (орқасидан қувма),» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ سَوَّادِ بْنِ الأَسْوَدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ الْهَاشِمِيِّ، أَنَّ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ بْنَ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَاهُ رَبِيعَةَ بْنَ الْحَارِثِ قَالَ لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَالْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ائْتِيَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُولاَ لَهُ اسْتَعْمِلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَى الصَّدَقَاتِ ‏.‏ فَأَتَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَنَحْنُ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ فَقَالَ لَهُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يَسْتَعْمِلُ مِنْكُمْ أَحَدًا عَلَى الصَّدَقَةِ قَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَالْفَضْلُ حَتَّى أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَنَا ‏ "‏ إِنَّ هَذِهِ الصَّدَقَةَ إِنَّمَا هِيَ أَوْسَاخُ النَّاسِ وَإِنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِمُحَمَّدٍ وَلاَ لآلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Саввод ибн ал-Асвад ибн Амр хабар берди, Ибн Ваҳбдан, у деди: бизга Юнус ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Навфал ал-Ҳошимийдан (ривоят қилдики), Абдулмутталиб ибн Рабия ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталиб унга хабар бердики, отаси Рабия ибн ал-Ҳорис Абдулмутталиб ибн Рабия ибн ал-Ҳорис ва ал-Фазл ибн ал-Аббос ибн Абдулмутталибга: «Иккалангиз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига боринглар ва унга: ‹Эй Аллаҳнинг Расули, бизни садақалар (йиғиш иши)га тайинланг› деб айтинглар,» деди. Биз шу ҳолатда турган эдик, Али ибн Абу Толиб келди ва уларга: «Албатта, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сизлардан бирортангизни садақа (йиғиш иши)га тайинламайдилар,» деди. Абдулмутталиб айтди: Мен ва ал-Фазл йўлга чиқдик, ҳатто Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдик. Шунда у бизга: «Албатта, бу садақа - у фақат одамларнинг кири, холос. Ва албатта у Муҳаммад учун ҳам, Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг оиласи учун ҳам ҳалол эмас,» дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي إِيَاسٍ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ أَسَمِعْتَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ ابْنُ أُخْتِ الْقَوْمِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: мен Абу Иёс Муовия ибн Қуррага: «Сен Анас ибн Моликдан, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Бир қавмнинг жияни (синглисининг ўғли) уларнинг ўзларидандир,› деб айтдилар деганини эшитдингми?» дедим. У: «Ҳа,» деди.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ ابْنُ أُخْتِ الْقَوْمِ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Вакииъ хабар берди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Қатодадан, у Анас ибн Моликдан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Бир қавмнинг жияни (синглисининг ўғли) улардандир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ، عَنِ ابْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَ رَجُلاً مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ عَلَى الصَّدَقَةِ فَأَرَادَ أَبُو رَافِعٍ أَنْ يَتْبَعَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ الصَّدَقَةَ لاَ تَحِلُّ لَنَا وَإِنَّ مَوْلَى الْقَوْمِ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳакам ривоят қилди, Ибн Абу Рофиъдан, у отасидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бану Махзумдан бўлган бир кишини садақа (йиғиш иши)га тайинладилар. Абу Рофиъ унга эргашмоқчи бўлди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, садақа бизга ҳалол эмас, ва албатта бир қавмнинг озод қилган қули улардандир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ وَاصِلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أُتِيَ بِشَىْءٍ سَأَلَ عَنْهُ ‏ "‏ أَهَدِيَّةٌ أَمْ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَإِنْ قِيلَ صَدَقَةٌ لَمْ يَأْكُلْ وَإِنْ قِيلَ هَدِيَّةٌ بَسَطَ يَدَهُ ‏.‏

Бизга Зиёд ибн Айюб хабар берди, у деди: бизга Абдулвоҳид ибн Восил ривоят қилди, у деди: бизга Баҳз ибн Ҳаким ривоят қилди, отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бирор нарса келтирилса, у ҳақида: «Ҳадями ё садақами?» деб сўрар эдилар. Агар: «Садақа,» дейилса, емас эдилар, агар: «Ҳадя,» дейилса, қўлларини узатар эдилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ، بَرِيرَةَ فَتَعْتِقَهَا وَأَنَّهُمُ اشْتَرَطُوا وَلاَءَهَا فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اشْتَرِيهَا وَاعْتِقِيهَا فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَخُيِّرَتْ حِينَ أُعْتِقَتْ وَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِلَحْمٍ فَقِيلَ هَذَا مِمَّا تُصُدِّقَ بِهِ عَلَى بَرِيرَةَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ وَلَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ زَوْجُهَا حُرًّا ‏.‏

Бизга Амр ибн Язид хабар берди, у деди: бизга Баҳз ибн Асад ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳакам ривоят қилди, Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у Барирани сотиб олиб, озод қилмоқчи бўлди, лекин улар (сотувчилар) унинг валаъини (озод қилинган қул мероси ҳуқуқини ўзларига) шарт қилиб қўйдилар. У буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га эслатди. Шунда у: «Уни сотиб ол ва озод қил, чунки валаъ озод қилган кишиники бўлади,» дедилар. Ва у (Барира) озод қилингач (эри ҳақида) ихтиёр берилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га гўшт келтирилди ва: «Бу Барирага садақа қилинган нарсадан,» дейилди. Шунда у: «У унга садақа, бизга эса ҳадядир,» дедилар. Ва унинг эри озод (ҳур) киши эди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ، يَقُولُ حَمَلْتُ عَلَى فَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَأَضَاعَهُ الَّذِي كَانَ عِنْدَهُ وَأَرَدْتُ أَنْ أَبْتَاعَهُ مِنْهُ وَظَنَنْتُ أَنَّهُ بَائِعُهُ بِرُخْصٍ فَسَأَلْتُ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ لاَ تَشْتَرِهِ وَإِنْ أَعْطَاكَهُ بِدِرْهَمٍ فَإِنَّ الْعَائِدَ فِي صَدَقَتِهِ كَالْكَلْبِ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Салама ва ал-Ҳорис ибн Мискин хабар берди - унга ўқиб эшиттирилди, мен эса эшитиб турардим - Ибн ал-Қосимдан, у деди: бизга Молик ривоят қилди, Зайд ибн Асламдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: мен Умарнинг шундай деганини эшитдим: Мен Аллаҳ (азза ва жалла) йўлида бир отни (миниш учун) бердим. Унинг қўлида бўлган киши уни зое қилди (яхши парвариш қилмади). Мен уни ўшандан сотиб олмоқчи бўлдим ва уни арзон сотади деб ўйладим. Шу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўрадим. Шунда у: «Уни сотиб олма, агар у сенга бир дирҳамга берса ҳам. Чунки садақасини қайтариб олувчи - қусуғига қайтадиган ит кабидир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ حَمَلَ عَلَى فَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَرَآهَا تُبَاعُ فَأَرَادَ شِرَاءَهَا فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَعْرِضْ فِي صَدَقَتِكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Ишоқ хабар берди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у отасидан, у Умардан (ривоят қилдики), у Аллаҳ йўлида бир отни (миниш учун) берди, сўнг унинг сотилаётганини кўриб, сотиб олмоқчи бўлди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Садақангда (уни қайтариб олишни) кўзлама,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ أَنْبَأَنَا حُجَيْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ عُمَرَ، تَصَدَّقَ بِفَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَوَجَدَهَا تُبَاعُ بَعْدَ ذَلِكَ فَأَرَادَ أَنْ يَشْتَرِيَهُ ثُمَّ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَأْمَرَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَعُدْ فِي صَدَقَتِكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Ҳужайн хабар берди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан, у Солим ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), Абдуллоҳ ибн Умар шундай ривоят қилар эди: Умар Аллаҳ (азза ва жалла) йўлида бир отни садақа қилди, сўнг унинг шундан кейин сотилаётганини топди ва уни сотиб олмоқчи бўлди. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, бу ҳақда маслаҳат сўради. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Садақангга қайтма,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرٌ، وَيَزِيدُ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ عَتَّابَ بْنَ أَسِيدٍ أَنْ يَخْرِصَ الْعِنَبَ فَتُؤَدَّى زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤَدَّى زَكَاةُ النَّخْلِ تَمْرًا ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Бишр ва Язид ривоят қилди, иккаласи деди: бизга Абдурраҳмон ибн Ишоқ ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Аттоб ибн Асидга узумни (ҳосилини) тахмин қилишни ва унинг закоти, хурмонинг закоти қуруқ хурмо билан берилади каби, майиз билан берилишини буюрдилар.