حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُقْبَلُ صَلاَةٌ بِغَيْرِ طُهُورٍ وَلاَ صَدَقَةٌ مِنْ غُلُولٍ " . قَالَ هَنَّادٌ فِي حَدِيثِهِ " إِلاَّ بِطُهُورٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا الْحَدِيثُ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ عَنْ أَبِيهِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ . وَأَبُو الْمَلِيحِ بْنُ أُسَامَةَ اسْمُهُ عَامِرٌ وَيُقَالُ زَيْدُ بْنُ أُسَامَةَ بْنِ عُمَيْرٍ الْهُذَلِيُّ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона, Симок ибн Ҳарбдан ривоят қилди; (бошқа санад билан) бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Исроилдан, у Симокдан, у Мусъаб ибн Саъддан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Таҳоратсиз намоз ва ғулулдан (хиёнат қилинган ўлжадан) садақа қабул қилинмайди,» дедилар. Ҳаннод ўз ҳадисида: «Таҳоратдан бошқа билан эмас,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу бобда энг саҳиҳ ва энг яхшисидир. Бу бобда Абул-Малиҳ отасидан, ҳамда Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абул-Малиҳ ибн Усоманинг исми Омир бўлиб, Зайд ибн Усома ибн Умайр ал-Ҳузалий ҳам дейилади.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى الْقَزَّازُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا تَوَضَّأَ الْعَبْدُ الْمُسْلِمُ أَوِ الْمُؤْمِنُ فَغَسَلَ وَجْهَهُ خَرَجَتْ مِنْ وَجْهِهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ نَظَرَ إِلَيْهَا بِعَيْنَيْهِ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ أَوْ نَحْوِ هَذَا وَإِذَا غَسَلَ يَدَيْهِ خَرَجَتْ مِنْ يَدَيْهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ بَطَشَتْهَا يَدَاهُ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ حَتَّى يَخْرُجَ نَقِيًّا مِنَ الذُّنُوبِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثُ مَالِكٍ عَنْ سُهَيْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَأَبُو صَالِحٍ وَالِدُ سُهَيْلٍ هُوَ أَبُو صَالِحٍ السَّمَّانُ وَاسْمُهُ ذَكْوَانُ . وَأَبُو هُرَيْرَةَ اخْتُلِفَ فِي اسْمِهِ فَقَالُوا عَبْدُ شَمْسٍ وَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَهَكَذَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَهُوَ الأَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَثَوْبَانَ وَالصُّنَابِحِيِّ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَسَلْمَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . وَالصُّنَابِحِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ لَيْسَ لَهُ سَمَاعٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُسَيْلَةَ وَيُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللَّهِ رَحَلَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ فِي الطَّرِيقِ وَقَدْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَادِيثَ . وَالصُّنَابِحُ بْنُ الأَعْسَرِ الأَحْمَسِيُّ صَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُقَالُ لَهُ الصُّنَابِحِيُّ أَيْضًا وَإِنَّمَا حَدِيثُهُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الأُمَمَ فَلاَ تَقْتَتِلُنَّ بَعْدِي " .
Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ибн Исо ал-Қаззоз ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас ривоят қилди; (бошқа санад билан) бизга Қутайба, Моликдан, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Банда — мусулмон ёки мўмин — таҳорат қилиб юзини ювса, кўзлари билан қараган ҳар бир гуноҳ сув билан ёки сувнинг охирги томчиси билан юзидан чиқиб кетади — ёки шунга ўхшаш (сўз айтдилар). Икки қўлини ювса, қўллари билан тутган ҳар бир гуноҳ сув билан ёки сувнинг охирги томчиси билан қўлларидан чиқиб кетади, токи у гуноҳлардан пок бўлиб чиққунига қадар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Моликнинг Суҳайлдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (қилган ривоятидир). Суҳайлнинг отаси Абу Солиҳ — у Абу Солиҳ ас-Саммон бўлиб, исми Заквондир. Абу Ҳурайранинг исмида ихтилоф қилиниб, баъзилар Абду Шамс, баъзилар Абдуллоҳ ибн Амр дедилар. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) ҳам шундай деди, ва бу энг саҳиҳдир. Абу Исо деди: бу бобда Усмон ибн Аффон, Савбон, ас-Сунобиҳий, Амр ибн Абаса, Салмон ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Бакр ас-Сиддиқдан ривоят қилган ас-Сунобиҳий эса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитмаган; унинг исми Абдурраҳмон ибн Усайла бўлиб, Абу Абдуллоҳ деб куняланади. У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига (бориш учун) йўлга чиққан эди, бироқ у йўлда экан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этдилар. У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (бошқа орқали) ҳадислар ривоят қилган. Ас-Сунобиҳ ибн ал-Аъсар ал-Аҳмасий эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлиб, унга ҳам ас-Сунобиҳий дейилади; унинг ҳадиси шуки, у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Мен сизлар билан (қиёматда бошқа) умматлардан кўп бўлишни истайман, мендан кейин бир-бирингизни ўлдирманглар,» деганларини эшитдим.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مِفْتَاحُ الصَّلاَةِ الطُّهُورُ وَتَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا الْحَدِيثُ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ . وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ هُوَ صَدُوقٌ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ كَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَالْحُمَيْدِيُّ يَحْتَجُّونَ بِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَهُوَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ .
Бизга Қутайба, Ҳаннод ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилиб, дедилар: бизга Вакииъ, Суфёндан ривоят қилди; (бошқа санад билан) бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Муҳаммад ибнул-Ҳанафиядан, у Алидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Намознинг калити таҳорат, унинг таҳрими (ман қилиш бошланиши) такбир ва унинг таҳлили (чиқиши) саломдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу бобда энг саҳиҳ ва энг яхшисидир. Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақил ростгўй (садуқ) киши бўлиб, баъзи илм аҳли унинг ёдлаш қуввати жиҳатидан у ҳақида (танқидий) гапирган. Абу Исо деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг (Бухорийнинг) шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбал, Ишоқ ибн Иброҳим ва ал-Ҳумайдий Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилнинг ҳадиси билан ҳужжат келтирар эдилар. Муҳаммад деди: у (ҳадиси) мақбулга яқин (муқориб) ровидир. Абу Исо деди: бу бобда Жобир ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ الْبَغْدَادِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ قَرْمٍ، عَنْ أَبِي يَحْيَى الْقَتَّاتِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، رضى الله عنهما قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مِفْتَاحُ الْجَنَّةِ الصَّلاَةُ وَمِفْتَاحُ الصَّلاَةِ الْوُضُوءُ " .
Бизга Абу Бакр Муҳаммад ибн Занжавайҳ ал-Бағдодий ва бошқа бир неча киши ривоят қилиб деди: бизга ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Қарм, Абу Яҳё ал-Қаттотдан, у Мужоҳиддан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаннатнинг калити намоз, намознинг калити эса таҳоратдир,» дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا دَخَلَ الْخَلاَءَ قَالَ " اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ قَالَ شُعْبَةُ وَقَدْ قَالَ مَرَّةً أُخْرَى أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبْثِ وَالْخَبِيثِ أَوِ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَجَابِرٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ . وَحَدِيثُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ فِي إِسْنَادِهِ اضْطِرَابٌ رَوَى هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ فَقَالَ سَعِيدٌ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَوْفٍ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ . وَقَالَ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ . وَرَوَاهُ شُعْبَةُ وَمَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ فَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ . وَقَالَ مَعْمَرٌ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَتَادَةُ رَوَى عَنْهُمَا جَمِيعًا .
Бизга Қутайба ва Ҳаннод ривоят қилиб дедилар: бизга Вакииъ, Шуъбадан, у Абдулазиз ибн Суҳайбдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳожатхонага кирганларида: «Аллоҳим, мен Сенга паноҳ тилайман» дер эдилар — Шуъба деди: у ( рови) бошқа сафар: «Эркак ва аёл жин (шайтонлар)дан Сенга паноҳ тилайман» деди, ёки «хубус ва хабоисдан» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Али, Зайд ибн Арқам, Жобир ва Ибн Масъуддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Анаснинг ҳадиси бу бобда энг саҳиҳ ва энг яхшисидир. Зайд ибн Арқамнинг ҳадиси санадида изтироб (чалкашлик) бор: Ҳишом ад-Даставоий ва Саид ибн Абу Аруба Қатодадан ривоят қилган; Саид ал-Қосим ибн Авф аш-Шайбонийдан, у Зайд ибн Арқамдан деди; Ҳишом ад-Даставоий эса Қатодадан, у Зайд ибн Арқамдан деди. Шуъба ва Маъмар уни Қатодадан, у ан-Назр ибн Анасдан ривоят қилган: Шуъба «Зайд ибн Арқамдан» деди, Маъмар эса «ан-Назр ибн Анасдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан» деди. Абу Исо деди: мен Муҳаммаддан (Бухорийдан) бу ҳақда сўрадим, у: «Қатода ҳар иккаласидан ҳам ривоят қилган бўлиши мумкин,» деди.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا دَخَلَ الْخَلاَءَ قَالَ " اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبْثِ وَالْخَبَائِثِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ал-Басрий хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд, Абдулазиз ибн Суҳайбдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳожатхонага кирганларида: «Аллоҳим, мен Сенга хубус ва хабоисдан (эркак ва аёл шайтонлардан) паноҳ тилайман,» дер эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ بْنِ يُونُسَ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا خَرَجَ مِنَ الْخَلاَءِ قَالَ " غُفْرَانَكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ عَنْ يُوسُفَ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ . وَأَبُو بُرْدَةَ بْنُ أَبِي مُوسَى اسْمُهُ عَامِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ الأَشْعَرِيُّ . وَلاَ نَعْرِفُ فِي هَذَا الْبَابِ إِلاَّ حَدِيثَ عَائِشَةَ رضى الله عنها عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Исмоил, Исроил ибн Юнусдан, у Юсуф ибн Абу Бурдадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳожатхонадан чиққанларида: «Ғуфронака (Сенинг мағфиратингни сўрайман),» дер эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Исроилнинг Юсуф ибн Абу Бурдадан (қилган) ривояти орқалигина биламиз. Абу Бурда ибн Абу Мусонинг исми Омир ибн Абдуллоҳ ибн Қайс ал-Ашъарийдир. Бу бобда биз фақат Оиша (розияллаҳу анҳо)нинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадисинигина биламиз.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا أَتَيْتُمُ الْغَائِطَ فَلاَ تَسْتَقْبِلُوا الْقِبْلَةَ بِغَائِطٍ وَلاَ بَوْلٍ وَلاَ تَسْتَدْبِرُوهَا وَلَكِنْ شَرِّقُوا أَوْ غَرِّبُوا " . فَقَالَ أَبُو أَيُّوبَ فَقَدِمْنَا الشَّأْمَ فَوَجَدْنَا مَرَاحِيضَ قَدْ بُنِيَتْ مُسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةِ فَنَنْحَرِفُ عَنْهَا وَنَسْتَغْفِرُ اللَّهَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ جَزْءٍ الزُّبَيْدِيِّ وَمَعْقِلِ بْنِ أَبِي الْهَيْثَمِ وَيُقَالُ مَعْقِلُ بْنُ أَبِي مَعْقِلٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أَيُّوبَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ . وَأَبُو أَيُّوبَ اسْمُهُ خَالِدُ بْنُ زَيْدٍ . وَالزُّهْرِيُّ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ وَكُنْيَتُهُ أَبُو بَكْرٍ . قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ الْمَكِّيُّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَسْتَقْبِلُوا الْقِبْلَةَ بِغَائِطٍ وَلاَ بِبَوْلٍ وَلاَ تَسْتَدْبِرُوهَا " . إِنَّمَا هَذَا فِي الْفَيَافِي وَأَمَّا فِي الْكُنُفِ الْمَبْنِيَّةِ لَهُ رُخْصَةٌ فِي أَنْ يَسْتَقْبِلَهَا . وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ رَحِمَهُ اللَّهُ إِنَّمَا الرُّخْصَةُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي اسْتِدْبَارِ الْقِبْلَةِ بِغَائِطٍ أَوْ بَوْلٍ وَأَمَّا اسْتِقْبَالُ الْقِبْلَةِ فَلاَ يَسْتَقْبِلُهَا . كَأَنَّهُ لَمْ يَرَ فِي الصَّحْرَاءِ وَلاَ فِي الْكُنُفِ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةَ .
Бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна, аз-Зуҳрийдан, у Ато ибн Язид ал-Лайсийдан, у Абу Айюб ал-Ансорийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳожатхонага борганингизда кичик ва катта ҳожат чиқараётиб қиблага юзланманглар ва орқа ҳам ўгирманглар, балки шарққа ёки ғарбга (юзланинг),» дедилар. Абу Айюб деди: биз Шомга келдик, у ерда ҳожатхоналар қиблага қаратиб қурилган экан, биз ундан бурилиб ўтирар ва Аллаҳдан мағфират сўрар эдик. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Жазъ аз-Зубайдий, Маъқил ибн Абул-Ҳайсам — Маъқил ибн Абу Маъқил ҳам дейилади — Абу Умома, Абу Ҳурайра ва Саҳл ибн Ҳунайфдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Абу Айюбнинг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳдир. Абу Айюбнинг исми Холид ибн Зайддир. Аз-Зуҳрийнинг исми Муҳаммад ибн Муслим ибн Убайдуллоҳ ибн Шиҳоб аз-Зуҳрий бўлиб, куняси Абу Бакрдир. Абул-Валид ал-Маккий деди: Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Идрис аш-Шофеий деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «кичик ва катта ҳожат чиқариб қиблага юзланманглар ва орқа ўгирманглар» деган сўзларининг маъноси фақат очиқ далалардадир; бинога қурилган ҳожатхоналарда эса унга (қиблага) юзланишга рухсат бор. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деди. Аҳмад ибн Ҳанбал (раҳимаҳуллоҳ) эса деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан келган рухсат фақат кичик ёки катта ҳожат чиқариб қиблага орқа ўгириш ҳақидадир; қиблага юзланишга келсак, унга юзланмайди — гўё у на саҳрода, на ҳожатхоналарда қиблага юзланишни (жоиз) кўрмаган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبَانَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةَ بِبَوْلٍ فَرَأَيْتُهُ قَبْلَ أَنْ يُقْبَضَ بِعَامٍ يَسْتَقْبِلُهَا . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ وَعَائِشَةَ وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Муҳаммад ибнул-Мусанно ривоят қилиб дедилар: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у деди: бизга отам, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Абон ибн Солиҳдан, у Мужоҳиддан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни кичик ҳожат чиқараётиб қиблага юзланишдан қайтарган эдилар; кейин мен у кишини вафотларидан бир йил олдин унга (қиблага) юзланаётган ҳолда кўрдим. Бу бобда Абу Қатода, Оиша ва Аммор ибн Ёсирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг бу бобдаги ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир.
وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَبُولُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ . وَحَدِيثُ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ . وَابْنُ لَهِيعَةَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бу ҳадисни Ибн Лаҳиа ҳам Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан, у Абу Қатодадан ривоят қилган: у (Абу Қатода) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни қиблага юзланган ҳолда кичик ҳожат чиқараётиб кўрган. Буни бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиа ривоят қилди. Жобирнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадиси Ибн Лаҳианинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Ибн Лаҳиа ҳадис аҳли наздида заиф ровидир; уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқалар ёдлаш қуввати жиҳатидан заиф санаганлар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ عَمِّهِ، وَاسِعِ بْنِ حَبَّانَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ رَقِيتُ يَوْمًا عَلَى بَيْتِ حَفْصَةَ فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَى حَاجَتِهِ مُسْتَقْبِلَ الشَّأْمِ مُسْتَدْبِرَ الْكَعْبَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Муҳаммад ибн Яҳё ибн Ҳаббондан, у амакиси Восиъ ибн Ҳаббондан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: бир куни мен Ҳафсанинг уйига чиқдим ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни Шомга юзланган, Каъбага орқа ўгирган ҳолда ҳожатларини чиқараётиб кўрдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَنْ حَدَّثَكُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَبُولُ قَائِمًا فَلاَ تُصَدِّقُوهُ مَا كَانَ يَبُولُ إِلاَّ قَاعِدًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَبُرَيْدَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَسَنَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ . وَحَدِيثُ عُمَرَ إِنَّمَا رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ أَبِي الْمُخَارِقِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ قَالَ رَآنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَبُولُ قَائِمًا فَقَالَ " يَا عُمَرُ لاَ تَبُلْ قَائِمًا " . فَمَا بُلْتُ قَائِمًا بَعْدُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رَفَعَ هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ أَبِي الْمُخَارِقِ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ وَتَكَلَّمَ فِيهِ . وَرَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ عُمَرُ رضى الله عنه مَا بُلْتُ قَائِمًا مُنْذُ أَسْلَمْتُ . وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْكَرِيمِ وَحَدِيثُ بُرَيْدَةَ فِي هَذَا غَيْرُ مَحْفُوظٍ . وَمَعْنَى النَّهْىِ عَنِ الْبَوْلِ قَائِمًا عَلَى التَّأْدِيبِ لاَ عَلَى التَّحْرِيمِ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ إِنَّ مِنَ الْجَفَاءِ أَنْ تَبُولَ وَأَنْتَ قَائِمٌ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Шарик хабар берди, у ал-Миқдом ибн Шурайҳдан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: ким сизларга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тик турган ҳолда кичик ҳожат чиқарар эдилар деб гапирса, уни тасдиқламанглар — у киши фақат ўтирган ҳолдагина кичик ҳожат чиқарардилар. (Термизий) деди: бу бобда Умар, Бурайда ва Абдурраҳмон ибн Ҳасанадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳдир. Умарнинг ҳадиси эса фақат Абдулкарим ибн Абул-Мухориқнинг Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Умардан (қилган) ҳадиси орқали ривоят қилинган: (Умар) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени тик туриб кичик ҳожат чиқараётганимни кўриб: «Эй Умар, тик туриб сийма,» дедилар; шундан кейин мен ҳеч қачон тик туриб сиймадим. Абу Исо деди: бу ҳадисни фақат Абдулкарим ибн Абул-Мухориқ марфуъ (Пайғамбарга боғлаб) ривоят қилган, у эса ҳадис аҳли наздида заифдир; уни Айюб ас-Сахтиёний заиф санаб, у ҳақида (танқидий) гапирган. Убайдуллоҳ эса Нофиъдан, у Ибн Умардан ривоят қилиб деди: Умар (розияллаҳу анҳу) деди: мен ислом қабул қилганимдан бери тик туриб сиймадим. Бу Абдулкаримнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Бурайданинг бу бобдаги ҳадиси маҳфуз (ишончли) эмас. Тик туриб сийишдан қайтаришнинг маъноси таҳрим (ҳаром қилиш) эмас, балки одоб жиҳатидандир. Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у деди: тик турган ҳолда сийишинг қўполликдандир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَتَى سُبَاطَةَ قَوْمٍ فَبَالَ عَلَيْهَا قَائِمًا فَأَتَيْتُهُ بِوَضُوءٍ فَذَهَبْتُ لأَتَأَخَّرَ عَنْهُ فَدَعَانِي حَتَّى كُنْتُ عِنْدَ عَقِبَيْهِ فَتَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الأَعْمَشِ . ثُمَّ قَالَ وَكِيعٌ هَذَا أَصَحُّ حَدِيثٍ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْحِ . وَسَمِعْتُ أَبَا عَمَّارٍ الْحُسَيْنَ بْنَ حُرَيْثٍ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا فَذَكَرَ نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى مَنْصُورٌ وَعُبَيْدَةُ الضَّبِّيُّ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ حُذَيْفَةَ مِثْلَ رِوَايَةِ الأَعْمَشِ . وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَعَاصِمُ بْنُ بَهْدَلَةَ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحَدِيثُ أَبِي وَائِلٍ عَنْ حُذَيْفَةَ أَصَحُّ . وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْبَوْلِ قَائِمًا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبِيدَةُ بْنُ عَمْرٍو السَّلْمَانِيُّ رَوَى عَنْهُ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ . وَعَبِيدَةُ مِنْ كِبَارِ التَّابِعِينَ يُرْوَى عَنْ عَبِيدَةَ أَنَّهُ قَالَ أَسْلَمْتُ قَبْلَ وَفَاةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِسَنَتَيْنِ . وَعُبَيْدَةُ الضَّبِّيُّ صَاحِبُ إِبْرَاهِيمَ هُوَ عُبَيْدَةُ بْنُ مُعَتِّبٍ الضَّبِّيُّ وَيُكْنَى أَبَا عَبْدِ الْكَرِيمِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, ал-Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Ҳузайфадан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир қавмнинг ахлатхонасига келиб, унга тик турган ҳолда сийдилар. Мен у кишига таҳорат суви келтирдим ва у кишидан узоқлашмоқчи бўлдим, бироқ у мени чақирдилар, токи мен у кишининг товонлари ёнида турдим. Сўнг у киши таҳорат қилиб, махсилари устига маш тортдилар. Абу Исо (Термизий) деди: мен ал-Жоруднинг шундай деганини эшитдим: мен Вакииънинг бу ҳадисни ал-Аъмашдан ривоят қилганини эшитдим, сўнг Вакииъ: бу маш ҳақида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган энг саҳиҳ ҳадисдир, деди. Яна мен Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳураяснинг шундай деганини эшитдим: мен Вакииъни эшитдим — ва шунга ўхшашини зикр қилди. Абу Исо деди: Мансур ва Убайда аз-Заббий ҳам Абу Воилдан, у Ҳузайфадан ал-Аъмашнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилганлар. Ҳаммод ибн Абу Сулаймон ва Осим ибн Баҳдала эса Абу Воилдан, у ал-Муғира ибн Шуъбадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганлар; бироқ Абу Воилнинг Ҳузайфадан (қилган) ҳадиси саҳиҳроқдир. Илм аҳлидан бир қавм тик туриб сийишга рухсат берган. Абу Исо деди: Убайда ибн Амр ас-Салмоний — ундан Иброҳим ан-Нахаъий ривоят қилган. Убайда тобеинларнинг катталаридан бўлиб, Убайдадан ривоят қилинишича, у: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг вафотларидан икки йил олдин ислом қабул қилдим, деган. Иброҳимнинг устози Убайда аз-Заббий эса Убайда ибн Муъаттиб аз-Заббий бўлиб, Абу Абдулкарим деб куняланади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ الْمُلاَئِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ الْحَاجَةَ لَمْ يَرْفَعْ ثَوْبَهُ حَتَّى يَدْنُوَ مِنَ الأَرْضِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثَ . وَرَوَى وَكِيعٌ وَأَبُو يَحْيَى الْحِمَّانِيُّ عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ قَالَ ابْنُ عُمَرَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ الْحَاجَةَ لَمْ يَرْفَعْ ثَوْبَهُ حَتَّى يَدْنُوَ مِنَ الأَرْضِ . وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ مُرْسَلٌ . وَيُقَالُ لَمْ يَسْمَعِ الأَعْمَشُ مِنْ أَنَسٍ وَلاَ مِنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ نَظَرَ إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ رَأَيْتُهُ يُصَلِّي . فَذَكَرَ عَنْهُ حِكَايَةً فِي الصَّلاَةِ . وَالأَعْمَشُ اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ مِهْرَانَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْكَاهِلِيُّ وَهُوَ مَوْلًى لَهُمْ . قَالَ الأَعْمَشُ كَانَ أَبِي حَمِيلاً فَوَرَّثَهُ مَسْرُوقٌ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссалом ибн Ҳарб ал-Мулоий, ал-Аъмашдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳожат чиқармоқчи бўлганларида, ерга яқинлашмагунларича кийимларини кўтармас эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Муҳаммад ибн Рабиа ал-Аъмашдан, у Анасдан шундай ривоят қилган. Вакииъ ва Абу Яҳё ал-Ҳиммоний эса ал-Аъмашдан ривоят қилиб дедилар: Ибн Умар деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳожат чиқармоқчи бўлганларида, ерга яқинлашмагунларича кийимларини кўтармас эдилар. Бу икки ҳадиснинг иккаласи ҳам мурсалдир. Айтилишича, ал-Аъмаш на Анасдан, на Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бирортасидан ҳадис эшитмаган; лекин у Анас ибн Моликни кўрган ва: мен уни намоз ўқиётганини кўрдим, деб намоз ҳақида ундан бир ҳикоя зикр қилган. Ал-Аъмашнинг исми Сулаймон ибн Миҳрон Абу Муҳаммад ал-Коҳилий бўлиб, уларнинг озод қилинган қулидир. Ал-Аъмаш деди: отам (отаси номаълум) топиб олинган бола эди, уни Масруқ мерос қилиб олди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يَمَسَّ الرَّجُلُ ذَكَرَهُ بِيَمِينِهِ . وَفِي هَذَا الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَسَلْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو قَتَادَةَ الأَنْصَارِيُّ اسْمُهُ الْحَارِثُ بْنُ رِبْعِيٍّ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الاِسْتِنْجَاءَ بِالْيَمِينِ .
Бизга Муҳаммад ибн Абу Умар ал-Маккий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна, Маъмардан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Қатодадан, у отасидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) киши ўнг қўли билан закарини (авратини) ушлашидан қайтардилар. Бу бобда Оиша, Салмон, Абу Ҳурайра ва Саҳл ибн Ҳунайфдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Қатода ал-Ансорийнинг исми ал-Ҳорис ибн Рибъийдир. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида амал шунга мувофиқдир: улар ўнг қўл билан истинжо қилишни макруҳ санаганлар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ قِيلَ لِسَلْمَانَ قَدْ عَلَّمَكُمْ نَبِيُّكُمْ صلى الله عليه وسلم كُلَّ شَيْءٍ حَتَّى الْخِرَاءَةَ فَقَالَ سَلْمَانُ أَجَلْ نَهَانَا أَنْ نَسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةَ بِغَائِطٍ أَوْ بَوْلٍ وَأَنْ نَسْتَنْجِيَ بِالْيَمِينِ أَوْ أَنْ يَسْتَنْجِيَ أَحَدُنَا بِأَقَلَّ مِنْ ثَلاَثَةِ أَحْجَارٍ أَوْ أَنْ نَسْتَنْجِيَ بِرَجِيعٍ أَوْ بِعَظْمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَخُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ وَخَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِيهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ سَلْمَانَ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ رَأَوْا أَنَّ الاِسْتِنْجَاءَ بِالْحِجَارَةِ يُجْزِئُ وَإِنْ لَمْ يَسْتَنْجِ بِالْمَاءِ إِذَا أَنْقَى أَثَرَ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Абдурраҳмон ибн Язиддан (ривоят қилдики), у деди: Салмонга: «Пайғамбарингиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сизларга ҳатто ҳожат чиқариш (одоби)ни ҳам — ҳар нарсани ўргатибди-ку,» дейилди. Салмон деди: ҳа, у киши бизни кичик ва катта ҳожат чиқараётиб қиблага юзланишдан, ўнг қўл билан истинжо қилишдан, бирортамизнинг учтадан кам тош билан истинжо қилишимиздан, ҳамда гўнг ёки суяк билан истинжо қилишдан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Оиша, Хузайма ибн Собит, Жобир ва Халлод ибн ас-Соиб отасидан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Салмоннинг бу бобдаги ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан кўп илм аҳлининг сўзидир: улар катта ва кичик ҳожат изини тозалаган тақдирда, сув билан истинжо қилмаса ҳам, тошлар билан истинжо қилиш кифоя қилади, деб кўрганлар. Ас-Саврий, Ибнул-Муборак, аш-Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِحَاجَتِهِ فَقَالَ " الْتَمِسْ لِي ثَلاَثَةَ أَحْجَارٍ " . قَالَ فَأَتَيْتُهُ بِحَجَرَيْنِ وَرَوْثَةٍ فَأَخَذَ الْحَجَرَيْنِ وَأَلْقَى الرَّوْثَةَ وَقَالَ " إِنَّهَا رِكْسٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى قَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ نَحْوَ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ . وَرَوَى مَعْمَرٌ وَعَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ . وَرَوَى زُهَيْرٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ عَنْ أَبِيهِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ . وَرَوَى زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي زَائِدَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ . وَهَذَا حَدِيثٌ فِيهِ اضْطِرَابٌ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ الْعَبْدِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ هَلْ تَذْكُرُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ شَيْئًا قَالَ لاَ .
Бизга Ҳаннод ва Қутайба ривоят қилиб дедилар: бизга Вакииъ, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳожатлари учун чиқдилар ва: «Менга учта тош излаб кел,» дедилар. (Абдуллоҳ) деди: мен у кишига иккита тош ва бир бўлак гўнг келтирдим; у киши икки тошни олиб, гўнгни ташлаб юбордилар ва: «Бу рикс (нопок нарса)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Қайс ибн ар-Рабиъ ҳам Абу Ишоқдан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан Исроилнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилган. Маъмар ва Аммор ибн Рузайқ эса Абу Ишоқдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳдан ривоят қилган. Зуҳайр эса Абу Ишоқдан, у Абдурраҳмон ибн ал-Асваддан, у отаси ал-Асвад ибн Язиддан, у Абдуллоҳдан ривоят қилган. Закариё ибн Абу Зоида эса Абу Ишоқдан, у Абдурраҳмон ибн Язиддан, у ал-Асвад ибн Язиддан, у Абдуллоҳдан ривоят қилган. Бу санадида изтироб (чалкашлик) бўлган ҳадисдир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ал-Абдий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Амр ибн Муррадан ривоят қилди, у деди: мен Абу Убайда ибн Абдуллоҳдан: «Абдуллоҳдан бирор нарса эслайсанми?» деб сўрадим; у: «Йўқ,» деди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَسْتَنْجُوا بِالرَّوْثِ وَلاَ بِالْعِظَامِ فَإِنَّهُ زَادُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَسَلْمَانَ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَغَيْرُهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ كَانَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْجِنِّ - الْحَدِيثَ بِطُولِهِ - فَقَالَ الشَّعْبِيُّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَسْتَنْجُوا بِالرَّوْثِ وَلاَ بِالْعِظَامِ فَإِنَّهُ زَادُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ " . وَكَأَنَّ رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ رضى الله عنهما .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Ҳафс ибн Ғиёс, Довуд ибн Абу Ҳинддан, у аш-Шаъбийдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Гўнг ва суяклар билан истинжо қилманглар, чунки улар жинлардан бўлган биродарларингизнинг озиғидир,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Салмон, Жобир ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Исмоил ибн Иброҳим ва бошқалар Довуд ибн Абу Ҳинддан, у аш-Шаъбийдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳдан ривоят қилганларки, у (Абдуллоҳ) жин (келган) кечасида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга бўлган — ҳадисни тўлиқ (зикр қилди) — сўнг аш-Шаъбий деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Гўнг ва суяклар билан истинжо қилманглар, чунки улар жинлардан бўлган биродарларингизнинг озиғидир,» дедилар. Гўё Исмоилнинг ривояти Ҳафс ибн Ғиёснинг ривоятидан саҳиҳроқдир. Илм аҳли наздида амал шу ҳадисга мувофиқдир. Бу бобда Жобир ва Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан ҳам (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُعَاذَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مُرْنَ أَزْوَاجَكُنَّ أَنْ يَسْتَطِيبُوا، بِالْمَاءِ فَإِنِّي أَسْتَحْيِيهِمْ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَفْعَلُهُ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ الاِسْتِنْجَاءَ بِالْمَاءِ وَإِنْ كَانَ الاِسْتِنْجَاءُ بِالْحِجَارَةِ يُجْزِئُ عِنْدَهُمْ فَإِنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الاِسْتِنْجَاءَ بِالْمَاءِ وَرَأَوْهُ أَفْضَلَ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Қутайба ва Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абиш-Шавориб ал-Басрий ривоят қилиб, иккаласи деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Қатодадан, у Муозадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у: «Эрингизга сув билан тозаланишни буюринглар, чунки мен улардан уяламан. Зеро, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай қилар эдилар,» деди. Бу бобда Жарир ибн Абдуллоҳ ал-Бажалий, Анас ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли амали шунга кўра бўлиб, улар сув билан истинжо қилишни афзал кўрадилар. Гарчи тош билан истинжо қилиш уларнинг олдида кифоя қилса-да, улар сув билан истинжо қилишни мустаҳаб кўриб, уни афзалроқ деб билдилар. Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَأَتَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَاجَتَهُ فَأَبْعَدَ فِي الْمَذْهَبِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي قُرَادٍ وَأَبِي قَتَادَةَ وَجَابِرٍ وَيَحْيَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ وَبِلاَلِ بْنِ الْحَارِثِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَيُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَرْتَادُ لِبَوْلِهِ مَكَانًا كَمَا يَرْتَادُ مَنْزِلاً . وَأَبُو سَلَمَةَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ الزُّهْرِيُّ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у ал-Муғийра ибн Шуъбадан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга сафарда эдим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳожатга чиқиб, кетадиган жойида узоқлашдилар.» У деди: бу бобда Абдураҳмон ибн Абу Қурод, Абу Қатода, Жобир, Яҳё ибн Убайд отасидан (ривоятан), Абу Мусо, Ибн Аббос ва Билол ибн ал-Ҳорисдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у бавл қилиш учун жой излаганидек манзил танлар эдилар. Абу Саламанинг исми Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ибн Авф аз-Зуҳрийдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، مَرْدَوَيْهِ قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يَبُولَ الرَّجُلُ فِي مُسْتَحَمِّهِ . وَقَالَ " إِنَّ عَامَّةَ الْوَسْوَاسِ مِنْهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَشْعَثَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَيُقَالُ لَهُ أَشْعَثُ الأَعْمَى . وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْبَوْلَ فِي الْمُغْتَسَلِ وَقَالُوا عَامَّةُ الْوَسْوَاسِ مِنْهُ . وَرَخَّصَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ ابْنُ سِيرِينَ وَقِيلَ لَهُ إِنَّهُ يُقَالُ إِنَّ عَامَّةَ الْوَسْوَاسِ مِنْهُ فَقَالَ رَبُّنَا اللَّهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَدْ وُسِّعَ فِي الْبَوْلِ فِي الْمُغْتَسَلِ إِذَا جَرَى فِيهِ الْمَاءُ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الآمُلِيُّ عَنْ حِبَّانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ .
Бизга Али ибн Ҳужр ва Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо — Мардавайҳ — ривоят қилиб, иккаласи деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, Маъмардан, у Ашъас ибн Абдуллоҳдан, у ал-Ҳасандан, у Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) киши ўзининг ювинадиган жойига бавл қилишидан қайтардилар ва: «Албатта, васвасанинг кўпи шундан (келиб чиқади),» дедилар. У деди: бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бўлган бир кишидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни Ашъас ибн Абдуллоҳ ҳадисидан бошқа йўл билан марфуъ тарзда билмаймиз; унга Ашъас ал-Аъмо деб ҳам айтилади. Илм аҳлидан бир гуруҳ ювинадиган жойга бавл қилишни макруҳ кўриб: «Васвасанинг кўпи шундан,» дедилар. Илм аҳлидан баъзилари, жумладан Ибн Сирийн, бунга рухсат берди. Унга: «Васвасанинг кўпи шундан дейилади,» дейилганда, у: «Роббимиз Аллаҳдир, Унинг шериги йўқ,» деди. Ибнул-Муборак: «Агар сув оқиб турса, ювинадиган жойга бавл қилишда кенглик бор,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: буни бизга Аҳмад ибн Абда ал-Омулий, Ҳиббондан, у Абдуллоҳ ибнул-Муборакдан ривоят қилди.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَحَدِيثُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كِلاَهُمَا عِنْدِي صَحِيحٌ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ . وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ إِنَّمَا صَحَّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ . وَأَمَّا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ فَزَعَمَ أَنَّ حَدِيثَ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ أَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحُذَيْفَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَتَمَّامِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَبِي مُوسَى .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар умматимга машаққат бўлиб қолишидан (қўрқмаганимда) эди, уларга ҳар намозда мисвок (ишлатиш)ни буюрардим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Муҳаммад ибн Ишоқ ҳам, Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Абу Саламадан, у Зайд ибн Холиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Абу Саламанинг Абу Ҳурайрадан ривояти ҳам, унинг Зайд ибн Холиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривояти ҳам менинг олдимда иккаласи саҳиҳдир, чунки бу ҳадис Абу Ҳурайрадан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир нечта йўл билан ривоят қилинган. Абу Ҳурайра ҳадиси эса бир неча йўл билан ривоят қилингани учун саҳиҳ бўлди. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) эса Абу Саламанинг Зайд ибн Холиддан ривояти асаҳроқ деб ҳисоблади. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ, Али, Оиша, Ибн Аббос, Ҳузайфа, Зайд ибн Холид, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр, Ибн Умар, Умму Ҳабиба, Абу Умома, Абу Айюб, Таммом ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Ҳанзала, Умму Салама, Восила ибнул-Асқаъ ва Абу Мусодан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ وَلأَخَّرْتُ صَلاَةَ الْعِشَاءِ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ " . قَالَ فَكَانَ زَيْدُ بْنُ خَالِدٍ يَشْهَدُ الصَّلَوَاتِ فِي الْمَسْجِدِ وَسِوَاكُهُ عَلَى أُذُنِهِ مَوْضِعَ الْقَلَمِ مِنْ أُذُنِ الْكَاتِبِ لاَ يَقُومُ إِلَى الصَّلاَةِ إِلاَّ اسْتَنَّ ثُمَّ رَدَّهُ إِلَى مَوْضِعِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Абу Саламадан, у Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Агар умматимга машаққат бўлиб қолишидан (қўрқмаганимда) эди, уларга ҳар намозда мисвок (ишлатиш)ни буюрардим ва хуфтон намозини кечанинг учдан бирига кечиктирардим,» деганларини эшитдим. У (Абу Салама) деди: Зайд ибн Холид масжидда намозларда ҳозир бўлар, мисвоки эса, котибнинг қулоғидаги қалам ўрнидагидек, қулоғида бўлар эди. У мисвок ишлатмасдан намозга турмас, сўнг уни ўз ўрнига қайтарар эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَحْمَدُ بْنُ بَكَّارٍ الدِّمَشْقِيُّ - يُقَالُ هُوَ مِنْ وَلَدِ بُسْرِ بْنِ أَرْطَاةَ صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنَ اللَّيْلِ فَلاَ يُدْخِلْ يَدَهُ فِي الإِنَاءِ حَتَّى يُفْرِغَ عَلَيْهَا مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا فَإِنَّهُ لاَ يَدْرِي أَيْنَ بَاتَتْ يَدُهُ " . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأُحِبُّ لِكُلِّ مَنِ اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ قَائِلَةً كَانَتْ أَوْ غَيْرَهَا أَنْ لاَ يُدْخِلَ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ حَتَّى يَغْسِلَهَا فَإِنْ أَدْخَلَ يَدَهُ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهَا كَرِهْتُ ذَلِكَ لَهُ وَلَمْ يُفْسِدْ ذَلِكَ الْمَاءَ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَى يَدِهِ نَجَاسَةٌ . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِذَا اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ مِنَ اللَّيْلِ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهَا فَأَعْجَبُ إِلَىَّ أَنْ يُهَرِيقَ الْمَاءَ . وَقَالَ إِسْحَاقُ إِذَا اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ بِاللَّيْلِ أَوْ بِالنَّهَارِ فَلاَ يُدْخِلْ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ حَتَّى يَغْسِلَهَا .
Бизга Абул-Валид Аҳмад ибн Баккор ад-Димашқий ривоят қилди — у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаси Буср ибн Артоанинг авлодларидандир дейилади —, бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, ал-Авзоийдан, у аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайяб ва Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сизлардан бирингиз кечаси уйқудан уйғонса, қўлини идишга икки ёки уч марта (сув) қуйиб (ювмагунча) солмасин. Зеро, у қўли қаерда тунаганини билмайди,» дедилар. Бу бобда Ибн Умар, Жобир ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шофеий деди: мен уйқудан — пешин уйқуси бўладими ёки бошқаси — уйғонган ҳар бир кишининг қўлини ювмагунча таҳорат сувига солмаслигини яхши кўраман. Агар ювишдан олдин қўлини солиб қўйса, мен буни унга макруҳ кўраман, лекин қўлида нажосат бўлмаса, бу сувни бузмайди. Аҳмад ибн Ҳанбал деди: агар кечаси уйқудан уйғониб, қўлини ювишдан олдин таҳорат сувига солса, менинг учун у сувни тўкиб ташлаши мақбулроқдир. Ишоқ деди: кечаси ёки кундузи уйқудан уйғонса, қўлини ювмагунча таҳорат сувига солмасин.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَرْمَلَةَ، عَنْ أَبِي ثِفَالٍ الْمُرِّيِّ، عَنْ رَبَاحِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حُوَيْطِبٍ، عَنْ جَدَّتِهِ، عَنْ أَبِيهَا، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ وُضُوءَ لِمَنْ لَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ لاَ أَعْلَمُ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثًا لَهُ إِسْنَادٌ جَيِّدٌ . وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ تَرَكَ التَّسْمِيَةَ عَامِدًا أَعَادَ الْوُضُوءَ وَإِنْ كَانَ نَاسِيًا أَوْ مُتَأَوِّلاً أَجْزَأَهُ . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ رَبَاحِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَبَاحُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ جَدَّتِهِ عَنْ أَبِيهَا . وَأَبُوهَا سَعِيدُ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ . وَأَبُو ثِفَالٍ الْمُرِّيُّ اسْمُهُ ثُمَامَةُ بْنُ حُصَيْنٍ . وَرَبَاحُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ هُوَ أَبُو بَكْرِ بْنُ حُوَيْطِبٍ . مِنْهُمْ مَنْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حُوَيْطِبٍ فَنَسَبَهُ إِلَى جَدِّهِ .
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ва Бишр ибн Муоз ал-Ақадий ривоят қилиб, иккаласи деди: бизга Бишр ибнул-Муфаззал ривоят қилди, Абдураҳмон ибн Ҳармаладан, у Абу Сифол ал-Муррийдан, у Рибоҳ ибн Абдураҳмон ибн Абу Суфён ибн Ҳувайтибдан, у ўзининг бувисидан, у (буви) отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Унга (таҳоратига) Аллаҳнинг исмини зикр қилмаган кишининг таҳорати йўқ,» деганларини эшитдим. У деди: бу бобда Оиша, Абу Саид, Абу Ҳурайра, Саҳл ибн Саъд ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Аҳмад ибн Ҳанбал: «Мен бу бобда яхши иснодли ҳадис билмайман,» деди. Ишоқ деди: агар бисмиллоҳни қасддан тарк қилса, таҳоратни қайтаради; унутиб ёки таъвил қилиб (қолдирган бўлса) унга кифоя қилади. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) деди: бу бобдаги энг яхши нарса Рибоҳ ибн Абдураҳмон ҳадисидир. Абу Исо (Термизий) деди: Рибоҳ ибн Абдураҳмон ўз бувисидан, у отасидан (ривоят қилади). Унинг отаси Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлидир. Абу Сифол ал-Муррийнинг исми Тумома ибн Ҳусайндир. Рибоҳ ибн Абдураҳмон эса Абу Бакр ибн Ҳувайтибдир. Улардан баъзилари бу ҳадисни ривоят қилиб, уни бобосига нисбат бериб: «Абу Бакр ибн Ҳувайтибдан,» дедилар.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عِيَاضٍ، عَنْ أَبِي ثِفَالٍ الْمُرِّيِّ، عَنْ رَبَاحِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حُوَيْطِبٍ، عَنْ جَدَّتِهِ بِنْتِ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِيهَا، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Ҳулвоний ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, Язид ибн Иёздан, у Абу Сифол ал-Муррийдан, у Рибоҳ ибн Абдураҳмон ибн Абу Суфён ибн Ҳувайтибдан, у ўзининг бувиси — Саид ибн Зайднинг қизидан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، وَجَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا تَوَضَّأْتَ فَانْتَثِرْ وَإِذَا اسْتَجْمَرْتَ فَأَوْتِرْ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَلَقِيطِ بْنِ صَبِرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَنْ تَرَكَ الْمَضْمَضَةَ وَالاِسْتِنْشَاقَ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ إِذَا تَرَكَهُمَا فِي الْوُضُوءِ حَتَّى صَلَّى أَعَادَ الصَّلاَةَ وَرَأَوْا ذَلِكَ فِي الْوُضُوءِ وَالْجَنَابَةِ سَوَاءً . وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ أَحْمَدُ الاِسْتِنْشَاقُ أَوْكَدُ مِنَ الْمَضْمَضَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُعِيدُ فِي الْجَنَابَةِ وَلاَ يُعِيدُ فِي الْوُضُوءِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ . وَقَالَتْ طَائِفَةٌ لاَ يُعِيدُ فِي الْوُضُوءِ وَلاَ فِي الْجَنَابَةِ لأَنَّهُمَا سُنَّةٌ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلاَ تَجِبُ الإِعَادَةُ عَلَى مَنْ تَرَكَهُمَا فِي الْوُضُوءِ وَلاَ فِي الْجَنَابَةِ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ فِي آخِرَةٍ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ва Жарир ривоят қилди, Мансурдан, у Ҳилол ибн Ясофдан, у Салама ибн Қайсдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Таҳорат қилсанг, (бурнингни) қоқиб тозала; тошлар билан истинжо қилсанг, тоқ (сонда) қил,» дедилар. У деди: бу бобда Усмон, Лақит ибн Сабира, Ибн Аббос, ал-Миқдом ибн Маъдийкариб, Воил ибн Ҳужр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Салама ибн Қайс ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли мазмаза (оғиз чайиш) ва истиншоқ (бурунга сув тортиш)ни тарк қилган киши ҳақида ихтилоф қилдилар. Улардан бир гуруҳ: «Агар уларни таҳоратда тарк қилиб, намоз ўқиганича (бўлса), намозни қайтаради,» деди ва буни таҳорат ва жанобатда бир хил деб билдилар. Ибн Абу Лайла, Абдуллоҳ ибнул-Муборак, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар. Аҳмад: «Истиншоқ мазмазадан кўра таъкидлироқдир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: илм аҳлидан бир гуруҳ: «Жанобатда қайтаради, таҳоратда эса қайтармайди,» деди ва бу Суфён ас-Саврий ҳамда Куфа аҳлидан баъзиларининг сўзидир. Бир гуруҳ эса: «Таҳоратда ҳам, жанобатда ҳам қайтармайди, чунки улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (келган) суннатдир, шунинг учун уларни таҳоратда ёки жанобатда тарк қилган кишига қайтариш вожиб бўлмайди,» деди. Бу Молик ва кейинги (қавлида) Шофеийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ مِنْ كَفٍّ وَاحِدٍ فَعَلَ ذَلِكَ ثَلاَثًا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رَوَى مَالِكٌ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى وَلَمْ يَذْكُرُوا هَذَا الْحَرْفَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ مِنْ كَفٍّ وَاحِدٍ . وَإِنَّمَا ذَكَرَهُ خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ . وَخَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثِقَةٌ حَافِظٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمَضْمَضَةُ وَالاِسْتِنْشَاقُ مِنْ كَفٍّ وَاحِدٍ يُجْزِئُ وَقَالَ بَعْضُهُمْ تَفْرِيقُهُمَا أَحَبُّ إِلَيْنَا . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنْ جَمَعَهُمَا فِي كَفٍّ وَاحِدٍ فَهُوَ جَائِزٌ وَإِنْ فَرَّقَهُمَا فَهُوَ أَحَبُّ إِلَيْنَا .
Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, бизга Иброҳим ибн Мусо ар-Розий ривоят қилди, бизга Холид ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни бир кафтдан оғиз чайиб, бурунга сув тортганларини кўрдим; буни уч марта қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Зайд ҳадиси ҳасан ғарибдир. Молик, Ибн Уяйна ва бошқа бир неча (рови) бу ҳадисни Амр ибн Яҳёдан ривоят қилиб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир кафтдан оғиз чайиб, бурунга сув тортганлари (ҳақидаги) бу ҳарфни зикр қилмаганлар. Буни фақат Холид ибн Абдуллоҳ зикр қилган. Холид ибн Абдуллоҳ эса ҳадис аҳли олдида ишончли, ҳофиз (рови)дир. Илм аҳлидан баъзилари: «Бир кафтдан оғиз чайиш ва бурунга сув тортиш кифоя қилади,» деди. Баъзилари эса: «Уларни ажратиш бизнинг учун яхшироқдир,» деди. Шофеий деди: агар уларни бир кафтда жамласа, жоиздир; агар ажратса, бизнинг учун яхшироқдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ أَبِي الْمُخَارِقِ أَبِي أُمَيَّةَ، عَنْ حَسَّانَ بْنِ بِلاَلٍ، قَالَ رَأَيْتُ عَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ تَوَضَّأَ فَخَلَّلَ لِحْيَتَهُ فَقِيلَ لَهُ أَوْ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ أَتُخَلِّلُ لِحْيَتَكَ قَالَ وَمَا يَمْنَعُنِي وَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُخَلِّلُ لِحْيَتَهُ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Абдулкарим ибн Абул-Мухориқ Абу Умайядан, у Ҳассон ибн Билолдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Аммор ибн Ёсирни таҳорат қилиб, соқолини (сув билан) таҳлил қилганини (киритиб чайганини) кўрдим. Унга айтилди — ёки у деди: мен унга айтдим: «Соқолингни таҳлил қиласанми?» У: «Мени нима қайтаради? Албатта, мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни соқолларини таҳлил қилганларини кўрганман,» деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ حَسَّانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ عَمَّارٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى وَأَبِي أَيُّوبَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ إِسْحَاقَ بْنَ مَنْصُورٍ يَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ لَمْ يَسْمَعْ عَبْدُ الْكَرِيمِ مِنْ حَسَّانَ بْنِ بِلاَلٍ حَدِيثَ التَّخْلِيلِ . وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ عَامِرِ بْنِ شَقِيقٍ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عُثْمَانَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ بِهَذَا أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ رَأَوْا تَخْلِيلَ اللِّحْيَةِ . وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ . وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ سَهَا عَنْ تَخْلِيلِ اللِّحْيَةِ فَهُوَ جَائِزٌ . وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ تَرَكَهُ نَاسِيًا أَوْ مُتَأَوِّلاً أَجْزَأَهُ وَإِنْ تَرَكَهُ عَامِدًا أَعَادَ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Саид ибн Абу Аруъбадан, у Қатодадан, у Ҳассон ибн Билолда, у Аммордан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Усмон, Оиша, Умму Салама, Анас, Ибн Абу Авфо ва Абу Айюбдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: мен Ишоқ ибн Мансурнинг шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбал деди: Ибн Уяйна: «Абдулкарим соқолни таҳлил қилиш ҳадисини Ҳассон ибн Билолдан эшитмаган,» деди. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) деди: бу бобдаги энг саҳиҳ нарса Омир ибн Шақиқнинг Абу Воилдан, у Усмондан (ривоят қилган) ҳадисидир. Абу Исо (Термизий) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва улардан кейинги илм аҳлининг кўпи шундай деди ва соқолни таҳлил қилишни (лозим) кўрдилар. Шофеий ҳам шундай дейди. Аҳмад: «Агар соқолни таҳлил қилишни унутса, жоиздир,» деди. Ишоқ: «Агар уни унутиб ёки таъвил қилиб тарк қилса, унга кифоя қилади; қасддан тарк қилса, қайтаради,» деди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُخَلِّلُ لِحْيَتَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, бизга Абдураззоқ ривоят қилди, Исроилдан, у Омир ибн Шақиқдан, у Абу Воилдан, у Усмон ибн Аффон (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) соқолларини таҳлил қилар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى الْقَزَّازُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ رَأْسَهُ بِيَدَيْهِ فَأَقْبَلَ بِهِمَا وَأَدْبَرَ بَدَأَ بِمُقَدَّمِ رَأْسِهِ ثُمَّ ذَهَبَ بِهِمَا إِلَى قَفَاهُ ثُمَّ رَدَّهُمَا حَتَّى رَجَعَ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي بَدَأَ مِنْهُ ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاوِيَةَ وَالْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ибн Исо ал-Қаззоз ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бошларини икки қўллари билан масх қилиб, уларни (олдинга) келтириб, (орқага) қайтардилар: бошларининг олд қисмидан бошлаб, сўнг икковини энсаларига олиб бордилар, сўнг уларни бошлаган жойига қайтгунча қайтардилар; сўнг оёқларини ювдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Муовия, ал-Миқдом ибн Маъдийкариб ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Зайд ҳадиси бу бобдаги энг саҳиҳ ва энг яхши (ҳадис)дир. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ بِرَأْسِهِ مَرَّتَيْنِ بَدَأَ بِمُؤَخَّرِ رَأْسِهِ ثُمَّ بِمُقَدَّمِهِ وَبِأُذُنَيْهِ كِلْتَيْهِمَا ظُهُورِهِمَا وَبُطُونِهِمَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ أَصَحُّ مِنْ هَذَا وَأَجْوَدُ إِسْنَادًا . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ مِنْهُمْ وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, бизга Бишр ибнул-Муфаззал ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Рубаййиъ бинт Муъаввиз ибн Афрўдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бошларини икки марта масх қилиб, бошларининг орқа қисмидан бошлаб, сўнг олд қисмидан (масх қилдилар) ва иккала қулоқларини — ташқи ва ички томонини (масх қилдилар). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир; Абдуллоҳ ибн Зайд ҳадиси эса бундан асаҳроқ ва исноди яхшироқдир. Куфа аҳлидан баъзилари, жумладан Вакииъ ибнул-Жарроҳ, бу ҳадисга кўра амал қилдилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ، أَنَّهَا رَأَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَتَوَضَّأُ قَالَتْ مَسَحَ رَأْسَهُ وَمَسَحَ مَا أَقْبَلَ مِنْهُ وَمَا أَدْبَرَ وَصُدْغَيْهِ وَأُذُنَيْهِ مَرَّةً وَاحِدَةً " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَدِّ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ الرُّبَيِّعِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ مَسَحَ بِرَأْسِهِ مَرَّةً . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ . وَبِهِ يَقُولُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ رَأَوْا مَسْحَ الرَّأْسِ مَرَّةً وَاحِدَةً . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ الْمَكِّيُّ قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ بْنَ عُيَيْنَةَ يَقُولُ سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَنْ مَسْحِ الرَّأْسِ أَيُجْزِئُ مَرَّةً فَقَالَ إِي وَاللَّهِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Бакр ибн Музар ривоят қилди, Ибн Ажлондан, у Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Рубаййиъ бинт Муъаввиз ибн Афрўдан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни таҳорат қилаётганларини кўрди. У деди: У бошларини масх қилдилар ва ундан олдинга (кетган) жойини ва орқага (кетган) жойини, чаккаларини ва иккала қулоқларини бир марта масх қилдилар. У деди: бу бобда Али ва Талҳа ибн Мусарриф ибн Амрнинг бобосидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Рубаййиъ ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан у бошларини бир марта масх қилганлари бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва улардан кейинги илм аҳлининг кўпи олдида амал шунга кўрадир. Жаъфар ибн Муҳаммад, Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар; бошни бир марта масх қилишни (лозим) кўрдилар. Бизга Муҳаммад ибн Мансур ал-Маккий ривоят қилиб деди: мен Суфён ибн Уяйнанинг шундай деганини эшитдим: Жаъфар ибн Муҳаммаддан бошни масх қилиш ҳақида — бир марта кифоя қиладими, деб сўрадим. У: «Ҳа, Аллаҳга қасамки,» деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ حَبَّانَ بْنِ وَاسِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَأَنَّهُ مَسَحَ رَأْسَهُ بِمَاءٍ غَيْرِ فَضْلِ يَدَيْهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى ابْنُ لَهِيعَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حَبَّانَ بْنِ وَاسِعٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَأَنَّهُ مَسَحَ رَأْسَهُ بِمَاءٍ غَبَرَ مِنْ فَضْلِ يَدَيْهِ " . وَرِوَايَةُ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ عَنْ حَبَّانَ أَصَحُّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَغَيْرِهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَخَذَ لِرَأْسِهِ مَاءً جَدِيدًا . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ رَأَوْا أَنْ يَأْخُذَ لِرَأْسِهِ مَاءً جَدِيدًا .
Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб хабар берди, бизга Амр ибнул-Ҳорис ривоят қилди, Ҳиббон ибн Восиъдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни таҳорат қилаётганларини ва бошларини икки қўлларидан қолган (сув)дан бошқа сув билан масх қилганларини кўрди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ибн Лаҳия бу ҳадисни Ҳиббон ибн Восиъдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳорат қилиб, бошларини икки қўлларидан қолган (сув) қолдиғи билан масх қилдилар, деб ривоят қилган. Амр ибнул-Ҳориснинг Ҳиббондан (қилган) ривояти эса асаҳроқдир, чунки бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Зайд ва бошқалардан бир неча йўл билан: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бошлари учун янги сув олганлари (ҳақида) ривоят қилинган. Илм аҳлининг кўпи олдида амал шунга кўрадир; улар боши учун янги сув олишни (лозим) кўрдилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ بِرَأْسِهِ وَأُذُنَيْهِ ظَاهِرِهِمَا وَبَاطِنِهِمَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الرُّبَيِّعِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ مَسْحَ الأُذُنَيْنِ ظُهُورِهِمَا وَبُطُونِهِمَا .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ажлондан, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бошларини ва иккала қулоқларини — ташқи ва ички томонини масх қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Рубаййиъдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг кўпи олдида амал шунга кўрадир; улар иккала қулоқни — ташқи ва ички томонини масх қилишни (лозим) кўрадилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ سِنَانِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ تَوَضَّأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَيَدَيْهِ ثَلاَثًا وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ وَقَالَ " الأُذُنَانِ مِنَ الرَّأْسِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ قُتَيْبَةُ قَالَ حَمَّادٌ لاَ أَدْرِي هَذَا مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ مِنْ قَوْلِ أَبِي أُمَامَةَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ الْقَائِمِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنَّ الأُذُنَيْنِ مِنَ الرَّأْسِ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَا أَقْبَلَ مِنَ الأُذُنَيْنِ فَمِنَ الْوَجْهِ وَمَا أَدْبَرَ فَمِنَ الرَّأْسِ . قَالَ إِسْحَاقُ وَأَخْتَارُ أَنْ يَمْسَحَ مُقَدَّمَهُمَا مَعَ الْوَجْهِ وَمُؤَخَّرَهُمَا مَعَ رَأْسِهِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ هُمَا سُنَّةٌ عَلَى حِيَالِهِمَا يَمْسَحُهُمَا بِمَاءٍ جَدِيدٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд, Синон ибн Робиадан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Абу Умомадан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳорат олдилар: юзларини уч марта, қўлларини уч марта ювдилар ва бошларига маш тортдилар ва: «Қулоқлар бошдан (саналади),» дедилар. Абу Исо деди: Қутайба деди: Ҳаммод деди: Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг сўзими ёки Абу Умоманинг сўзими, билмайман. (Абу Исо) деди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Бу ҳадис ҳасандир, исноди унчалик мустаҳкам эмас. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан кўпчилик илм аҳли қулоқлар бошдан (саналади) деб амал қилганлар. Буни Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, аш-Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Баъзи илм аҳли: Қулоқларнинг олдинги (юз томон) қисми юздан, орқа қисми бошдан, дедилар. Ишоқ деди: Мен уларнинг олдини юз билан, орқасини боши билан маш тортишни ихтиёр қиламан. Аш-Шофиий деди: Улар ўз ҳолича суннатдир, уларга янги сув билан маш тортади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ لَقِيطِ بْنِ صَبِرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِذَا تَوَضَّأْتَ فَخَلِّلِ الأَصَابِعَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمُسْتَوْرِدِ وَهُوَ ابْنُ شَدَّادٍ الْفِهْرِيُّ وَأَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يُخَلِّلُ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ فِي الْوُضُوءِ . وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ إِسْحَاقُ يُخَلِّلُ أَصَابِعَ يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ فِي الْوُضُوءِ . وَأَبُو هَاشِمٍ اسْمُهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ كَثِيرٍ الْمَكِّيُّ .
Бизга Қутайба ва Ҳаннод ривоят қилдилар, иккиси деди: бизга Вакииъ, Суфёндан, у Абу Ҳошимдан, у Осим ибн Лақит ибн Сабрадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Таҳорат олганингда бармоқлар орасини хилоллаб (ювиб чиқ),» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Ибн Аббосдан, ал-Муставриддан — у Ибн Шаддод ал-Фиҳрийдир — ва Абу Айюб ал-Ансорийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади: таҳоратда оёқ бармоқлари ораси хилолланади. Буни Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Ишоқ деди: Таҳоратда қўл бармоқлари ва оёқ бармоқлари орасини хилоллайди. Абу Ҳошимнинг исми Исмоил ибн Касир ал-Маккийдир.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ، هُوَ الْجَوْهَرِيُّ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ صَالِحٍ، مَوْلَى التَّوْأَمَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا تَوَضَّأْتَ فَخَلِّلْ بَيْنَ أَصَابِعِ يَدَيْكَ وَرِجْلَيْكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Иброҳим ибн Саид — у ал-Жавҳарийдир — ривоят қилди, бизга Саъд ибн Абдулҳамид ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Абуз-Зинод ривоят қилди, Мусо ибн Уқбадан, у Таваманинг озод қилган қули Солиҳдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Таҳорат олганингда қўлларинг ва оёқларинг бармоқлари орасини хилоллаб (ювиб чиқ),» дедилар. Абу Исо деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ الْفِهْرِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِذَا تَوَضَّأَ دَلَكَ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ بِخِنْصَرِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ибн Лаҳиа ривоят қилди, Язид ибн Амрдан, у Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийдан, у ал-Муставрид ибн Шаддод ал-Фиҳрийдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳорат олганларида оёқ бармоқларини чинчалоқлари билан ишқалаганларини кўрдим. Абу Исо деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Ибн Лаҳианинг ҳадисидан биламиз.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " وَيْلٌ لِلأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ هُوَ ابْنُ جَزْءٍ الزُّبَيْدِيُّ وَمُعَيْقِيبٍ وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ وَشُرَحْبِيلَ بْنِ حَسَنَةَ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَيَزِيدَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " وَيْلٌ لِلأَعْقَابِ وَبُطُونِ الأَقْدَامِ مِنَ النَّارِ " . قَالَ وَفِقْهُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَى الْقَدَمَيْنِ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمَا خُفَّانِ أَوْ جَوْرَبَانِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Товонларга (ювилмай қолса) дўзахдан вой бўлсин!» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Оиша, Жобир, Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис — у Ибн Жузъ аз-Зубайдийдир — Муайқиб, Холид ибн ал-Валид, Шураҳбил ибн Ҳасана, Амр ибнул-Ос ва Язид ибн Абу Суфёндан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Товонларга ва оёқ тагликларига дўзахдан вой бўлсин!» деганлари ҳам ривоят қилинган. (Абу Исо) деди: Бу ҳадиснинг фиқҳи шуки, оёқларда маҳси ёки пайпоқ бўлмаса, оёқларга маш тортиш жоиз эмас.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَهَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، قَالُوا حَدَّثَنَا وِكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي رَافِعٍ وَابْنِ الْفَاكِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ . وَرَوَى رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ شُرَحْبِيلَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً . قَالَ وَلَيْسَ هَذَا بِشَيْءٍ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى ابْنُ عَجْلاَنَ وَهِشَامُ بْنُ سَعْدٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Абу Курайб, Ҳаннод ва Қутайба ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Вакииъ, Суфёндан ривоят қилди (бошқа санад) — (Абу Исо) деди: ва бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (аъзоларини) бирдан-бирдан (бир мартадан) (ювиб) таҳорат олдилар. Абу Исо деди: Бу бобда Умар, Жобир, Бурайда, Абу Рофиъ ва Ибнул-Фокиҳдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси бу бобдаги энг яхши ва энг саҳиҳ (ривоят)дир. Ришдин ибн Саъд ва бошқалар бу ҳадисни аз-Заҳҳок ибн Шураҳбилдан, у Зайд ибн Асламдан, у отасидан, у Умар ибнул-Хаттобдан: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (аъзоларини) бирдан-бирдан (ювиб) таҳорат олдилар, деб ривоят қилдилар. (Абу Исо) деди: Бу (ривоят) бир нарса эмас (эътиборга олинмайди). Саҳиҳи эса Ибн Ажлон, Ҳишом ибн Саъд, Суфён ас-Саврий ва Абдулазиз ибн Муҳаммад Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганидир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ، هُوَ الأَعْرَجُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ ثَوْبَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ وَهُوَ إِسْنَادٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَمَّامٌ عَنْ عَامِرٍ الأَحْوَلِ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ ثَلاَثًا ثَلاَثًا " .
Бизга Абу Курайб ва Муҳаммад ибн Рофиъ ривоят қилдилар, иккиси деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн Собит ибн Савбондан (ривоят қилдики), у деди: менга Абдуллоҳ ибнул-Фазл ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн Ҳурмуздан — у ал-Аъраждир — у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (аъзоларини) иккитадан-иккитадан (икки мартадан ювиб) таҳорат олдилар. Абу Исо деди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Ибн Савбоннинг Абдуллоҳ ибнул-Фазлдан (қилган) ҳадисидан биламиз ва бу ҳасан саҳиҳ исноддир. Абу Исо деди: Ҳаммом Омир ал-Аҳвалдан, у Атодан, у Абу Ҳурайрадан: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (аъзоларини) учтадан-учтадан (уч мартадан ювиб) таҳорат олдилар, деб ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَيَّةَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ ثَلاَثًا ثَلاَثًا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَالرُّبَيِّعِ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي رَافِعٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَمُعَاوِيَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَلِيٍّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْوُضُوءَ يُجْزِئُ مَرَّةً مَرَّةً وَمَرَّتَيْنِ أَفْضَلُ وَأَفْضَلُهُ ثَلاَثٌ وَلَيْسَ بَعْدَهُ شَيْءٌ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ لاَ آمَنُ إِذَا زَادَ فِي الْوُضُوءِ عَلَى الثَّلاَثِ أَنْ يَأْثَمَ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَزِيدُ عَلَى الثَّلاَثِ إِلاَّ رَجُلٌ مُبْتَلًى .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у Абу Ҳайядан, у Алидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (аъзоларини) учтадан-учтадан (уч мартадан ювиб) таҳорат олдилар. Абу Исо деди: Бу бобда Усмон, Оиша, ар-Рубаййиъ, Ибн Умар, Абу Умома, Абу Рофиъ, Абдуллоҳ ибн Амр, Муовия, Абу Ҳурайра, Жобир, Абдуллоҳ ибн Зайд ва Убай ибн Каъбдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Алининг ҳадиси бу бобдаги энг яхши ва энг саҳиҳ (ривоят)дир, чунки у Алидан (ризвонуллоҳи алайҳи) бир неча йўл билан ривоят қилинган. Аксар илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади: таҳорат бирдан-бир (мартадан) ҳам кифоя қилади, иккитадан-икки (мартадан) афзал, энг афзали эса учтадир ва ундан кейин (ортиғи) бир нарса эмас. Ибнул-Муборак деди: Таҳоратда учдан ортиқ қилса, гуноҳкор бўлишидан хотиржам бўлмайман. Аҳмад ва Ишоқ: Мубтало (васвасага гирифтор) кишидан бошқа ҳеч ким учдан ортиқ (ювмайди), дедилар.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ أَبِي صَفِيَّةَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي جَعْفَرٍ حَدَّثَكَ جَابِرٌ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً وَمَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ وَثَلاَثًا ثَلاَثًا قَالَ نَعَمْ .
Бизга Исмоил ибн Мусо ал-Фазорий ривоят қилди, бизга Шарик ривоят қилди, Собит ибн Абу Сафийядан (ривоят қилдики), у деди: Абу Жаъфарга: «Жобир сенга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (аъзоларини) бирдан-бирдан, иккитадан-иккитадан ва учтадан-учтадан (ювиб) таҳорат олганларини ривоят қилдими?» дедим. У: «Ҳа,» деди.
قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى وَكِيعٌ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ أَبِي صَفِيَّةَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي جَعْفَرٍ حَدَّثَكَ جَابِرٌ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً قَالَ نَعَمْ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ وَقُتَيْبَةُ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ ثَابِتِ بْنِ أَبِي صَفِيَّةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا عَنْ ثَابِتٍ نَحْوَ رِوَايَةِ وَكِيعٍ . وَشَرِيكٌ كَثِيرُ الْغَلَطِ وَثَابِتُ بْنُ أَبِي صَفِيَّةَ هُوَ أَبُو حَمْزَةَ الثُّمَالِيُّ .
Абу Исо деди: Вакииъ бу ҳадисни Собит ибн Абу Сафийядан ривоят қилдики, у деди: Абу Жаъфарга: «Жобир сенга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (аъзоларини) бирдан-бирдан (ювиб) таҳорат олганларини ривоят қилдими?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Буни бизга Ҳаннод ва Қутайба ривоят қилдилар, иккиси деди: бизга Вакииъ, Собит ибн Абу Сафийядан ривоят қилди. Абу Исо деди: Бу Шарикнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир, чунки бу (ривоят) Собитдан бир неча йўл билан Вакииънинг ривоятига ўхшаш ривоят қилинган. Шарик эса жуда кўп хато қиладиган (рови)дир. Собит ибн Абу Сафийя — у Абу Ҳамза ас-Сумолийдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ فَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَغَسَلَ يَدَيْهِ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ وَغَسَلَ رِجْلَيْهِ مَرَّتَيْنِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ ذُكِرَ فِي غَيْرِ حَدِيثٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ بَعْضَ وُضُوئِهِ مَرَّةً وَبَعْضَهُ ثَلاَثًا . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا أَنْ يَتَوَضَّأَ الرَّجْلُ بَعْضَ وُضُوئِهِ ثَلاَثًا وَبَعْضَهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ مَرَّةً .
Бизга Муҳаммад ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳорат олдилар: юзларини уч марта ювдилар, қўлларини иккитадан-иккитадан (икки мартадан) ювдилар, бошларига маш тортдилар ва оёқларини икки марта ювдилар. Абу Исо деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бир неча ҳадисда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳоратининг бир қисмини бир марта, бир қисмини уч марта (қилиб) олганлари зикр қилинган. Баъзи илм аҳли бунга рухсат бериб, киши таҳоратининг бир қисмини уч марта, бир қисмини икки марта ёки бир марта қилишида зарар йўқ деб кўрганлар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَيَّةَ، قَالَ رَأَيْتُ عَلِيًّا تَوَضَّأَ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ حَتَّى أَنْقَاهُمَا ثُمَّ مَضْمَضَ ثَلاَثًا وَاسْتَنْشَقَ ثَلاَثًا وَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَذِرَاعَيْهِ ثَلاَثًا وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ مَرَّةً ثُمَّ غَسَلَ قَدَمَيْهِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ قَامَ فَأَخَذَ فَضْلَ طَهُورِهِ فَشَرِبَهُ وَهُوَ قَائِمٌ ثُمَّ قَالَ أَحْبَبْتُ أَنْ أُرِيَكُمْ كَيْفَ كَانَ طُهُورُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالرُّبَيِّعِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ وَعَائِشَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ .
Бизга Ҳаннод ва Қутайба ривоят қилдилар, иккиси деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Абу Ҳайядан (ривоят қилдики), у деди: Алини таҳорат олаётганини кўрдим: кафтларини тозалагунча ювди, сўнг уч марта оғиз чайди, уч марта бурнига сув тортди, юзини уч марта, билакларини уч марта ювди, бошига бир марта маш тортди, сўнг оёқларини тўпиқларгача ювди. Сўнг туриб, таҳоратидан ортган (сув)ни олиб, тик турган ҳолда уни ичди, кейин: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг таҳоратлари қандай бўлганини сизларга кўрсатишни хоҳладим,» деди. Абу Исо деди: Бу бобда Усмон, Абдуллоҳ ибн Зайд, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, ар-Рубаййиъ, Абдуллоҳ ибн Унайс ва Оишадан (ризвонуллоҳи алайҳим) ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، ذَكَرَ عَنْ عَلِيٍّ، مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي حَيَّةَ إِلاَّ أَنَّ عَبْدَ خَيْرٍ، قَالَ كَانَ إِذَا فَرَغَ مِنْ طُهُورِهِ أَخَذَ مِنْ فَضْلِ طَهُورِهِ بِكَفِّهِ فَشَرِبَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ أَبِي حَيَّةَ وَعَبْدِ خَيْرٍ وَالْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ وَقَدْ رَوَى زَائِدَةُ بْنُ قُدَامَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ رضى الله عنه حَدِيثَ الْوُضُوءِ بِطُولِهِ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَلْقَمَةَ فَأَخْطَأَ فِي اسْمِهِ وَاسْمِ أَبِيهِ فَقَالَ مَالِكُ بْنُ عُرْفُطَةَ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ . قَالَ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ . قَالَ وَرُوِيَ عَنْهُ عَنْ مَالِكِ بْنِ عُرْفُطَةَ مِثْلَ رِوَايَةِ شُعْبَةَ وَالصَّحِيحُ خَالِدُ بْنُ عَلْقَمَةَ .
Бизга Қутайба ва Ҳаннод ривоят қилдилар, иккиси деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Абду Хайрдан (ривоят қилдики), у Алидан Абу Ҳайянинг ҳадисига ўхшаш зикр қилди, фақат Абду Хайр: У таҳоратидан тугатганда таҳоратидан ортган (сув)ни кафти билан олиб ичарди, деди. Абу Исо деди: Алининг ҳадисини Абу Ишоқ ал-Ҳамдоний Абу Ҳайя, Абду Хайр ва ал-Ҳорисдан, улар Алидан ривоят қилганлар. Зоида ибн Қудома ва бошқа бир неча (рови) Холид ибн Алқамадан, у Абду Хайрдан, у Алидан (розияллаҳу анҳу) таҳорат ҳадисини тўлиқ ҳолида ривоят қилганлар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) деди: Шуъба бу ҳадисни Холид ибн Алқамадан ривоят қилиб, унинг исмида ва отасининг исмида хато қилди ва: Молик ибн Урфута Абду Хайрдан, у Алидан, деди. (Абу Исо) деди: Абу Авонадан, у Холид ибн Алқамадан, у Абду Хайрдан, у Алидан ҳам ривоят қилинган. (Абу Исо) деди: Ундан Молик ибн Урфута (орқали) Шуъбанинг ривоятига ўхшаш ҳам ривоят қилинган, саҳиҳи эса Холид ибн Алқамадир.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدِ اللَّهِ السَّلِيمِيُّ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْهَاشِمِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " جَاءَنِي جِبْرِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَانْتَضِحْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْهَاشِمِيُّ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْحَكَمِ بْنِ سُفْيَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ سُفْيَانُ بْنُ الْحَكَمِ أَوِ الْحَكَمُ بْنُ سُفْيَانَ وَاضْطَرَبُوا فِي هَذَا الْحَدِيثِ .
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ва Аҳмад ибн Абу Убайдуллоҳ ас-Салимий ал-Басрий ривоят қилдилар, иккиси деди: бизга Абу Қутайба Салм ибн Қутайба ривоят қилди, ал-Ҳасан ибн Али ал-Ҳошимийдан, у Абдурраҳмон ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаброил олдимга келиб: Эй Муҳаммад, таҳорат олганингда (авратга) сув сепиб қўй, деди,» дедилар. Абу Исо деди: Бу ҳадис ғарибдир. (Абу Исо) деди: Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: ал-Ҳасан ибн Али ал-Ҳошимий мункарул-ҳадис (ривояти рад қилинадиган)дир, деганини эшитдим. (Абу Исо) деди: Бу бобда Абул-Ҳакам ибн Суфён, Ибн Аббос, Зайд ибн Ҳориса ва Абу Саид ал-Худрийдан ҳам (ривоят) бор. Баъзилари Суфён ибнул-Ҳакам ёки ал-Ҳакам ибн Суфён дедилар ва бу ҳадисда (равидан исмни белгилашда) ихтилоф қилдилар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَلاَ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا يَمْحُو اللَّهُ بِهِ الْخَطَايَا وَيَرْفَعُ بِهِ الدَّرَجَاتِ " . قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ وَكَثْرَةُ الْخُطَا إِلَى الْمَسَاجِدِ وَانْتِظَارُ الصَّلاَةِ بَعْدَ الصَّلاَةِ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ " .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ у билан хатоларни ўчирадиган ва даражаларни кўтарадиган (амал)га сизларни далолат қилмайми?» дедилар. Улар: «Албатта (хоҳлаймиз), эй Расулуллаҳ,» дедилар. У: «Машаққатга қарамай таҳоратни мукаммал олиш, масжидларга (томон) кўп қадам ташлаш ва намоздан кейин (яна) намозни кутиш. Ана шу — рибот (чегарани қўриқлаш каби ажрли амал)дир,» дедилар.
وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ، نَحْوَهُ . وَقَالَ قُتَيْبَةُ فِي حَدِيثِهِ " فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ " . ثَلاَثًا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبِيدَةَ وَيُقَالُ عُبَيْدَةُ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ الْحَضْرَمِيِّ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَلاَءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ هُوَ ابْنُ يَعْقُوبَ الْجُهَنِيُّ الْحُرَقِيُّ وَهُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ .
Ва бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, ал-Алодан, шунга ўхшаш. Қутайба ўз ҳадисида: «Ана шу — риботдир, ана шу — риботдир, ана шу — риботдир,» деди — уч марта. Абу Исо деди: Бу бобда Али, Абдуллоҳ ибн Амр, Ибн Аббос, Абийда — Убайда ибн Амр ҳам дейилади — Оиша, Абдурраҳмон ибн Оиш ал-Ҳазрамий ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Бу бобдаги Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ал-Ало ибн Абдурраҳмон — у Яъқуб ал-Жуҳаний ал-Ҳурақийнинг ўғлидир ва у ҳадис аҳли ҳузурида ишончли (сиқа)дир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعِ بْنِ الْجَرَّاحِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ، عَنْ أَبِي مُعَاذٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خِرْقَةٌ يُنَشِّفُ بِهَا بَعْدَ الْوُضُوءِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ لَيْسَ بِالْقَائِمِ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ شَيْءٌ . وَأَبُو مُعَاذٍ يَقُولُونَ هُوَ سُلَيْمَانُ بْنُ أَرْقَمَ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ибнул-Жарроҳ ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, Зайд ибн Ҳубобдан, у Абу Муоздан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг таҳоратдан кейин у билан (аъзоларини) артадиган бир парча латта(матоси) бор эди. Абу Исо деди: Оишанинг ҳадиси мустаҳкам эмас ва бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳеч нарса саҳиҳ (йўл билан) келмаган. Абу Муоз — уни Сулаймон ибн Арқам дейдилар ва у ҳадис аҳли ҳузурида заифдир. (Абу Исо) деди: Бу бобда Муоз ибн Жабалдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ، عَنْ عُتْبَةَ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَىٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِذَا تَوَضَّأَ مَسَحَ وَجْهَهُ بِطَرَفِ ثَوْبِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ . وَرِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ الإِفْرِيقِيُّ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ . وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي التَّمَنْدُلِ بَعْدَ الْوُضُوءِ وَمَنْ كَرِهَهُ إِنَّمَا كَرِهَهُ مِنْ قِبَلِ أَنَّهُ قِيلَ إِنَّ الْوَضُوءَ يُوزَنُ . وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالزُّهْرِيِّ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ قَالَ حَدَّثَنِيهِ عَلِيُّ بْنُ مُجَاهِدٍ عَنِّي وَهُوَ عِنْدِي ثِقَةٌ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ إِنَّمَا كُرِهَ الْمِنْدِيلُ بَعْدَ الْوُضُوءِ لأَنَّ الْوَضُوءَ يُوزَنُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ришдин ибн Саъд ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъумдан, у Утба ибн Ҳумайддан, у Убода ибн Нусаййдан, у Абдурраҳмон ибн Ғанмдан, у Муоз ибн Жабалдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳорат олганларида юзларини кийимлари этаги билан артганларини кўрдим. Абу Исо деди: Бу ҳадис ғарибдир ва исноди заифдир. Ришдин ибн Саъд ва Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъум ал-Ифриқий ҳадисда заиф (рови) саналадилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан бир қавм илм аҳли таҳоратдан кейин сочиқ (латта) билан артинишга рухсат берганлар. Уни макруҳ санаганлар эса, фақат: таҳорат (қиёматда) тортилади (вазнга қўйилади), дейилгани учун макруҳ санаганлар. Бу Саид ибнул-Мусайяб ва аз-Зуҳрийдан ривоят қилинган. Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, бизга Жарир ривоят қилди, у деди: буни менга Али ибн Мужоҳид ривоят қилди — у менинг ҳузуримда ишончли (сиқа)дир — Саълабадан, у аз-Зуҳрийдан, у деди: Сочиқ (латта) таҳоратдан кейин фақат шунинг учун макруҳ саналган, чунки таҳорат (қиёматда) тортилади.
حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الثَّعْلَبِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ الدِّمَشْقِيِّ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ، وَأَبِي، عُثْمَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ التَّوَّابِينَ وَاجْعَلْنِي مِنَ الْمُتَطَهِّرِينَ فُتِحَتْ لَهُ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ يَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ قَدْ خُولِفَ زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ . قَالَ وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ وَغَيْرُهُ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عُمَرَ . وَعَنْ رَبِيعَةَ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ عُمَرَ . وَهَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ اضْطِرَابٌ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ كَبِيرُ شَيْءٍ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَبُو إِدْرِيسَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُمَرَ شَيْئًا .
Бизга Жаъфар ибн Муҳаммад ибн Имрон ас-Саълабий ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, Муовия ибн Солиҳдан, у Робиа ибн Язид ад-Димашқийдан, у Абу Идрис ал-Хавлоний ва Абу Усмондан, улар Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдилар). У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким таҳорат қилиб, таҳоратни чиройли қилса, сўнгра: «Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ, Аллоҳуммажъални минат-таввобина важъални минал-мутатаҳҳирин» (Гувоҳлик бераманки, Аллаҳдан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, У ягонадир, Унинг шериги йўқдир; ва гувоҳлик бераманки, Муҳаммад Унинг бандаси ва расулидир. Эй Аллаҳ, мени тавба қилгувчилардан қил ва мени покланувчилардан қил) деса, унга жаннатнинг саккизта эшиги очилади, улардан истаганидан киради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Анас ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Умарнинг ҳадисида Зайд ибн Ҳубобга (бошқалар) бу ҳадисда мухолафат қилишган. У деди: Абдуллоҳ ибн Солиҳ ва бошқалар буни Муовия ибн Солиҳдан, у Робиа ибн Язиддан, у Абу Идрисдан, у Уқба ибн Омирдан, у Умардан ривоят қилган. Яна Робиадан, у Абу Усмондан, у Жубайр ибн Нуфайрдан, у Умардан (ривоят қилинган). Бу шундай ҳадиски, иснодида изтироб (чалкашлик) бор ва бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан катта бир нарса саҳиҳ эмасдир. Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: Абу Идрис Умардан ҳеч нарса эшитмаган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَبِي رَيْحَانَةَ، عَنْ سَفِينَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ بِالْمُدِّ وَيَغْتَسِلُ بِالصَّاعِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَفِينَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو رَيْحَانَةَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَطَرٍ . وَهَكَذَا رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ بِالْمُدِّ وَالْغُسْلَ بِالصَّاعِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لَيْسَ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عَلَى التَّوْقِيتِ أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ أَكْثَرُ مِنْهُ وَلاَ أَقَلُّ مِنْهُ وَهُوَ قَدْرُ مَا يَكْفِي .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ва Али ибн Ҳужр ривоят қилиб, иккиси дедилар: бизга Исмоил ибн Улайя ривоят қилди, Абу Райҳонадан, у Сафинадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир мудд (сув) билан таҳорат қилар, бир сў билан ғусл қилардилар. У деди: бу бобда Оиша, Жобир ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Сафинанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Райҳонанинг исми Абдуллоҳ ибн Матардир. Баъзи илм аҳли ҳам бир мудд билан таҳорат қилиш ва бир сў билан ғусл қилишни шундай кўрганлар. Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ дедилар: бу ҳадиснинг маъноси белгилаш (топтириқ) учун эмаски, бундан кўпи ёки ози жоиз бўлмасин; балки бу етарли бўладиган ўлчовдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا خَارِجَةُ بْنُ مُصْعَبٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عُتَىِّ بْنِ ضَمْرَةَ السَّعْدِيِّ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ لِلْوُضُوءِ شَيْطَانًا يُقَالُ لَهُ الْوَلْهَانُ فَاتَّقُوا وَسْوَاسَ الْمَاءِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ وَالصَّحِيحِ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ لأَنَّا لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ خَارِجَةَ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْحَسَنِ قَوْلَهُ وَلاَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ . وَخَارِجَةُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ عِنْدَ أَصْحَابِنَا وَضَعَّفَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, бизга Хорижа ибн Мусъаб ривоят қилди, Юнус ибн Убайддан, у ал-Ҳасандан, у Утайй ибн Замра ас-Саъдийдан, у Убайй ибн Каъбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, таҳоратнинг шайтони бордир, унга «ал-Валаҳон» дейилади. Бас, сув (ҳақида) васвасадан сақланинглар,» дедилар. У деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Убайй ибн Каъбнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир ва ҳадис аҳли олдида унинг исноди қаввий ва саҳиҳ эмасдир, чунки биз буни Хорижадан бошқа ҳеч ким муснад қилиб ривоят қилганини билмаймиз. Бу ҳадис ал-Ҳасаннинг сўзи сифатида бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган, ва бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳеч нарса саҳиҳ эмасдир. Хорижа бизнинг ашобларимиз олдида қаввий эмас, уни Ибнул-Муборак заиф санаган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ طَاهِرًا أَوْ غَيْرَ طَاهِرٍ . قَالَ قُلْتُ لأَنَسٍ فَكَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ أَنْتُمْ قَالَ كُنَّا نَتَوَضَّأُ وُضُوءًا وَاحِدًا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالْمَشْهُورُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ عَامِرٍ الأَنْصَارِيِّ عَنْ أَنَسٍ . وَقَدْ كَانَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَى الْوُضُوءَ لِكُلِّ صَلاَةٍ اسْتِحْبَابًا لاَ عَلَى الْوُجُوبِ .
Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, бизга Салама ибнул-Фазл ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Ҳумайддан, у Анасдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳоратли ё таҳоратсиз бўлса-да, ҳар намозга таҳорат қилар эдилар. (Ҳумайд) деди: мен Анасга: «Сизлар қандай қилардингиз?» дедим. У: «Биз битта таҳорат билан (намозларни) ўқир эдик,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳумайднинг Анасдан (ривоят қилган) ҳадиси бу йўлдан ҳасан ғарибдир, ҳадис аҳли олдида машҳури эса Амр ибн Омир ал-Ансорийнинг Анасдан (ривоят қилган) ҳадисидир. Баъзи илм аҳли ҳар намозга таҳорат қилишни вожиб эмас, балки мустаҳаб деб кўрар эдилар.
وَقَدْ رُوِيَ فِي، حَدِيثٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ تَوَضَّأَ عَلَى طُهْرٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ " . قَالَ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الإِفْرِيقِيُّ عَنْ أَبِي غُطَيْفٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْمَرْوَزِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ عَنِ الإِفْرِيقِيِّ . وَهُوَ إِسْنَادٌ ضَعِيفٌ . قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ذُكِرَ لِهِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ هَذَا الْحَدِيثُ فَقَالَ هَذَا إِسْنَادٌ مَشْرِقِيٌّ . قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِعَيْنِي مِثْلَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ .
Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинган) бир ҳадисда келганки, у: «Ким таҳорат устига таҳорат қилса, Аллоҳ унга шу сабабли ўнта савоб ёзади,» дедилар. У деди: бу ҳадисни ал-Ифриқий Абу Ғутайфдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Буни бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ал-Марвазий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Язид ал-Воситий ал-Ифриқийдан ривоят қилди. Бу заиф исноддир. Али ибнул-Мадиний деди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон деди: Ҳишом ибн Урвага бу ҳадис зикр қилинганда, у: «Бу машриқий исноддир,» деди. (Термизий) деди: мен Аҳмад ибнул-Ҳасандан эшитдим, у: «Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, у: «Мен ўз кўзим билан Яҳё ибн Саид ал-Қаттонга ўхшашини кўрмадим,» дер эди,» дер эди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ، هُوَ ابْنُ مَهْدِيٍّ قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَامِرٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَتَوَضَّأُ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ . قُلْتُ فَأَنْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ قَالَ كُنَّا نُصَلِّي الصَّلَوَاتِ كُلَّهَا بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ مَا لَمْ نُحْدِثْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ва Абдурраҳмон — у Ибн Маҳдийдир — ривоят қилиб, иккиси дедилар: бизга Суфён ибн Саид ривоят қилди, Амр ибн Омир ал-Ансорийдан (у) деди: мен Анас ибн Моликнинг: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳар намоз олдида таҳорат қилар эдилар,» деганини эшитдим. Мен: «Сизлар нима қилардингиз?» дедим. У: «Биз, таҳоратни бузмагунимизча, ҳамма намозларни битта таҳорат билан ўқир эдик,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ فَلَمَّا كَانَ عَامُ الْفَتْحِ صَلَّى الصَّلَوَاتِ كُلَّهَا بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ . فَقَالَ عُمَرُ إِنَّكَ فَعَلْتَ شَيْئًا لَمْ تَكُنْ فَعَلْتَهُ . قَالَ " عَمْدًا فَعَلْتُهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَلِيُّ بْنُ قَادِمٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَزَادَ فِيهِ " تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً " . قَالَ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ أَيْضًا عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ . وَرَوَاهُ وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ . قَالَ وَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَغَيْرُهُ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ وَكِيعٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يُصَلِّي الصَّلَوَاتِ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ مَا لَمْ يُحْدِثْ وَكَانَ بَعْضُهُمْ يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ اسْتِحْبَابًا وَإِرَادَةَ الْفَضْلِ . وَيُرْوَى عَنِ الإِفْرِيقِيِّ عَنْ أَبِي غُطَيْفٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ تَوَضَّأَ عَلَى طُهْرٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ " . وَهَذَا إِسْنَادٌ ضَعِيفٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, Суфёндан, у Алқама ибн Марсаддан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳар намозга таҳорат қилар эдилар. Фатҳ йили бўлганда эса, ҳамма намозларни битта таҳорат билан ўқидилар ва махсилари (маҳсилари) устига маш тортдилар. Шунда Умар: «Сиз илгари қилмаган бир нарсани қилдингиз,» деди. У: «Буни қасддан қилдим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисни Али ибн Қодим Суфён ас-Саврийдан ривоят қилган ва унга: «Бир мартадан таҳорат қилдилар,» (жумласини) қўшган. У деди: Суфён ас-Саврий бу ҳадисни Муҳориб ибн Дисордан, у Сулаймон ибн Бурайдадан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳар намозга таҳорат қилар эдилар,» (деб) ҳам ривоят қилган. Буни Вакииъ Суфёндан, у Муҳориб ибн Дисордан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у отасидан ривоят қилган. У деди: буни Абдурраҳмон ибн Маҳдий ва бошқалар Суфёндан, у Муҳориб ибн Дисордан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал қилиб ривоят қилганлар, ва бу Вакииънинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Илм аҳли олдида амал шу (ҳадис)гаки, киши таҳоратини бузмагунича намозларни битта таҳорат билан ўқийди; уларнинг баъзилари мустаҳаб ва фазилатни истаб ҳар намозга таҳорат қилар эдилар. Ал-Ифриқийдан, у Абу Ғутайфдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинадики, у: «Ким таҳорат устига таҳорат қилса, Аллоҳ унга шу сабабли ўнта савоб ёзади,» дедилар. Бу заиф исноддир. Бу бобда Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоят бор)ки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зуҳр ва Асрни битта таҳорат билан ўқидилар.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَتْنِي مَيْمُونَةُ، قَالَتْ كُنْتُ أَغْتَسِلُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ، صلى الله عليه وسلم مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ مِنَ الْجَنَابَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ أَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ يَغْتَسِلَ الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأُمِّ هَانِئٍ وَأُمِّ صُبَيَّةَ الْجُهَنِيَّةِ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو الشَّعْثَاءِ اسْمُهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Абуш-Шаъсодан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: менга Маймуна (розияллаҳу анҳо) ривоят қилиб, деди: мен ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жанобат (ғусли)ни битта идишдан (сув олиб) қилар эдик. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу — фуқаҳоларнинг умумий сўзидирки, эр ва хотин битта идишдан ғусл қилсалар зарари йўқ. У деди: бу бобда Али, Оиша, Анас, Умму Ҳониъ, Умму Субайя ал-Жуҳанийя, Умму Салама ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абуш-Шаъсонинг исми Жобир ибн Зайддир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي حَاجِبٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي غِفَارٍ قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ فَضْلِ طَهُورِ الْمَرْأَةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَكَرِهَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ الْوُضُوءَ بِفَضْلِ طَهُورِ الْمَرْأَةِ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ كَرِهَا فَضْلَ طَهُورِهَا وَلَمْ يَرَيَا بِفَضْلِ سُؤْرِهَا بَأْسًا .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Суфёндан, у Сулаймон ат-Таймийдан, у Абу Ҳожибдан, у Бану Ғифордан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлнинг ортиб қолган таҳорат (суви)дан (фойдаланиш)ни ман қилдилар. У деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Саржисдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: баъзи фуқаҳолар аёлнинг ортиб қолган таҳорат суви билан таҳорат қилишни макруҳ санаганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг ҳам сўзидирки, улар унинг ортиб қолган таҳорат (суви)ни макруҳ санаб, ортиб қолган ичимлик (суви)ни эса зарари йўқ деб кўрдилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَاصِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَاجِبٍ، يُحَدِّثُ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عَمْرٍو الْغِفَارِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يَتَوَضَّأَ الرَّجُلُ بِفَضْلِ طَهُورِ الْمَرْأَةِ . أَوْ قَالَ " بِسُؤْرِهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَأَبُو حَاجِبٍ اسْمُهُ سَوَادَةُ بْنُ عَاصِمٍ . وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ فِي حَدِيثِهِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتَوَضَّأَ الرَّجُلُ بِفَضْلِ طَهُورِ الْمَرْأَةِ . وَلَمْ يَشُكَّ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилиб, иккиси дедилар: бизга Абу Довуд ривоят қилди, Шуъбадан, у Осимдан (у) деди: мен Абу Ҳожибнинг ал-Ҳакам ибн Амр ал-Ғифорийдан ривоят қилаётганини эшитдимки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) киши аёлнинг ортиб қолган таҳорат (суви) билан таҳорат қилишини ман қилдилар. Ёки: «унинг ортиб қолган ичимлиги билан,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Абу Ҳожибнинг исми Савода ибн Осимдир. Муҳаммад ибн Башшор ўз ҳадисида: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) киши аёлнинг ортиб қолган таҳорат (суви) билан таҳорат қилишини ман қилдилар,» деди ва Муҳаммад ибн Башшор бунда шубҳа қилмади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ اغْتَسَلَ بَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي جَفْنَةٍ فَأَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتَوَضَّأَ مِنْهُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ جُنُبًا . فَقَالَ " إِنَّ الْمَاءَ لاَ يُجْنِبُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Симок ибн Ҳарбдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг аёлларидан бири бир лаганда ғусл қилди, сўнгра Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ундан таҳорат қилмоқчи бўлдилар. Шунда у (аёл): «Эй Расулуллоҳ, мен жунуб эдим,» деди. У: «Албатта, сув жунуб бўлмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ва Шофиийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَتَوَضَّأُ مِنْ بِئْرِ بُضَاعَةَ وَهِيَ بِئْرٌ يُلْقَى فِيهَا الْحِيَضُ وَلُحُومُ الْكِلاَبِ وَالنَّتْنُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْمَاءَ طَهُورٌ لاَ يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ جَوَّدَ أَبُو أُسَامَةَ هَذَا الْحَدِيثَ فَلَمْ يَرْوِ أَحَدٌ حَدِيثَ أَبِي سَعِيدٍ فِي بِئْرِ بُضَاعَةَ أَحْسَنَ مِمَّا رَوَى أَبُو أُسَامَةَ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ .
Бизга Ҳаннод, ал-Ҳасан ибн Али ал-Халол ва бошқа бир неча (киши) ривоят қилиб, дедилар: бизга Абу Усома ривоят қилди, ал-Валид ибн Касирдан, у Муҳаммад ибн Каъбдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Рофиъ ибн Хадиждан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: «Эй Расулуллоҳ, биз Бузўа қудуғидан таҳорат қилаверамизми — бу шундай қудуқки, унга ҳайз (латта)лари, итларнинг гўштлари ва сасиқликлар ташланади?» дейилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, сув покдир, уни ҳеч нарса нопок қила олмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Абу Усома бу ҳадисни яхшилаб (ривоят) қилган; Абу Саиднинг Бузўа қудуғи (ҳақидаги) ҳадисини Абу Усома ривоят қилганидан кўра чиройлироқ қилиб ҳеч ким ривоят қилмаган. Бу ҳадис Абу Саиддан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган. Бу бобда Ибн Аббос ва Оишадан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُسْأَلُ عَنِ الْمَاءِ يَكُونُ فِي الْفَلاَةِ مِنَ الأَرْضِ وَمَا يَنُوبُهُ مِنَ السِّبَاعِ وَالدَّوَابِّ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا كَانَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ لَمْ يَحْمِلِ الْخَبَثَ " . قَالَ عَبْدَةُ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الْقُلَّةُ هِيَ الْجِرَارُ وَالْقُلَّةُ الَّتِي يُسْتَقَى فِيهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا إِذَا كَانَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ لَمْ يُنَجِّسْهُ شَيْءٌ مَا لَمْ يَتَغَيَّرْ رِيحُهُ أَوْ طَعْمُهُ وَقَالُوا يَكُونُ نَحْوًا مِنْ خَمْسِ قِرَبٍ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абда ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Муҳаммад ибн Жаъфар ибнуз-Зубайрдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Умардан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, у ернинг саҳросида (чўлида) бўладиган ва йиртқичлар ҳамда ҳайвонлар келиб-кетадиган сув ҳақида сўралаётганда эшитдим. (Ибн Умар) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сув икки қулла бўлса, нажосатни кўтармайди (нопок бўлмайди),» дедилар. Абда деди: Муҳаммад ибн Ишоқ деди: қулла — бу хум (коса)лардир, ва у сув олинадиган қулладир. Абу Исо (Термизий) деди: бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидирки, улар: «Сув икки қулла бўлса, ҳиди ёки таъми ўзгармагунича уни ҳеч нарса нопок қилмайди,» дедилар ва: «У тахминан бешта мешча бўлади,» дедилар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَبُولَنَّ أَحَدُكُمْ فِي الْمَاءِ الدَّائِمِ ثُمَّ يَتَوَضَّأُ مِنْهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, Маъмардан, у Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сизлардан бирингиз турғун (оқмайдиган) сувга сиймасин, сўнгра ундан таҳорат қилмасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَلَمَةَ، مِنْ آلِ ابْنِ الأَزْرَقِ أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ أَبِي بُرْدَةَ، وَهُوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ فَإِنْ تَوَضَّأْنَا بِهِ عَطِشْنَا أَفَنَتَوَضَّأُ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَالْفِرَاسِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِمَاءِ الْبَحْرِ . وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْوُضُوءَ بِمَاءِ الْبَحْرِ مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو . وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو هُوَ نَارٌ .
Бизга Қутайба Моликдан ривоят қилди; (яна бошқа иснод билан) бизга ал-Ансорий Ишоқ ибн Мусо ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ривоят қилди, Сафвон ибн Сулаймдан, у Саид ибн Саламадан — Ибнул-Азроқ оиласидан — (ривоят қилдики), ал-Муғийра ибн Абу Бурда — у Бану Абдиддордан — унга хабар бердики, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитган: бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраб, деди: «Эй Расулуллоҳ, биз денгизга чиқамиз ва ўзимиз билан озгина сув оламиз; агар у билан таҳорат қилсак, чанқаб қоламиз. Денгиз суви билан таҳорат қилаверайликми?» Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унинг суви покдир, ўлиги ҳалолдир,» дедилар. У деди: бу бобда Жобир ва ал-Фиросийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашобларидан кўпчилик фуқаҳоларнинг сўзидир; улардан Абу Бакр, Умар ва Ибн Аббос денгиз сувида зарар кўрмаганлар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашобларидан баъзилари денгиз суви билан таҳорат қилишни макруҳ санаганлар; улардан Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амр. Абдуллоҳ ибн Амр: «У оловдир,» деди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، يُحَدِّثُ عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى قَبْرَيْنِ فَقَالَ " إِنَّهُمَا يُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ أَمَّا هَذَا فَكَانَ لاَ يَسْتَتِرُ مِنْ بَوْلِهِ وَأَمَّا هَذَا فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي مُوسَى وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ ابْنِ حَسَنَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي بَكْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى مَنْصُورٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ طَاوُسٍ . وَرِوَايَةُ الأَعْمَشِ أَصَحُّ . قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبَانَ الْبَلْخِيَّ مُسْتَمْلِي وَكِيعٍ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ الأَعْمَشُ أَحْفَظُ لإِسْنَادِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ مَنْصُورٍ .
Бизга Ҳаннод, Қутайба ва Абу Курайб ривоят қилиб, дедилар: бизга Вакииъ ривоят қилди, ал-Аъмашдан (у) деди: мен Мужоҳиднинг Товусдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилиб) сўзлаётганини эшитдимки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки қабр ёнидан ўтдилар ва: «Албатта, бу иккиси азобланмоқда, улар катта (иш) туфайли азобланаётганлари ҳам йўқ. Бунисига келсак, у сийганидан сақланмас эди; бунисига келсак, у чақимчилик қилиб юрар эди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Мусо, Абдурраҳмон ибн Ҳасана, Зайд ибн Собит ва Абу Бакрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Мансур бу ҳадисни Мужоҳиддан, у Ибн Аббосдан ривоят қилган ва унда Товусни зикр қилмаган; ал-Аъмашнинг ривояти эса саҳиҳроқдир. У деди: мен Вакииънинг имло қилувчиси Абу Бакр Муҳаммад ибн Абон ал-Балхийни эшитдим, у: «Мен Вакииънинг: «ал-Аъмаш Иброҳимнинг иснодини Мансурдан кўра яхшироқ ёдлайди,» деганини эшитдим,» дер эди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ أُمِّ قَيْسٍ بِنْتِ مِحْصَنٍ، قَالَتْ دَخَلْتُ بِابْنٍ لِي عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَأْكُلِ الطَّعَامَ فَبَالَ عَلَيْهِ فَدَعَا بِمَاءٍ فَرَشَّهُ عَلَيْهِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَزَيْنَبَ وَلُبَابَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ وَهِيَ أُمُّ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَأَبِي السَّمْحِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي لَيْلَى وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا يُنْضَحُ بَوْلُ الْغُلاَمِ وَيُغْسَلُ بَوْلُ الْجَارِيَةِ وَهَذَا مَا لَمْ يَطْعَمَا فَإِذَا طَعِمَا غُسِلاَ جَمِيعًا .
Бизга Қутайба ва Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилиб, иккиси дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Умму Қайс бинт Миҳсандан (ривоят қилдики), у деди: мен ҳали таом емайдиган ўғлим билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига кирдим, у (ўғил) уларнинг (кийимлари) устига сийди. Шунда у (Набий) сув сўраб, уни (сийилган жойга) сепдилар. У деди: бу бобда Али, Оиша, Зайнаб, Лубоба бинтул-Ҳорис — у Аббос ибн Абдулмутталибнинг ўғли Фазлнинг онаси Уммул-Фазлдир — Абус-Самҳ, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Лайло ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашобларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган бир неча илм аҳлининг — Аҳмад ва Ишоқ кабиларнинг — сўзидирки, улар: «Ўғил боланинг сийгиси (жойга) сепилади, қиз боланинг сийгиси ювилади,» дедилар. Бу улар ҳали таом емаган пайтдадир; агар таом есалар, иккаласиники ҳам ювилади.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، وَقَتَادَةُ، وَثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ نَاسًا، مِنْ عُرَيْنَةَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ فَاجْتَوَوْهَا فَبَعَثَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي إِبِلِ الصَّدَقَةِ وَقَالَ " اشْرَبُوا مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا " . فَقَتَلُوا رَاعِيَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْتَاقُوا الإِبِلَ وَارْتَدُّوا عَنِ الإِسْلاَمِ فَأُتِيَ بِهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلاَفٍ وَسَمَرَ أَعْيُنَهُمْ وَأَلْقَاهُمْ بِالْحَرَّةِ . قَالَ أَنَسٌ فَكُنْتُ أَرَى أَحَدَهُمْ يَكُدُّ الأَرْضَ بِفِيهِ حَتَّى مَاتُوا . وَرُبَّمَا قَالَ حَمَّادٌ يَكْدُمُ الأَرْضَ بِفِيهِ حَتَّى مَاتُوا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ . وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا لاَ بَأْسَ بِبَوْلِ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Муҳаммад аз-Заъфароний ривоят қилди, бизга Аффон ибн Муслим ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, бизга Ҳумайд, Қатода ва Собит ривоят қилдилар, Анасдан (ривоят қилиб)ки, Урайна(қабиласи)дан бўлган баъзи кишилар Мадинага келиб, унинг (ҳавосини) ёқтирмадилар (касал бўлиб қолдилар). Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларни садақа туялари (олдига) юбордилар ва: «Уларнинг сутларидан ва сийдикларидан ичинглар,» дедилар. Сўнгра улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг чўпонини ўлдириб, туяларни ҳайдаб кетдилар ва Исломдан қайтиб (муртад бўлдилар). Шунда улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келтирилди ва у уларнинг қўл-оёқларини қарама-қарши (тарзда) кесдилар, кўзларига (қизиган темир) тортдилар ва уларни ал-Ҳаррага ташладилар. Анас деди: мен улардан бирининг оғзи билан ерни тирнаётганини, то ўлгунча, кўрар эдим. Ҳаммод баъзан: «оғзи билан ерни тишларди, то ўлгунча,» дер эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Анасдан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган. Бу кўп илм аҳлининг сўзидирки, улар: «Гўшти ейиладиган (ҳайвон)нинг сийдигида зарар йўқ,» дедилар.
حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ الأَعْرَجُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ إِنَّمَا سَمَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْيُنَهُمْ لأَنَّهُمْ سَمَلُوا أَعْيُنَ الرُّعَاةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا ذَكَرَهُ غَيْرَ هَذَا الشَّيْخِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ زُرَيْعٍ . وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ : ( وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ) . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ قَالَ إِنَّمَا فَعَلَ بِهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم هَذَا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الْحُدُودُ .
Бизга ал-Фадл ибн Саҳл ал-Аъраж ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурейъ ривоят қилди, бизга Сулаймон ат-Таймий ривоят қилди, Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг кўзларини фақат шунинг учун ўйиб олдилар-ки, улар чўпонларнинг кўзларини ўйиб олган эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, бу шайхдан бошқа ҳеч ким уни Язид ибн Зурейъдан зикр қилганини билмаймиз. Ва бу Аллаҳнинг «яралар (учун ҳам) қасос (бор)» (Моида сураси, 45) деган сўзининг маъносидир. Муҳаммад ибн Сийриндан ривоят қилинишича, у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга буни фақат ҳаддлар нозил бўлишидан олдин қилган эдилар.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ وُضُوءَ إِلاَّ مِنْ صَوْتٍ أَوْ رِيحٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ва Ҳаннод ривоят қилди, улар дедилар: бизга Вакииъ, Шуъбадан, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Овоз ёки шамол (чиқиши)дан бошқасидан таҳорат (лозим) эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ فِي الْمَسْجِدِ فَوَجَدَ رِيحًا بَيْنَ أَلْيَتَيْهِ فَلاَ يَخْرُجْ حَتَّى يَسْمَعَ صَوْتًا أَوْ يَجِدَ رِيحًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَعَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ الْعُلَمَاءِ أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ إِلاَّ مِنْ حَدَثٍ يَسْمَعُ صَوْتًا أَوْ يَجِدُ رِيحًا . وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ إِذَا شَكَّ فِي الْحَدَثِ فَإِنَّهُ لاَ يَجِبُ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ حَتَّى يَسْتَيْقِنَ اسْتِيقَانًا يَقْدِرُ أَنْ يَحْلِفَ عَلَيْهِ . وَقَالَ إِذَا خَرَجَ مِنْ قُبُلِ الْمَرْأَةِ الرِّيحُ وَجَبَ عَلَيْهَا الْوُضُوءُ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қачон бирингиз масжидда бўлса-ю, икки думбаси орасида (ҳаво) шамоли сезса, овоз эшитмагунча ёки ҳидни сезмагунча (масжиддан) чиқмасин,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Зайд, Али ибн Талқ, Оиша, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Абу Саъиддан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу уламоларнинг сўзидир-ки, овоз эшитадиган ёки ҳид сезадиган ҳадасдан бошқаси сабабли унга таҳорат вожиб бўлмайди. Абдуллоҳ ибн ал-Муборак деди: қачон (киши) ҳадас (юз берганини)да шубҳа қилса, қасам ича оладиган даражада аниқ яқийн ҳосил қилмагунча унга таҳорат вожиб бўлмайди. Ва у деди: қачон аёлнинг олдидан шамол чиқса, унга таҳорат вожиб бўлади. Бу Шофеъий ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ اللَّهَ لاَ يَقْبَلُ صَلاَةَ أَحَدِكُمْ إِذَا أَحْدَثَ حَتَّى يَتَوَضَّأَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абдураззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар хабар берди, Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта Аллаҳ бирингиз ҳадас (юз берган)да, токи таҳорат олмагунча намозини қабул қилмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، - كُوفِيٌّ - وَهَنَّادٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ الْمُلاَئِيُّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ الدَّالاَنِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَامَ وَهُوَ سَاجِدٌ حَتَّى غَطَّ أَوْ نَفَخَ ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي . فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ قَدْ نِمْتَ قَالَ " إِنَّ الْوُضُوءَ لاَ يَجِبُ إِلاَّ عَلَى مَنْ نَامَ مُضْطَجِعًا فَإِنَّهُ إِذَا اضْطَجَعَ اسْتَرْخَتْ مَفَاصِلُهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو خَالِدٍ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ .
Бизга Исмоил ибн Мусо — куфалик — ва Ҳаннод ва Муҳаммад ибн Убайд ал-Муҳорибий — маъно битта — ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдуссалом ибн Ҳарб ал-Мулўий ривоят қилди, Абу Холид ад-Далоонийдан, у Қатодадан, у Абул-Олиядан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни сажда ҳолатида хуриллаб ёки пуфлагунларича ухлаётганларини, сўнг туриб намоз ўқиганларини кўрди. Мен: «Ё Расулуллаҳ, сиз ухлаб қолдингиз-ку,» дедим. У: «Албатта таҳорат фақат ёнбошлаб ухлаган кишигагина вожиб бўлади, чунки у ёнбошлаганида бўғимлари бўшашади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Холиднинг исми Язид ибн Абдураҳмондир. У (Термизий) деди: бу бобда Оиша, Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадислар) бор.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنَامُونَ ثُمَّ يَقُومُونَ فَيُصَلُّونَ وَلاَ يَتَوَضَّئُونَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ وَسَمِعْتُ صَالِحَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْمُبَارَكِ عَمَّنْ نَامَ قَاعِدًا مُعْتَمِدًا فَقَالَ لاَ وُضُوءَ عَلَيْهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبَا الْعَالِيَةِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ . وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْوُضُوءِ مِنَ النَّوْمِ فَرَأَى أَكْثَرُهُمْ أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ إِذَا نَامَ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا حَتَّى يَنَامَ مُضْطَجِعًا . وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ . قَالَ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا نَامَ حَتَّى غُلِبَ عَلَى عَقْلِهِ وَجَبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَنْ نَامَ قَاعِدًا فَرَأَى رُؤْيَا أَوْ زَالَتْ مَقْعَدَتُهُ لِوَسَنِ النَّوْمِ فَعَلَيْهِ الْوُضُوءُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саъид ривоят қилди, Шуъбадан, у Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ухлардилар, сўнг туриб намоз ўқирдилар, аммо таҳорат олмасдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У (Термизий) деди: мен Солиҳ ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: мен Абдуллоҳ ибн ал-Муборакдан суяниб ўтирган ҳолда ухлаган киши ҳақида сўрадим, у: унга таҳорат (лозим) эмас, деди. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадисини Саъид ибн Абу Аруба Қатодадан, у Ибн Аббосдан унинг сўзи (мавқуф) сифатида ривоят қилган ва унда Абул-Олияни зикр қилмаган ҳамда уни (Набийга) марфуъ қилмаган. Уламолар уйқудан таҳорат (олиш) ҳақида ихтилоф қилдилар. Кўпчилиги: ўтирган ёки турган ҳолда ухлаган бўлса, токи ёнбошлаб ухламагунча унга таҳорат вожиб бўлмайди, деб ҳисобладилар. Буни Саврий, Ибн ал-Муборак ва Аҳмад ҳам айтадилар. У (Термизий) деди: баъзилари: қачон ақли йўқоладиган даражада ухласа, унга таҳорат вожиб бўлади, дедилар ва буни Ишоқ ҳам айтади. Шофеъий деди: ким ўтирган ҳолда ухлаб туш кўрса ёки уйқу ғафлати сабабли ўтирган жойидан ўрни қўзғалса, унга таҳорат (лозим) бўлади.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْوُضُوءُ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ وَلَوْ مِنْ ثَوْرِ أَقِطٍ " . قَالَ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ أَنَتَوَضَّأُ مِنَ الدُّهْنِ أَنَتَوَضَّأُ مِنَ الْحَمِيمِ قَالَ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَا ابْنَ أَخِي إِذَا سَمِعْتَ حَدِيثًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلاَ تَضْرِبْ لَهُ مَثَلاً . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي طَلْحَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَبِي مُوسَى . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ عَلَى تَرْكِ الْوُضُوءِ مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Олов теккан нарсадан таҳорат (лозим), ҳатто бир парча қуритилган творог (қурут)дан бўлса ҳам,» дедилар. (Рови) деди: шунда Ибн Аббос унга: «Ё Абу Ҳурайра, ёғдан ҳам таҳорат оламизми? Қайноқ сувдан ҳам таҳорат оламизми?» деди. Шунда Абу Ҳурайра: «Эй жияним, қачон Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир ҳадис эшитсанг, унга мисол (қиёс) келтирма,» деди. У (Термизий) деди: бу бобда Умму Ҳабиба, Умму Салама, Зайд ибн Собит, Абу Талҳа, Абу Айюб ва Абу Мусодан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: баъзи илм аҳли олов ўзгартирган нарсадан таҳорат (олишни) қабул қилган, аммо Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари, тобиинлар ва улардан кейингилардан кўпчилик илм аҳли олов ўзгартирган нарсадан таҳорат (олишни) тарк қилиш (тарафдори)дир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، سَمِعَ جَابِرًا، . قَالَ سُفْيَانُ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَعَهُ فَدَخَلَ عَلَى امْرَأَةٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَذَبَحَتْ لَهُ شَاةً فَأَكَلَ وَأَتَتْهُ بِقِنَاعٍ مِنْ رُطَبٍ فَأَكَلَ مِنْهُ ثُمَّ تَوَضَّأَ لِلظُّهْرِ وَصَلَّى ثُمَّ انْصَرَفَ فَأَتَتْهُ بِعُلاَلَةٍ مِنْ عُلاَلَةِ الشَّاةِ فَأَكَلَ ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي رَافِعٍ وَأُمِّ الْحَكَمِ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَأُمِّ عَامِرٍ وَسُوَيْدِ بْنِ النُّعْمَانِ وَأُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ يَصِحُّ حَدِيثُ أَبِي بَكْرٍ فِي هَذَا الْبَابِ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ إِنَّمَا رَوَاهُ حُسَامُ بْنُ مِصَكٍّ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَالصَّحِيحُ إِنَّمَا هُوَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . هَكَذَا رَوَى الْحُفَّاظُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ رَأَوْا تَرْكَ الْوُضُوءِ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ . وَهَذَا آخِرُ الأَمْرَيْنِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَكَأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ نَاسِخٌ لِلْحَدِيثِ الأَوَّلِ حَدِيثِ الْوُضُوءِ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақийл ривоят қилди, у Жобирдан эшитди. Суфён деди: бизга Муҳаммад ибн ал-Мункадир ҳам ривоят қилди, Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилиб), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) чиқдилар, мен ҳам у билан бирга эдим. У ансорлик бир аёлнинг олдига кирдилар, у (аёл) у учун бир қўй сўйди, у (қўй гўштидан) едилар. (Аёл) унга бир сават янги хурмо келтирди, у ундан едилар. Сўнг пешин учун таҳорат олиб намоз ўқидилар, сўнг (намоздан) қайтдилар. (Аёл) унга қўй гўштининг қолдиғидан келтирди, у едилар, сўнг аср намозини ўқидилар, аммо таҳорат олмадилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Ибн Масъуд, Абу Рофиъ, Уммул-Ҳакам, Амр ибн Умайя, Умму Омир, Сувайд ибн ан-Нуъмон ва Умму Саламадан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Бакрнинг ҳадиси исноди жиҳатидан саҳиҳ эмас, уни фақат Ҳусом ибн Мисакк Ибн Сийриндан, у Ибн Аббосдан, у Абу Бакр ас-Сиддиқдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Тўғриси эса у фақат Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дандир. Ҳуффозлар (ҳадис ҳофизлари) шундай ривоят қилганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари, тобиинлар ва улардан кейингилардан, масалан Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ каби кўпчилик илм аҳлининг амали шунга (мос)дир, улар олов теккан нарсадан таҳорат (олишни) тарк қилиш (тарафдори) эдилар. Бу Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг икки ишидан охиргисидир. Гўё бу ҳадис аввалги ҳадисни — олов теккан нарсадан таҳорат (олиш) ҳадисини насх қилувчидир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْوُضُوءِ مِنْ لُحُومِ الإِبِلِ فَقَالَ " تَوَضَّئُوا مِنْهَا " . وَسُئِلَ عَنِ الْوُضُوءِ مِنْ لُحُومِ الْغَنَمِ فَقَالَ " لاَ تَتَوَضَّئُوا مِنْهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَأُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ أُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ . وَالصَّحِيحُ حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ لَمْ يَرَوُا الْوُضُوءَ مِنْ لُحُومِ الإِبِلِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ар-Розийдан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайлодан, у ал-Баро ибн Озиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан туя гўшти(ни еган)дан таҳорат (олиш) ҳақида сўралди, у: «Ундан таҳорат олинг,» дедилар. Ва ундан қўй гўшти(ни еган)дан таҳорат (олиш) ҳақида сўралди, у: «Ундан таҳорат олманг,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Жобир ибн Самура ва Усайд ибн Ҳузайрдан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Ҳажжож ибн Артоҳ Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайлодан, у Усайд ибн Ҳузайрдан ривоят қилган. Тўғриси эса Абдураҳмон ибн Абу Лайлонинг ал-Баро ибн Озибдан (қилган) ҳадисидир. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи тобиин ва бошқа илм аҳлидан ривоят қилинишича, улар туя гўштидан таҳорат (олишни) қабул қилмаганлар, бу Суфён ас-Саврий ва куфаликларнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ بُسْرَةَ بِنْتِ صَفْوَانَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ مَسَّ ذَكَرَهُ فَلاَ يُصَلِّ حَتَّى يَتَوَضَّأَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَرْوَى ابْنَةِ أُنَيْسٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ هَذَا عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بُسْرَةَ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон ривоят қилди, Ҳишом ибн Урвадан, у деди: менга отам хабар берди, Бусра бинт Сафвон (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилиб), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким закарини (жинсий аъзосини) ушласа, токи таҳорат олмагунча намоз ўқимасин,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Умму Ҳабиба, Абу Айюб, Абу Ҳурайра, Арва бинт Унайс, Оиша, Жобир, Зайд ибн Холид ва Абдуллоҳ ибн Амрдан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У (Термизий) деди: бирдан ортиқ (рови) буни шундай — Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Бусрадан ривоят қилган.
وَرَوَى أَبُو أُسَامَةَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَرْوَانَ، عَنْ بُسْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، بِهَذَا .
Бу ҳадисни Абу Усома ва бошқа бирдан ортиқ (рови) Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Марвондан, у Бусрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган. Бизга буни Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Абу Усома шу (тарзда) ривоят қилди.
وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ بُسْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ بُسْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ بُسْرَةَ . وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ حَدِيثُ أُمِّ حَبِيبَةَ فِي هَذَا الْبَابِ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثُ الْعَلاَءِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ . وَقَالَ مُحَمَّدٌ لَمْ يَسْمَعْ مَكْحُولٌ مِنْ عَنْبَسَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ وَرَوَى مَكْحُولٌ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عَنْبَسَةَ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ . وَكَأَنَّهُ لَمْ يَرَ هَذَا الْحَدِيثَ صَحِيحًا .
Бу ҳадисни Абуз-Зинод ҳам Урвадан, у Бусрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Бизга буни Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Абуз-Зинод ривоят қилди, отасидан, у Урвадан, у Бусрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва тобиинлардан бирдан ортиғининг сўзидир, буни ал-Авзоий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: бу бобда энг саҳиҳ нарса Бусранинг ҳадисидир. Абу Зуръа деди: бу бобда Умму Ҳабибанинг ҳадиси саҳиҳдир, у ал- Ало ибн ал-Ҳориснинг Макҳулдан, у Анбаса ибн Абу Суфёндан, у Умму Ҳабибадан (қилган) ҳадисидир. Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: Макҳул Анбаса ибн Абу Суфёндан (ҳадис) эшитмаган ва Макҳул Анбасадан бир киши орқали бу ҳадисдан бошқасини ривоят қилган. Гўё у бу ҳадисни саҳиҳ деб ҳисобламаган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُلاَزِمُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَدْرٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ، هُوَ الْحَنَفِيُّ عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " وَهَلْ هُوَ إِلاَّ مُضْغَةٌ مِنْهُ أَوْ بَضْعَةٌ مِنْهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَبَعْضِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ لَمْ يَرَوُا الْوُضُوءَ مِنْ مَسِّ الذَّكَرِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَابْنِ الْمُبَارَكِ . وَهَذَا الْحَدِيثُ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ . وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَيُّوبُ بْنُ عُتْبَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ جَابِرٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ طَلْقٍ عَنْ أَبِيهِ . وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي مُحَمَّدِ بْنِ جَابِرٍ وَأَيُّوبَ بْنِ عُتْبَةَ . وَحَدِيثُ مُلاَزِمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَدْرٍ أَصَحُّ وَأَحْسَنُ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Мулозим ибн Амр ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Бадрдан, у Қайс ибн Талқ ибн Алидан — у ал-Ҳанафийдир — у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «(Закар) фақат ундан (кишининг танасидан) бир парча (гўшт) ёки ундан бир бўлакча эмасми?» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абу Умомадан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бирдан ортиғидан ва баъзи тобиинлардан ривоят қилинишича, улар закарни ушлашдан таҳорат (олишни) қабул қилмаганлар, бу куфаликлар ва Ибн ал-Муборакнинг сўзидир. Бу ҳадис бу бобда ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Бу ҳадисни Айюб ибн Утба ва Муҳаммад ибн Жобир ҳам Қайс ибн Талқдан, у отасидан ривоят қилган. Баъзи ҳадис аҳли Муҳаммад ибн Жобир ва Айюб ибн Утба ҳақида (танқидий) гапирганлар. Мулозим ибн Амрнинг Абдуллоҳ ибн Бадрдан (қилган) ҳадиси эса асаҳҳ (энг саҳиҳ) ва аҳсан (энг яхши)дир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ وَأَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَ بَعْضَ نِسَائِهِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ . قَالَ قُلْتُ مَنْ هِيَ إِلاَّ أَنْتِ قَالَ فَضَحِكَتْ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ قَالُوا لَيْسَ فِي الْقُبْلَةِ وُضُوءٌ . وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الْقُبْلَةِ وُضُوءٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ . وَإِنَّمَا تَرَكَ أَصْحَابُنَا حَدِيثَ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا لأَنَّهُ لاَ يَصِحُّ عِنْدَهُمْ لِحَالِ الإِسْنَادِ . قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ الْعَطَّارَ الْبَصْرِيَّ يَذْكُرُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ ضَعَّفَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ هَذَا الْحَدِيثَ جِدًّا . وَقَالَ هُوَ شِبْهُ لاَ شَىْءَ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُضَعِّفُ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَهَا وَلَمْ يَتَوَضَّأْ . وَهَذَا لاَ يَصِحُّ أَيْضًا . وَلاَ نَعْرِفُ لإِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ سَمَاعًا مِنْ عَائِشَةَ . وَلَيْسَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ شَيْءٌ .
Бизга Қутайба, Ҳаннод, Абу Курайб, Аҳмад ибн Манииъ, Маҳмуд ибн Ғайлон ва Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Вакииъ ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлларидан бирини ўпдилар, сўнг таҳорат олмасдан намозга чиқдилар. У (Урва) деди: мен: «У сиздан бошқа ким бўларди?» дедим. (Оиша) шунда кулди. Абу Исо (Термизий) деди: бунга ўхшаш нарса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва тобиинлардан илм аҳлининг бирдан ортиғидан ривоят қилинган. Бу Суфён ас-Саврий ва куфаликларнинг сўзидир, улар: ўпишда таҳорат (олиш) йўқ, дедилар. Молик ибн Анас, ал-Авзоий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ: ўпишда таҳорат (олиш) бор, дедилар. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва тобиинлардан илм аҳлининг бирдан ортиғининг сўзидир. Ашобларимиз бу ҳақдаги Оишанинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадисини фақат шунинг учун тарк қилдилар-ки, у уларнинг наздида иснод ҳолати сабабли саҳиҳ эмасдир. У (Термизий) деди: мен Абу Бакр ал-Аттор ал-Басрийнинг Али ибн ал-Мадинийдан зикр қилиб айтганини эшитдим: Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон бу ҳадисни жуда заиф деб (баҳолади). Ва у: бу деярли ҳеч нарса эмас, деди. У (Термизий) деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг (ал-Бухорий) бу ҳадисни заиф (деб баҳолаганини) эшитдим, у: Ҳабиб ибн Абу Собит Урвадан (ҳадис) эшитмаган, деди. Иброҳим ат-Таймийдан, у Оишадан ривоят қилинишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни ўпдилар ва таҳорат олмадилар. Бу ҳам саҳиҳ эмас. Биз Иброҳим ат-Таймийнинг Оишадан (ҳадис) эшитганини билмаймиз. Бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳеч нарса саҳиҳ (собит) бўлмаган.
حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، - وَهُوَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ الْكُوفِيُّ وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ حَدَّثَنَا وَقَالَ، إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاءَ فَأَفْطَرَ فَتَوَضَّأَ . فَلَقِيتُ ثَوْبَانَ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ صَدَقَ أَنَا صَبَبْتُ لَهُ وَضُوءَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَابْنُ أَبِي طَلْحَةَ أَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنَ التَّابِعِينَ الْوُضُوءَ مِنَ الْقَىْءِ وَالرُّعَافِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ فِي الْقَىْءِ وَالرُّعَافِ وُضُوءٌ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ . وَقَدْ جَوَّدَ حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ هَذَا الْحَدِيثَ . وَحَدِيثُ حُسَيْنٍ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ . وَرَوَى مَعْمَرٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ فَأَخْطَأَ فِيهِ فَقَالَ عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الأَوْزَاعِيَّ وَقَالَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ وَإِنَّمَا هُوَ مَعْدَانُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ .
Бизга Абу Убайда ибн Абус-Сафар — у Аҳмад ибн Абдуллоҳ ал-Ҳамдоний ал-Куфий — ва Ишоқ ибн Мансур ривоят қилдилар. Абу Убайда: бизга ривоят қилди, деди, Ишоқ эса: бизга хабар берди, деди: Абдуссамад ибн Абдулворис, менга отам ривоят қилди, Ҳусайн ал-Муаллимдан, у Яҳё ибн Абу Касийрдан, у деди: менга Абдураҳмон ибн Амр ал-Авзоий ривоят қилди, Яийш ибн ал-Валид ал-Махзумийдан, у отасидан, у Маъдон ибн Абу Талҳадан, у Абуд-Дардо (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қусдилар, шу сабабли рўзаларини очиб, таҳорат олдилар. (Рови деди:) мен Савбонни Димашқ масжидида учратдим ва буни унга зикр қилдим, у: рост айтди, мен у учун таҳорат сувини қуйган эдим, деди. Абу Исо (Термизий) деди: Ишоқ ибн Мансур «Маъдон ибн Талҳа» деди. Абу Исо (Термизий) деди: «Ибн Абу Талҳа» (дейилиши) асаҳҳдир. Абу Исо (Термизий) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа тобиинлардан илм аҳлининг бирдан ортиғи қусиш ва бурун қонашдан таҳорат (олишни) қабул қилган. Бу Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли: қусиш ва бурун қонашда таҳорат (олиш) йўқ, дедилар. Бу Молик ва Шофеъийнинг сўзидир. Ҳусайн ал-Муаллим бу ҳадисни яхши (мукаммал) ривоят қилган. Ҳусайннинг ҳадиси бу бобда энг саҳиҳ нарсадир. Маъмар бу ҳадисни Яҳё ибн Абу Касийрдан ривоят қилиб, унда хато қилди, у: Яийш ибн ал-Валиддан, у Холид ибн Маъдондан, у Абуд-Дардодан, деди ва унда ал-Авзоийни зикр қилмади ҳамда «Холид ибн Маъдон»дан деди, ҳолбуки у Маъдон ибн Абу Талҳадир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي فَزَارَةَ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " مَا فِي إِدَاوَتِكَ " . فَقُلْتُ نَبِيذٌ . فَقَالَ " تَمْرَةٌ طَيِّبَةٌ وَمَاءٌ طَهُورٌ " . قَالَ فَتَوَضَّأَ مِنْهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي زَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَأَبُو زَيْدٍ رَجُلٌ مَجْهُولٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ لاَ يُعْرَفُ لَهُ رِوَايَةٌ غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ . وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ بِالنَّبِيذِ مِنْهُمْ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُتَوَضَّأُ بِالنَّبِيذِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنِ ابْتُلِيَ رَجُلٌ بِهَذَا فَتَوَضَّأَ بِالنَّبِيذِ وَتَيَمَّمَ أَحَبُّ إِلَىَّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ لاَ يُتَوَضَّأُ بِالنَّبِيذِ أَقْرَبُ إِلَى الْكِتَابِ وَأَشْبَهُ لأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: "فإِن لَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا ".
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Шарийк ривоят қилди, Абу Фазорадан, у Абу Зайддан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мендан: «Идишингда нима бор?» деб сўрадилар. Мен: «Набиз (хурмо шарбати),» дедим. У: «Покиза хурмо ва тоза (покловчи) сув,» дедилар. (Рови) деди: шунда у ундан таҳорат олдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис фақат Абу Зайддан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган. Абу Зайд эса ҳадис аҳли наздида мажҳул (нотаниш) кишидир, ундан бу ҳадисдан бошқа ривоят маълум эмас. Баъзи илм аҳли набиз билан таҳорат (олишни) қабул қилган, улардан Суфён ас-Саврий ва бошқалар. Баъзи илм аҳли: набиз билан таҳорат олинмайди, дедилар, бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ишоқ деди: агар бир киши бунга гирифтор бўлса, набиз билан ҳам таҳорат олиши ва таяммум ҳам қилиши мен учун маҳбуброқдир. Абу Исо (Термизий) деди: набиз билан таҳорат олинмайди, деганларнинг сўзи Китобга (Қуръонга) яқинроқ ва муносиброқдир, чунки Аллаҳ таоло: «Агар сув топмасангиз, пок тупроқ билан таяммум қилингиз,» деган (Нисо сураси, 43).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم شَرِبَ لَبَنًا فَدَعَا بِمَاءٍ فَمَضْمَضَ وَقَالَ " إِنَّ لَهُ دَسَمًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ وَأُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمَضْمَضَةَ مِنَ اللَّبَنِ وَهَذَا عِنْدَنَا عَلَى الاِسْتِحْبَابِ وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمُ الْمَضْمَضَةَ مِنَ اللَّبَنِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, Уқайлдан, у аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сут ичдилар, сўнг сув сўраб оғизларини чайдилар ва: «Албатта унинг ёғи бор,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Саҳл ибн Саъд ас-Соидий ва Умму Саламадан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли сутдан (сўнг) оғизни чайишни (лозим деб) кўрган, бу бизнинг наздимизда мустаҳаб (тавсия этилган) даражададир, баъзилари эса сутдан (сўнг) оғизни чайишни (лозим деб) кўрмаганлар.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الزُّبَيْرِيُّ عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، سَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَبُولُ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَإِنَّمَا يُكْرَهُ هَذَا عِنْدَنَا إِذَا كَانَ عَلَى الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ . وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ذَلِكَ . وَهَذَا أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمُهَاجِرِ بْنِ قُنْفُذٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ وَعَلْقَمَةَ بْنِ الْفَغْوَاءِ وَجَابِرٍ وَالْبَرَاءِ .
Бизга Наср ибн Али ва Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Аҳмад Муҳаммад ибн Абдуллоҳ аз-Зубайрий ривоят қилди, Суфёндан, у аз-Заҳҳок ибн Усмондан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га, у кичик таҳорат қилаётган ҳолда, салом берди, у эса унга (саломни) қайтармадилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бизнинг наздимизда фақат (киши) ҳожатхонада (катта ёки кичик) таҳорат устида бўлганда макруҳ бўлади. Баъзи илм аҳли буни шундай тафсир қилган. Бу, бу бобда ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Муҳожир ибн Қунфуз, Абдуллоҳ ибн Ҳанзала, Алқама ибн ал-Фағво, Жобир ва ал-Бародан (ҳам ҳадислар) бор.
حَدَّثَنَا سَوَّارُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " يُغْسَلُ الإِنَاءُ إِذَا وَلَغَ فِيهِ الْكَلْبُ سَبْعَ مَرَّاتٍ أُولاَهُنَّ أَوْ أُخْرَاهُنَّ بِالتُّرَابِ وَإِذَا وَلَغَتْ فِيهِ الْهِرَّةُ غُسِلَ مَرَّةً " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَلَمْ يُذْكَرْ فِيهِ " إِذَا وَلَغَتْ فِيهِ الْهِرَّةُ غُسِلَ مَرَّةً " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ .
Бизга Саввор ибн Абдуллоҳ ал-Анбарий ривоят қилди, бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: мен Айюбдан эшитдим, у Муҳаммад ибн Сийриндан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Итд идишга тилини теккизса, идиш етти марта ювилади, уларнинг биринчиси ёки охиргиси тупроқ билан (ювилади). Мушук унга тилини теккизса, бир марта ювилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча тариқда шунга ўхшаш ривоят қилинган, аммо унда «мушук унга тилини теккизса, бир марта ювилади» дегани зикр қилинмаган. У деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан (ҳам ҳадис) бор.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ حُمَيْدَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ كَبْشَةَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، وَكَانَتْ، عِنْدَ ابْنِ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، دَخَلَ عَلَيْهَا . قَالَتْ فَسَكَبْتُ لَهُ وَضُوءًا قَالَتْ فَجَاءَتْ هِرَّةٌ تَشْرَبُ فَأَصْغَى لَهَا الإِنَاءَ حَتَّى شَرِبَتْ قَالَتْ كَبْشَةُ فَرَآنِي أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْجَبِينَ يَا بِنْتَ أَخِي فَقُلْتُ نَعَمْ . قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنَجَسٍ إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ أَوِ الطَّوَّافَاتِ " . وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ لَمْ يَرَوْا بِسُؤْرِ الْهِرَّةِ بَأْسًا . وَهَذَا أَحَسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ . وَقَدْ جَوَّدَ مَالِكٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ وَلَمْ يَأْتِ بِهِ أَحَدٌ أَتَمَّ مِنْ مَالِكٍ .
Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан, у Ҳумайда бинти Убайд ибн Рифўадан, у Кабша бинти Каъб ибн Моликдан — у Ибн Абу Қатоданинг (хотини) эди — (ривоят қилишича), Абу Қатода унинг олдига кирди. У (Кабша) деди: мен унга таҳорат суви қуйдим. У деди: шунда бир мушук келиб (сувдан) ича бошлади, у (Абу Қатода) идишни унга (мушукка) эғдириб турди, токи у ичиб бўлгунча. Кабша деди: у мени унга қараб турганимни кўриб: «Ажабланяпсанми, эй жияним?» деди. Мен: «Ҳа,» дедим. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): „Албатта у (мушук) нажас эмас, у фақат сизнинг атрофингизда айланиб юрувчилардан — эркаги ёки урғочисидир,“ дедилар,» деди. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари, тобеинлар ва улардан кейингилардан — Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ каби — аксар олимларнинг сўзидир; улар мушук ичиб қолдирган сувда зарар кўрмаганлар. Бу бобда ривоят қилинган энг яхши нарса шудир. Молик бу ҳадисни Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан яхши (саҳиҳ қилиб) ривоят қилган, ҳеч ким уни Моликдан тўлиқроқ келтирган эмас.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ بَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ فَقِيلَ لَهُ أَتَفْعَلُ هَذَا قَالَ وَمَا يَمْنَعُنِي وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ . قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَكَانَ يُعْجِبُهُمْ حَدِيثُ جَرِيرٍ لأَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ . هَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ يَعْنِي كَانَ يُعْجِبُهُمْ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَحُذَيْفَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَبِلاَلٍ وَسَعْدٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَسَلْمَانَ وَبُرَيْدَةَ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَأَنَسٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عُبَادَةَ وَيُقَالُ ابْنُ عِمَارَةَ وَأُبَىُّ بْنُ عِمَارَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ جَرِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Ҳаммом ибн ал-Ҳорисдан (ривоят қилиб) деди: Жарийр ибн Абдуллоҳ сийдик чиқариб, сўнг таҳорат олди ва махсилари устига маш тортди. Унга: «Сен шуни қиляпсанми?» дейилди. У: «Нима мени ман қилади, ҳолбуки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шуни қилганларини кўрганман,» деди. Иброҳим деди: уларга Жарийрнинг ҳадиси маъқул тушарди, чунки унинг Исломи Моида (сураси) нозил бўлганидан кейин эди. Бу Иброҳимнинг сўзи, яъни уларга маъқул тушарди. У деди: бу бобда Умар, Али, Ҳузайфа, ал-Муғийра, Билол, Саъд, Абу Айюб, Салмон, Бурайда, Амр ибн Умайя, Анас, Саҳл ибн Саъд, Яъло ибн Мурра, Убода ибн ас-Сомит, Усома ибн Шарик, Абу Умома, Жобир, Усома ибн Зайд ва Ибн Убодадан (ҳам ҳадис) бор; уни Ибн Имора ва Убай ибн Имора ҳам дейилади. Абу Исо (Термизий) деди: Жарийрнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
وَيُرْوَى عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، قَالَ رَأَيْتُ جَرِيرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ فَقُلْتُ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ . فَقُلْتُ لَهُ أَقَبْلَ الْمَائِدَةِ أَمْ بَعْدَ الْمَائِدَةِ فَقَالَ مَا أَسْلَمْتُ إِلاَّ بَعْدَ الْمَائِدَةِ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ زِيَادٍ التِّرْمِذِيُّ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ جَرِيرٍ . قَالَ وَرَوَى بَقِيَّةُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَدْهَمَ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ جَرِيرٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ مُفَسِّرٌ لأَنَّ بَعْضَ مَنْ أَنْكَرَ الْمَسْحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ تَأَوَّلَ أَنَّ مَسْحَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْخُفَّيْنِ كَانَ قَبْلَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ وَذَكَرَ جَرِيرٌ فِي حَدِيثِهِ أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ .
Шаҳр ибн Ҳавшабдан ривоят қилинади, у деди: мен Жарийр ибн Абдуллоҳни таҳорат олиб, махсилари устига маш тортаётганини кўрдим ва бу ҳақда унга (сўроқ) қилдим. У: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни таҳорат олиб, махсилари устига маш тортганларини кўрдим,» деди. Мен унга: «Моида (сураси нозил бўлиши)дан олдинми ёки Моидадан кейинми?» дедим. У: «Мен фақат Моидадан кейин Исломга кирганман,» деди. Бизга буни Қутайба ривоят қилди, бизга Холид ибн Зиёд ат-Термизий ривоят қилди, Муқотил ибн Ҳайёндан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Жарийрдан. У деди: Бақийя буни Иброҳим ибн Адҳамдан, у Муқотил ибн Ҳайёндан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Жарийрдан ривоят қилди. Бу ҳадис тушунтирувчи ҳадисдир, чунки махсилар устига маш тортишни инкор қилганларнинг баъзилари, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг махсилар устига маш тортишлари Моида (сураси) нозил бўлишидан олдин эди, деб таъвил қилганлар; Жарийр эса ўз ҳадисида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни Моида (сураси) нозил бўлганидан кейин махсилар устига маш тортганларини кўрганини зикр қилди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيِّ، عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ فَقَالَ " لِلْمُسَافِرِ ثَلاَثَةٌ وَلِلْمُقِيمِ يَوْمٌ " . وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ صَحَّحَ حَدِيثَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ فِي الْمَسْحِ . وَأَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ بْنُ عَبْدٍ وَيُقَالُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي بَكْرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَصَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ وَعَوْفِ بْنِ مَالِكٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَرِيرٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абу Авона ривоят қилди, Саид ибн Масруқдан, у Иброҳим ат-Таймийдан, у Амр ибн Маймундан, у Абу Абдуллоҳ ал-Жадалийдан, у Хузайма ибн Собитдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилишича), у кишидан махсилар устига маш тортиш тўғрисида сўралганида: «Мусофирга уч (кун), муқимга (маҳаллий кишига) бир кун,» дедилар. Яҳё ибн Маъийндан зикр қилинишича, у маш ҳақидаги Хузайма ибн Собитнинг ҳадисини саҳиҳ деган. Абу Абдуллоҳ ал-Жадалийнинг исми Абд ибн Абд, уни Абдурраҳмон ибн Абд ҳам дейилади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Али, Абу Бакра, Абу Ҳурайра, Сафвон ибн Ассол, Авф ибн Молик, Ибн Умар ва Жарийрдан (ҳам ҳадис) бор.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُنَا إِذَا كُنَّا سَفْرًا أَنْ لاَ نَنْزِعَ خِفَافَنَا ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيَهُنَّ إِلاَّ مِنْ جَنَابَةٍ وَلَكِنْ مِنْ غَائِطٍ وَبَوْلٍ وَنَوْمٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى الْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ وَحَمَّادٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيِّ عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ وَلاَ يَصِحُّ . قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ شُعْبَةُ لَمْ يَسْمَعْ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ مِنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيِّ حَدِيثَ الْمَسْحِ . وَقَالَ زَائِدَةُ عَنْ مَنْصُورٍ كُنَّا فِي حُجْرَةِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ وَمَعَنَا إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ فَحَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيِّ عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ الْمُرَادِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْفُقَهَاءِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا يَمْسَحُ الْمُقِيمُ يَوْمًا وَلَيْلَةً وَالْمُسَافِرُ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيَهُنَّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ لَمْ يُوَقِّتُوا فِي الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالتَّوْقِيتُ أَصَحُّ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ أَيْضًا مِنْ غَيْرِ حَدِيثِ عَاصِمٍ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Осим ибн Абун-Нажуддан, у Зирр ибн Ҳубайш дан, у Сафвон ибн Ассолдан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга сафарда бўлганимизда махсиларимизни уч кун ва кечалари давомида ечмасликни буюрардилар, жунубликдан бошқа (ҳолатда); балки катта ҳожат, кичик ҳожат ва уйқу (сабабли ечмасдик). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. ал-Ҳакам ибн Утайба ва Ҳаммод буни Иброҳим ан-Нахаъийдан, у Абу Абдуллоҳ ал-Жадалийдан, у Хузайма ибн Собитдан ривоят қилганлар, аммо бу саҳиҳ эмас. Али ибн ал-Мадийний деди: Яҳё ибн Саид деди: Шуъба деди: Иброҳим ан-Нахаъий Абу Абдуллоҳ ал-Жадалийдан маш ҳадисини эшитмаган. Зоида Мансурдан (ривоят қилиб) деди: биз Иброҳим ат-Таймийнинг ҳужрасида эдик, биз билан Иброҳим ан-Нахаъий ҳам бор эди, Иброҳим ат-Таймий бизга Амр ибн Маймундан, у Абу Абдуллоҳ ал-Жадалийдан, у Хузайма ибн Собитдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан махсилар устига маш тортиш тўғрисида ривоят қилди. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) деди: бу бобдаги энг яхши нарса Сафвон ибн Ассол ал-Муродийнинг ҳадисидир. Абу Исо (Термизий) деди: бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари, тобеинлар ва улардан кейинги фуқаҳолардан — Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ каби — аксар олимларнинг сўзидир; улар: муқим бир кун-бир кеча, мусофир уч кун ва кечалари давомида маш тортади, деганлар. Абу Исо (Термизий) деди: баъзи илм аҳлидан ривоят қилинишича, улар махсилар устига маш тортишда муддат белгиламаганлар; бу Молик ибн Анаснинг сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: муддат белгилаш саҳиҳроқдир. Бу ҳадис Сафвон ибн Ассолдан Осимнинг ҳадисидан бошқа (тариқ) билан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، أَخْبَرَنِي ثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، عَنْ كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ أَعْلَى الْخُفِّ وَأَسْفَلَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ . وَهَذَا حَدِيثٌ مَعْلُولٌ لَمْ يُسْنِدْهُ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ غَيْرُ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ وَمُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالاَ لَيْسَ بِصَحِيحٍ لأَنَّ ابْنَ الْمُبَارَكِ رَوَى هَذَا عَنْ ثَوْرٍ عَنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ مُرْسَلٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْمُغِيرَةَ .
Бизга Абул-Валийд ад-Димашқий ривоят қилди, бизга ал-Валийд ибн Муслим ривоят қилди, менга Савр ибн Язид хабар берди, Ражо ибн Ҳайвадан, у ал-Муғийранинг котибидан, у ал-Муғийра ибн Шуъбадан (ривоят қилишича), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) махсининг усти ва остига маш тортдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейинги фуқаҳолардан бир нечтасининг сўзидир; Молик, Шофеий ва Ишоқ шуни айтадилар. Бу иллатли (заиф) ҳадисдир; уни Савр ибн Язиддан ал-Валийд ибн Муслимдан бошқа ҳеч ким муснад (узлуксиз иснад билан) қилмаган. Абу Исо (Термизий) деди: мен Абу Зуръа ва Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий)дан бу ҳадис тўғрисида сўрадим, иккаласи: «Бу саҳиҳ эмас, чунки Ибн ал-Муборак буни Саврдан, у Ражо ибн Ҳайвадан ривоят қилиб: „менга ал-Муғийранинг котибидан ривоят қилинди“ деб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (қилиб) келтирган ва унда ал-Муғийрани зикр қилмаган,» дедилар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَمْسَحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ عَلَى ظَاهِرِهِمَا . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا يَذْكُرُ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ " عَلَى ظَاهِرِهِمَا " . غَيْرَهُ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَكَانَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ يُشِيرُ بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الزِّنَادِ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Абуз-Зинод ривоят қилди, отасидан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у ал-Муғийра ибн Шуъбадан (ривоят қилиб) деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни махсиларнинг усти тарафига маш тортаётганларини кўрдим. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Муғийранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир, у Абдурраҳмон ибн Абуз-Зиноднинг отасидан, у Урвадан, у ал-Муғийрадан (ривоят қилган) ҳадисидир; биз Урвадан, у ал-Муғийрадан «усти тарафига» (деган сўзни) ундан бошқа ҳеч ким зикр қилганини билмаймиз. Бу бир неча илм аҳлининг сўзидир; Суфён ас-Саврий ва Аҳмад шуни айтадилар. Муҳаммад (Бухорий) деди: Молик ибн Анас Абдурраҳмон ибн Абуз-Зинодга (ишончли рови деб) ишора қиларди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ تَوَضَّأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَمَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَالنَّعْلَيْنِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا يَمْسَحُ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ نَعْلَيْنِ إِذَا كَانَا ثَخِينَيْنِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ صَالِحَ بْنَ مُحَمَّدٍ التِّرْمِذِيَّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مُقَاتِلٍ السَّمَرْقَنْدِيَّ يَقُولُ دَخَلْتُ عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ فَدَعَا بِمَاءٍ فَتَوَضَّأَ وَعَلَيْهِ جَوْرَبَانِ فَمَسَحَ عَلَيْهِمَا ثُمَّ قَالَ فَعَلْتُ الْيَوْمَ شَيْئًا لَمْ أَكُنْ أَفْعَلُهُ مَسَحْتُ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَهُمَا غَيْرُ مُنَعَّلَيْنِ .
Бизга Ҳаннод ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилдилар, иккаласи деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Суфёндан, у Абу Қайсдан, у Ҳузайл ибн Шураҳбилдан, у ал-Муғийра ибн Шуъбадан (ривоят қилиб) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳорат олдилар ва пайпоқ (жавраб) ҳамда найл (кавуш)лари устига маш тортдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бир неча илм аҳлининг сўзидир; Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар; улар: пайпоқлар қалин бўлса, устида кавуш бўлмаса ҳам, уларга маш тортади, деганлар. У деди: бу бобда Абу Мусодан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: мен Солиҳ ибн Муҳаммад ат-Термизийдан эшитдим, у деди: мен Абу Муқотил ас-Самарқандийдан эшитдим, у: «Абу Ҳанифанинг ҳузурига у вафот этган касаллиги вақтида кирдим, у сув сўраб таҳорат олди, устида иккита пайпоқ бор эди, уларга маш тортди, сўнг: „Бугун мен илгари қилмаган ишни қилдим — кавушсиз пайпоқларга маш тортдим,“ деди,» деб айтди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ تَوَضَّأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَمَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ وَالْعِمَامَةِ . قَالَ بَكْرٌ وَقَدْ سَمِعْتُ مِنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ . قَالَ وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ مَسَحَ عَلَى نَاصِيَتِهِ وَعِمَامَتِهِ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ذَكَرَ بَعْضُهُمُ الْمَسْحَ عَلَى النَّاصِيَةِ وَالْعِمَامَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ بَعْضُهُمُ النَّاصِيَةَ . وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِعَيْنِي مِثْلَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَسَلْمَانَ وَثَوْبَانَ وَأَبِي أُمَامَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَأَنَسٌ . وَبِهِ يَقُولُ الأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا يَمْسَحُ عَلَى الْعِمَامَةِ . وَقَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ لاَ يَمْسَحُ عَلَى الْعِمَامَةِ إِلاَّ أَنْ يَمْسَحَ بِرَأْسِهِ مَعَ الْعِمَامَةِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعَ بْنَ الْجَرَّاحِ يَقُولُ إِنْ مَسَحَ عَلَى الْعِمَامَةِ يُجْزِئُهُ لِلأَثَرِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ривоят қилди, Сулаймон ат-Таймийдан, у Бакр ибн Абдуллоҳ ал-Музанийдан, у ал-Ҳасандан, у Ибн ал-Муғийра ибн Шуъбадан, у отасидан (ривоят қилиб) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳорат олдилар ва махсилар ҳамда салла устига маш тортдилар. Бакр деди: мен Ибн ал-Муғийрадан эшитганман. У деди: Муҳаммад ибн Башшор бу ҳадисни бошқа бир ўринда у (Набий) ўзининг пешона сочи ва салласига маш тортдилар, деб зикр қилди. Бу ҳадис ал-Муғийра ибн Шуъбадан бир неча тариқда ривоят қилинган; уларнинг баъзилари пешона сочи ва саллага маш тортишни зикр қилган, баъзилари пешона сочини зикр қилмаган. Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасандан эшитдим, у деди: мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, у: «Мен ўз кўзим билан Яҳё ибн Саид ал-Қаттонга ўхшашини кўрмаганман,» деди. У деди: бу бобда Амр ибн Умайя, Салмон, Савбон ва Абу Умомадан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Муғийра ибн Шуъбанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бир неча илм аҳлининг сўзидир; улар орасида Абу Бакр, Умар ва Анас бор. ал-Авзоий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар; улар: салла устига маш тортилади, деганлар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва тобеинлардан бир нечтаси эса: салла билан бирга бошига ҳам маш тортмаса, фақат салла устига маш тортилмайди, деганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн ал-Муборак ва Шофеийнинг сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: мен ал-Жоруд ибн Муъоздан эшитдим, у деди: мен Вакииъ ибн ал-Жарроҳдан эшитдим, у: «Агар салла устига маш тортса, асар (ривоят) сабабли унга кифоя қилади,» деди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ بِلاَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ وَالْخِمَارِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Али ибн Мусъҳир ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у ал-Ҳакамдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Каъб ибн Ужрадан, у Билол (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилишича), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) махсилар ва хумор (бош рўмол) устига маш тортдилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، هُوَ الْقُرَشِيُّ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، قَالَ سَأَلْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمَسْحِ، عَلَى الْخُفَّيْنِ فَقَالَ السُّنَّةُ يَا ابْنَ أَخِي . قَالَ وَسَأَلْتُهُ عَنِ الْمَسْحِ، عَلَى الْعِمَامَةِ فَقَالَ أَمِسَّ الشَّعَرَ الْمَاءَ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, бизга Бишр ибн ал-Муфаддал ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн Ишоқдан — у ал-Қурашийдир — у Абу Убайда ибн Муҳаммад ибн Аммор ибн Ёсирдан (ривоят қилиб) деди: мен Жобир ибн Абдуллоҳдан махсилар устига маш тортиш тўғрисида сўрадим. У: «Бу суннатдир, эй жияним,» деди. У деди: мен ундан салла устига маш тортиш тўғрисида сўрадим. У: «Сочга сув тегизиб қўй,» деди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ خَالَتِهِ، مَيْمُونَةَ قَالَتْ وَضَعْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غُسْلاً فَاغْتَسَلَ مِنَ الْجَنَابَةِ فَأَكْفَأَ الإِنَاءَ بِشِمَالِهِ عَلَى يَمِينِهِ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي الإِنَاءِ فَأَفَاضَ عَلَى فَرْجِهِ ثُمَّ دَلَكَ بِيَدِهِ الْحَائِطَ أَوِ الأَرْضَ ثُمَّ مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ وَغَسَلَ وَجْهَهُ وَذِرَاعَيْهِ ثُمَّ أَفَاضَ عَلَى رَأْسِهِ ثَلاَثًا ثُمَّ أَفَاضَ عَلَى سَائِرِ جَسَدِهِ ثُمَّ تَنَحَّى فَغَسَلَ رِجْلَيْهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Солим ибн Абул-Жаъддан, у Курайбдан, у Ибн Аббосдан, у унинг холаси Маймуна (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилиб) деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ғусл (учун сув) қўйдим, у киши жунубликдан ғусл қилдилар: идишни чап қўллари билан ўнг қўлларига ағдариб, икки кафтларини ювдилар, сўнг қўлларини идишга солиб авратларига сув қуйдилар, сўнг қўлларини деворга ёки ерга ишқаладилар, сўнг оғиз ва бурунларига сув олиб чайдилар, юзлари ва икки билакларини ювдилар, сўнг бошларига уч марта сув қуйдилар, сўнг бутун таналарига сув қуйдилар, сўнг ўша жойдан силжиб икки оёқларини ювдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Умму Салама, Жобир, Абу Саид, Жубайр ибн Мутъим ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадис) бор.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَغْتَسِلَ مِنَ الْجَنَابَةِ بَدَأَ فَغَسَلَ يَدَيْهِ قَبْلَ أَنْ يُدْخِلَهُمَا الإِنَاءَ ثُمَّ غَسَلَ فَرْجَهُ وَيَتَوَضَّأُ وُضُوءَهُ لِلصَّلاَةِ ثُمَّ يُشَرِّبُ شَعْرَهُ الْمَاءَ ثُمَّ يَحْثِي عَلَى رَأْسِهِ ثَلاَثَ حَثَيَاتٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ أَنَّهُ يَتَوَضَّأُ وُضُوءَهُ لِلصَّلاَةِ ثُمَّ يُفْرِغُ عَلَى رَأْسِهِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ يُفِيضُ الْمَاءَ عَلَى سَائِرِ جَسَدِهِ ثُمَّ يَغْسِلُ قَدَمَيْهِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِنِ انْغَمَسَ الْجُنُبُ فِي الْمَاءِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ أَجْزَأَهُ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жунубликдан ғусл қилмоқчи бўлганларида, аввал қўлларини идишга солишдан олдин уларни ювардилар, сўнг авратларини ювардилар ва намоз таҳоратидек таҳорат олардилар, сўнг сочларига сув едирардилар (сингдирардилар), сўнг бошларига уч ҳовуч (сув) қуярдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли жунубликдан ғусл қилишда шуни ихтиёр қилганлар: у намоз таҳоратидек таҳорат олади, сўнг бошига уч марта (сув) қуяди, сўнг бутун танасига сув қуяди, сўнг икки оёғини ювади. Илм аҳли ҳузурида амал шу асосдадир; улар: агар жунуб киши сувга шўнғиса-ю таҳорат олмаса, унга кифоя қилади, деганлар; бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي امْرَأَةٌ أَشُدُّ ضَفْرَ رَأْسِي أَفَأَنْقُضُهُ لِغُسْلِ الْجَنَابَةِ قَالَ " لاَ إِنَّمَا يَكْفِيكِ أَنْ تَحْثِينَ عَلَى رَأْسِكِ ثَلاَثَ حَثَيَاتٍ مِنْ مَاءٍ ثُمَّ تُفِيضِينَ عَلَى سَائِرِ جَسَدِكِ الْمَاءَ فَتَطْهُرِينَ " . أَوْ قَالَ " فَإِذَا أَنْتِ قَدْ تَطَهَّرْتِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا اغْتَسَلَتْ مِنَ الْجَنَابَةِ فَلَمْ تَنْقُضْ شَعْرَهَا أَنَّ ذَلِكَ يُجْزِئُهَا بَعْدَ أَنْ تُفِيضَ الْمَاءَ عَلَى رَأْسِهَا .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Айюб ибн Мусодан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абдуллоҳ ибн Рофиъдан, у Умму Салама (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилиб) деди: мен: «Эй Расулуллаҳ, мен бошимнинг сочини маҳкам ўраб боғлайдиган аёлман, жунублик ғусли учун уни ёзиб қўяйми?» дедим. У: «Йўқ, сенга бошингга уч ҳовуч сув қуйишинг, сўнг бутун танангга сув қуйишинг кифоя қилади, шунда покланасан,» дедилар. Ёки: «Шунда сен покланган бўласан,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шу асосдадир: аёл жунубликдан ғусл қилганда, сочини ёзмаса, бошига сув қуйганидан кейин бу унга кифоя қилади.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ وَجِيهٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ جَنَابَةٌ فَاغْسِلُوا الشَّعَرَ وَأَنْقُوا الْبَشَرَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْحَارِثِ بْنِ وَجِيهٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ وَهُوَ شَيْخٌ لَيْسَ بِذَاكَ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ . وَقَدْ تَفَرَّدَ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ وَيُقَالُ الْحَارِثُ بْنُ وَجِيهٍ وَيُقَالُ ابْنُ وَجْبَةَ .
Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, бизга ал-Ҳорис ибн Важийҳ ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Динор ривоят қилди, Муҳаммад ибн Сийриндан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб): «Ҳар бир соч тагида жунублик бор; бас, сочни ювинглар ва терини тозаланглар,» дедилар. У деди: бу бобда Али ва Анасдан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Ҳорис ибн Важийҳнинг ҳадиси ғарийб ҳадисдир, биз уни фақат унинг ҳадисидан биламиз; у (рови) эътиборли (кучли) бўлмаган шайхдир, аммо ундан бир неча имомлар ривоят қилганлар. У бу ҳадисни Молик ибн Динордан якка (рови сифатида) ривоят қилган. Уни ал-Ҳорис ибн Важийҳ ҳам дейилади, Ибн Важба ҳам дейилади.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ لاَ يَتَوَضَّأُ بَعْدَ الْغُسْلِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ أَنْ لاَ يَتَوَضَّأَ بَعْدَ الْغُسْلِ .
Бизга Исмоил ибн Мусо ривоят қилди, бизга Шарик ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилишича), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ғуслдан кейин таҳорат олмас эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо (Термизий) деди: бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва тобеинлардан бир неча илм аҳлининг сўзидир: ғуслдан кейин таҳорат олинмайди.
حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ فَعَلْتُهُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاغْتَسَلْنَا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ .
Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга ал-Валийд ибн Муслим ривоят қилди, ал-Авзоийдан, у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилиб) деди: хатна (жойи) хатна (жойи)дан ўтса, ғусл вожиб бўлади; мен ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни қилдик ва ғусл қилдик. У деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Амр ва Рофиъ ибн Хадиждан (ҳам ҳадис) бор.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ الْخِتَانَ وَجَبَ الْغُسْلُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ " إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ " . وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَعَائِشَةُ وَالْفُقَهَاءِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا إِذَا الْتَقَى الْخِتَانَانِ وَجَبَ الْغُسْلُ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Али ибн Зайддан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Хатна жойи хатна жойидан ўтса, ғусл вожиб бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. У деди: бу ҳадис Оишадан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча йўл билан: «Хатна жойи хатна жойидан ўтса, ғусл вожиб бўлган бўлади,» (деб) ривоят қилинган. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган илм аҳлининг кўпчилигининг сўзидир; улардан Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва Оиша (розияллаҳу анҳум), шунингдек тобеинлардан бўлган фақиҳлар ва улардан кейингилар, масалан Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ (шундай деган). Улар: «Икки хатна жойи (бир-бирига) қовушса, ғусл вожиб бўлади,» деганлар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ إِنَّمَا كَانَ الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ رُخْصَةً فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ ثُمَّ نُهِيَ عَنْهَا .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак ривоят қилди, бизга Юнус ибн Язид хабар берди, у Зуҳрийдан, у Саҳл ибн Саъддан, у Убай ибн Каъб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Сув (ғусл фақат) сувдан (маний чиқишидан вожиб)» дегани Исломнинг бошида (берилган) рухсат эди, кейин эса ундан қайтарилди (мансух қилинди).
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَإِنَّمَا كَانَ الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ ثُمَّ نُسِخَ بَعْدَ ذَلِكَ . وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَرَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهُ إِذَا جَامَعَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ فِي الْفَرْجِ وَجَبَ عَلَيْهِمَا الْغُسْلُ وَإِنْ لَمْ يُنْزِلاَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак ривоят қилди, бизга Маъмар хабар берди, у Зуҳрийдан, шу иснод билан худди шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. «Сув (ғусл) сувдан (манийдан)» дегани фақат Исломнинг бошида (шундай) эди, сўнгра кейинчалик у мансух қилинди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир неча киши шундай ривоят қилган; улардан Убай ибн Каъб ва Рофиъ ибн Хадиж (розияллаҳу анҳумо) бор. Илм аҳлининг кўпчилигининг амали шунга (асосланган)ки, агар киши хотини билан жинсий яқинлик қилса, иккаласидан ҳам ғусл вожиб бўлади, гарчи улар (маний) чиқармасалар ҳам.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي الْجَحَّافِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ فِي الاِحْتِلاَمِ . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَمْ نَجِدْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ عِنْدَ شَرِيكٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو الْجَحَّافِ اسْمُهُ دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَوْفٍ . وَيُرْوَى عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَحَّافِ وَكَانَ مَرْضِيًّا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَالزُّبَيْرِ وَطَلْحَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ " .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Шарийк хабар берди, у Абул-Жаҳҳофдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Сув (ғусл) сувдан (манийдан)» дегани фақат эҳтилом (туш кўриб маний чиқиши) ҳақидадир. Абу Исо (Термизий) деди: мен ал-Жоруднинг шундай деганини эшитдим: мен Вакииънинг шундай деганини эшитдим: биз бу ҳадисни фақат Шарийк ҳузуридагина топдик. Абу Исо (Термизий) деди: Абул-Жаҳҳофнинг исми Довуд ибн Абу Авфдир. Суфён ас-Саврийдан ривоят қилинишича, у: «Бизга Абул-Жаҳҳоф ривоят қилди, у рози бўлинадиган (ишончли) киши эди,» деган. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Усмон ибн Аффон, Али ибн Абу Толиб, Зубайр, Талҳа, Абу Айюб ва Абу Саид (розияллаҳу анҳум)дан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Сув (ғусл) сувдан (манийдан)дир,» деганлари (ҳақида ҳам ривоят) бор.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ خَالِدٍ الْخَيَّاطُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، هُوَ الْعُمَرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الرَّجُلِ يَجِدُ الْبَلَلَ وَلاَ يَذْكُرُ احْتِلاَمًا قَالَ " يَغْتَسِلُ " . وَعَنِ الرَّجُلِ يَرَى أَنَّهُ قَدِ احْتَلَمَ وَلَمْ يَجِدْ بَلَلاً قَالَ " لاَ غُسْلَ عَلَيْهِ " . قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ عَلَى الْمَرْأَةِ تَرَى ذَلِكَ غُسْلٌ قَالَ " نَعَمْ إِنَّ النِّسَاءَ شَقَائِقُ الرِّجَالِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ حَدِيثَ عَائِشَةَ فِي الرَّجُلِ يَجِدُ الْبَلَلَ وَلاَ يَذْكُرُ احْتِلاَمًا . وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ فِي الْحَدِيثِ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ إِذَا اسْتَيْقَظَ الرَّجُلُ فَرَأَى بِلَّةً أَنَّهُ يَغْتَسِلُ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ إِنَّمَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْغُسْلُ إِذَا كَانَتِ الْبِلَّةُ بِلَّةَ نُطْفَةٍ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ . وَإِذَا رَأَى احْتِلاَمًا وَلَمْ يَرَ بِلَّةً فَلاَ غُسْلَ عَلَيْهِ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Холид ал-Хайёт ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Умардан — у ал-Умарийдир — у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Қосим ибн Муҳаммаддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан намлик (ҳўллик) кўриб, лекин эҳтилом (туш кўришни) эсламайдиган киши ҳақида сўралди. У: «Ғусл қилади,» дедилар. Яна эҳтилом бўлганини (туш кўрганини) кўриб, лекин намлик топмайдиган киши ҳақида (сўралди). У: «Унга ғусл йўқ,» дедилар. Умму Салама (розияллаҳу анҳо): «Ё Расулаллоҳ, аёл киши шуни (эҳтиломни) кўрса, унга ғусл борми?» деди. У: «Ҳа, албатта аёллар эркакларнинг шеригидир (ўхшашидир),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Умар Убайдуллоҳ ибн Умардан, намлик кўриб лекин эҳтиломни эсламайдиган киши ҳақидаги Оишанинг ҳадисини (шундай) ривоят қилган. Абдуллоҳ ибн Умарни Яҳё ибн Саид ҳадисдаги ёдлаши (ҳифзи) жиҳатидан заиф санаган. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидирки, киши уйғониб намлик кўрса, ғусл қилади. Бу Суфён ас-Саврий ва Аҳмаднинг сўзидир. Тобеинлардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Унга ғусл фақат ўша намлик нутфа (маний) намлиги бўлсагина вожиб бўлади,» деганлар. Бу Шофеий ва Ишоқнинг сўзидир. Агар эҳтиломни (туш) кўриб, лекин намлик кўрмаса, кўпчилик илм аҳлининг наздида унга ғусл йўқ.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ الْبَلْخِيُّ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمَذْىِ فَقَالَ " مِنَ الْمَذْىِ الْوُضُوءُ وَمِنَ الْمَنِيِّ الْغُسْلُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمِقْدَادِ بْنِ الأَسْوَدِ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ " مِنَ الْمَذْىِ الْوُضُوءُ وَمِنَ الْمَنِيِّ الْغُسْلُ " . وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Муҳаммад ибн Амр ас-Саввоқ ал-Балхий ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, у Язид ибн Абу Зиёддан; (бошқа йўл билан) у деди: бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ҳам ривоят қилди, бизга Ҳусайн ал-Жуъфий ривоят қилди, у Зоидадан, у Язид ибн Абу Зиёддан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайлодан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мазий ҳақида сўрадим. У: «Мазийдан таҳорат, манийдан ғусл (вожиб бўлади),» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда ал-Миқдод ибнул-Асвад ва Убай ибн Каъб (розияллаҳу анҳумо)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Али ибн Абу Толибдан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча йўл билан: «Мазийдан таҳорат, манийдан ғусл,» (деб) ривоят қилинган. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган кўпчилик илм аҳлининг сўзидир; Суфён, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ، هُوَ ابْنُ السَّبَّاقِ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كُنْتُ أَلْقَى مِنَ الْمَذْىِ شِدَّةً وَعَنَاءً فَكُنْتُ أُكْثِرُ مِنْهُ الْغُسْلَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَأَلْتُهُ عَنْهُ فَقَالَ " إِنَّمَا يُجْزِئُكَ مِنْ ذَلِكَ الْوُضُوءُ " . فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِمَا يُصِيبُ ثَوْبِي مِنْهُ قَالَ " يَكْفِيكَ أَنْ تَأْخُذَ كَفًّا مِنْ مَاءٍ فَتَنْضَحَ بِهِ ثَوْبَكَ حَيْثُ تَرَى أَنَّهُ أَصَابَ مِنْهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ فِي الْمَذْىِ مِثْلَ هَذَا . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَذْىِ يُصِيبُ الثَّوْبَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يُجْزِئُ إِلاَّ الْغَسْلُ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُجْزِئُهُ النَّضْحُ . وَقَالَ أَحْمَدُ أَرْجُو أَنْ يُجْزِئَهُ النَّضْحُ بِالْمَاءِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абда ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Саид ибн Убайддан — у Ибнус-Саббоқдир — у отасидан, у Саҳл ибн Ҳунайф (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: мен мазидан қаттиқ қийналардим ва машаққат чекардим, шунинг учун кўп ғусл қилардим. Буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим ва ундан сўрадим. У: «Сенга бунинг учун таҳорат кифоя қилади, холос,» дедилар. Мен: «Ё Расулаллоҳ, кийимимга ундан тегиб қолгани ҳақида (нима қилай)?» дедим. У: «Бир ҳовуч сув олиб, ундан (мазидан) тегганини кўрган жойингга сепиб қўйишинг сенга етарли,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни мази ҳақида фақат Муҳаммад ибн Ишоқнинг шу каби ҳадисидангина биламиз. Мази кийимга тегиши ҳақида илм аҳли ихтилоф қилган: баъзилари «Ювишдан бошқа нарса кифоя қилмайди,» деганлар — бу Шофеий ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Унга (сув) сепиш кифоя қилади,» деганлар. Аҳмад эса: «Сув билан сепиш унга кифоя қилишидан умидворман,» деган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ ضَافَ عَائِشَةَ ضَيْفٌ فَأَمَرَتْ لَهُ بِمِلْحَفَةٍ صَفْرَاءَ فَنَامَ فِيهَا فَاحْتَلَمَ فَاسْتَحْيَا أَنْ يُرْسِلَ بِهَا وَبِهَا أَثَرُ الاِحْتِلاَمِ فَغَمَسَهَا فِي الْمَاءِ ثُمَّ أَرْسَلَ بِهَا فَقَالَتْ عَائِشَةُ لِمَ أَفْسَدَ عَلَيْنَا ثَوْبَنَا إِنَّمَا كَانَ يَكْفِيهِ أَنْ يَفْرُكَهُ بِأَصَابِعِهِ وَرُبَّمَا فَرَكْتُهُ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَصَابِعِي . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْفُقَهَاءِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا فِي الْمَنِيِّ يُصِيبُ الثَّوْبَ يُجْزِئُهُ الْفَرْكُ وَإِنْ لَمْ يُغْسَلْ . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ عَائِشَةَ مِثْلَ رِوَايَةِ الأَعْمَشِ . وَرَوَى أَبُو مَعْشَرٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ وَحَدِيثُ الأَعْمَشِ أَصَحُّ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Ҳаммом ибнул-Ҳорисдан (ривоят қилдики), у деди: Оиша (розияллаҳу анҳо)га бир меҳмон келди, у (Оиша) унга сариқ чойшаб (ёпинчиқ) буюрди. (Меҳмон) унда ухлаб, эҳтилом бўлди (туш кўрди). У чойшабда эҳтилом изи бор ҳолида уни қайтариб юборишдан уялди, шунинг учун уни сувга ботириб (ювиб), сўнг қайтариб юборди. Оиша (розияллаҳу анҳо): «Нега бизнинг кийимимизни бузди? Унга уни бармоқлари билан ишқалашнинг ўзи кифоя қиларди-ку! Мен ҳам Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кийимидан (уни) бармоқларим билан кўп ишқалаб тозалаганман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейинги фақиҳлардан бўлган бир неча кишининг сўзидир; масалан Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ. Улар маний кийимга тегиши ҳақида: «Унга ишқалаш кифоя қилади, гарчи ювилмаса ҳам,» деганлар. Мансурдан, у Иброҳимдан, у Ҳаммом ибнул-Ҳорисдан, у Оишадан ал-Аъмашнинг ривоятига ўхшаш қилиб шундай ривоят қилинган. Абу Маъшар эса бу ҳадисни Иброҳимдан, у Асваддан, у Оишадан (деб) ривоят қилган; ал-Аъмашнинг ҳадиси (эса) саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا غَسَلَتْ مَنِيًّا مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . وَحَدِيثُ عَائِشَةَ أَنَّهَا غَسَلَتْ مَنِيًّا مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - لَيْسَ بِمُخَالِفٍ لِحَدِيثِ الْفَرْكِ لأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ الْفَرْكُ يُجْزِئُ فَقَدْ يُسْتَحَبُّ لِلرَّجُلِ أَنْ لاَ يُرَى عَلَى ثَوْبِهِ أَثَرُهُ . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْمَنِيُّ بِمَنْزِلَةِ الْمُخَاطِ فَأَمِطْهُ عَنْكَ وَلَوْ بِإِذْخِرَةٍ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у Амр ибн Маймун ибн Миҳрондан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у (Оиша) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кийимидан манийни ювар эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан ҳам (ривоят) бор. Оишанинг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кийимидан манийни ювгани ҳақидаги ҳадиси ишқалаш ҳақидаги ҳадисга зид эмас, чунки гарчи ишқалаш кифоя қилса-да, кишига кийимида (маний) изи кўринмаслиги мустаҳаб (яхшироқ)дир. Ибн Аббос: «Маний бурун шилиғи кабидир; уни ўзингдан, ҳатто бир ўтин (похол) билан бўлса ҳам, артиб ташла,» деган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنَامُ وَهُوَ جُنُبٌ وَلاَ يَمَسُّ مَاءً .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Ишоқдан, у Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жунуб ҳолида, сувга ҳам тегмасдан (ғусл қилмасдан) ухлардилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَغَيْرِهِ . وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَتَوَضَّأُ قَبْلَ أَنْ يَنَامَ . وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الأَسْوَدِ . وَقَدْ رَوَى عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ . وَيَرَوْنَ أَنَّ هَذَا غَلَطٌ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Абу Ишоқдан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу Саид ибнул-Мусайяб ва бошқаларнинг сўзидир. Бир неча киши Асваддан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (унинг) ухлашдан олдин таҳорат олар эдилар, деб ривоят қилган. Бу Абу Ишоқнинг Асваддан (қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Ишоқдан бу ҳадисни Шуъба, ас-Саврий ва бир неча киши ривоят қилган. Улар буни Абу Ишоқнинг хатоси деб биладилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَيَنَامُ أَحَدُنَا وَهُوَ جُنُبٌ قَالَ " نَعَمْ إِذَا تَوَضَّأَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمَّارٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا إِذَا أَرَادَ الْجُنُبُ أَنْ يَنَامَ تَوَضَّأَ قَبْلَ أَنْ يَنَامَ .
Бизга Муҳаммад ибнул-Мусанно ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Умар (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Биримиз жунуб ҳолида ухлаши мумкинми?» деб сўради. У: «Ҳа, агар таҳорат олса,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Аммор, Оиша, Жобир, Абу Саид ва Умму Салама (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умарнинг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳ нарсадир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган бир неча кишининг сўзидир; Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Улар: «Жунуб киши ухламоқчи бўлса, ухлашдан олдин таҳорат олсин,» деганлар.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَقِيَهُ وَهُوَ جُنُبٌ قَالَ فَانْبَجَسْتُ أَىْ فَانْخَنَسْتُ فَاغْتَسَلْتُ ثُمَّ جِئْتُ فَقَالَ " أَيْنَ كُنْتَ أَوْ أَيْنَ ذَهَبْتَ " . قُلْتُ إِنِّي كُنْتُ جُنُبًا . قَالَ " إِنَّ الْمُسْلِمَ لاَ يَنْجُسُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ لَقِيَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جُنُبٌ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَخَّصَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مُصَافَحَةِ الْجُنُبِ وَلَمْ يَرَوْا بِعَرَقِ الْجُنُبِ وَالْحَائِضِ بَأْسًا . وَمَعْنَى قَوْلِهِ فَانْخَنَسْتُ يَعْنِي تَنَحَّيْتُ عَنْهُ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ривоят қилди, бизга Ҳумайд ат-Тавийл ривоят қилди, у Бакр ибн Абдуллоҳ ал-Музанийдан, у Абу Рофиъдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у жунуб ҳолида эканида унга дуч келдилар. У деди: мен сирғалиб (четга) чиқиб кетдим — яъни яшириниб чиқиб кетдим — ва ғусл қилдим, сўнг келдим. У: «Қаерда эдинг?» ёки «Қаерга кетган эдинг?» дедилар. Мен: «Мен жунуб эдим,» дедим. У: «Албатта, мусулмон нажис бўлмайди,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Ҳузайфа ва Ибн Аббос (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг жунуб ҳолида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га дуч келгани ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бир неча илм аҳли жунуб киши билан қўл бериб кўришишга рухсат берган ва жунуб ҳамда ҳайзли (аёлнинг) тери (суви)да ҳеч бир зарар кўрмаганлар. «Фанханасту» сўзининг маъноси «ундан четландим» дегани.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ بِنْتُ مِلْحَانَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ فَهَلْ عَلَى الْمَرْأَةِ تَعْنِي غُسْلاً إِذَا هِيَ رَأَتْ فِي الْمَنَامِ مِثْلَ مَا يَرَى الرَّجُلُ قَالَ " نَعَمْ إِذَا هِيَ رَأَتِ الْمَاءَ فَلْتَغْتَسِلْ " . قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ قُلْتُ لَهَا فَضَحْتِ النِّسَاءَ يَا أُمَّ سُلَيْمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا رَأَتْ فِي الْمَنَامِ مِثْلَ مَا يَرَى الرَّجُلُ فَأَنْزَلَتْ أَنَّ عَلَيْهَا الْغُسْلَ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سُلَيْمٍ وَخَوْلَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Зайнаб бинт Абу Саламадан, у Умму Салама (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Умму Сулайм бинт Милҳон Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди ва: «Ё Расулаллоҳ, албатта Аллаҳ ҳақдан уялмайди; аёл киши уйқусида эркак кўрадиган нарсанинг ўхшашини кўрса, унга — яъни ғусл — вожиб бўладими?» деди. У: «Ҳа, агар у сувни (намликни) кўрса, ғусл қилсин,» дедилар. Умму Салама (розияллаҳу анҳо) деди: мен унга: «Эй Умму Сулайм, аёлларни шарманда қилдинг!» дедим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу кўпчилик фақиҳларнинг сўзидирки, агар аёл уйқусида эркак кўрадиган нарсанинг ўхшашини кўрса ва (маний) чиқарса, унга ғусл вожиб бўлади. Суфён ас-Саврий ва Шофеий ҳам шуни айтадилар. У (Термизий) деди: бу бобда Умму Сулайм, Хавла, Оиша ва Анас (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حُرَيْثٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ رُبَّمَا اغْتَسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْجَنَابَةِ ثُمَّ جَاءَ فَاسْتَدْفَأَ بِي فَضَمَمْتُهُ إِلَىَّ وَلَمْ أَغْتَسِلْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ بِإِسْنَادِهِ بَأْسٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا اغْتَسَلَ فَلاَ بَأْسَ بِأَنْ يَسْتَدْفِئَ بِامْرَأَتِهِ وَيَنَامَ مَعَهَا قَبْلَ أَنْ تَغْتَسِلَ الْمَرْأَةُ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у Ҳурайсдан, у аш-Шаъбийдан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) баъзан жанобатдан ғусл қилар, сўнг келиб мен билан исинардилар; мен у кишини ўзимга қисиб олар эдим, лекин ғусл қилмаган бўлардим. Абу Исо (Термизий) деди: бу иснодида зарар йўқ (яхши) ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидирки, киши ғусл қилса, аёл ғусл қилмасидан олдин хотини билан исинишида ва у билан ухлашида ҳеч зарар йўқ. Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ بُجْدَانَ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ الصَّعِيدَ الطَّيِّبَ طَهُورُ الْمُسْلِمِ وَإِنْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ عَشْرَ سِنِينَ فَإِذَا وَجَدَ الْمَاءَ فَلْيُمِسَّهُ بَشَرَتَهُ فَإِنَّ ذَلِكَ خَيْرٌ " . وَقَالَ مَحْمُودٌ فِي حَدِيثِهِ " إِنَّ الصَّعِيدَ الطَّيِّبَ وَضُوءُ الْمُسْلِمِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ بُجْدَانَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ . وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي عَامِرٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَلَمْ يُسَمِّهِ . قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ أَنَّ الْجُنُبَ وَالْحَائِضَ إِذَا لَمْ يَجِدَا الْمَاءَ تَيَمَّمَا وَصَلَّيَا . وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى التَّيَمُّمَ لِلْجُنُبِ وَإِنْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ . وَيُرْوَى عَنْهُ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ فَقَالَ يَتَيَمَّمُ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Амр ибн Буждондан, у Абу Зарр (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, пок тупроқ мусулмоннинг поклиги (воситаси)дир, гарчи ўн йил сув топмаса ҳам. Сув топган пайтида эса уни терисига теккизсин (ғусл қилсин), чунки бу яхшироқдир,» дедилар. Маҳмуд ўз ҳадисида: «Албатта, пок тупроқ мусулмоннинг таҳоратидир,» деди. У (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Амр ва Имрон ибн Ҳусайн (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бир неча киши Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Амр ибн Буждондан, у Абу Заррдан шундай ривоят қилган. Бу ҳадисни Айюб Абу Қилобадан, у Бану Омирдан бўлган бир кишидан, у Абу Заррдан (деб) ривоят қилган ва уни номини айтмаган. У деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу кўпчилик фақиҳларнинг сўзидирки, жунуб ва ҳайзли (аёл) сув топмаса, таяммум қилиб намоз ўқийдилар. Ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у жунуб киши учун, гарчи сув топмаса ҳам, таяммумни (жоиз) деб билмасди. Яна ундан ривоят қилинишича, у сўзидан қайтиб: «Сув топмаса, таяммум қилади,» деган. Суфён ас-Саврий, Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَعَبْدَةُ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي امْرَأَةٌ أُسْتَحَاضُ فَلاَ أَطْهُرُ أَفَأَدَعُ الصَّلاَةَ قَالَ " لاَ إِنَّمَا ذَلِكِ عِرْقٌ وَلَيْسَتْ بِالْحَيْضَةِ فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْسِلِي عَنْكِ الدَّمَ وَصَلِّي " . قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ فِي حَدِيثِهِ وَقَالَ " تَوَضَّئِي لِكُلِّ صَلاَةٍ حَتَّى يَجِيءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ جَاءَتْ فَاطِمَةُ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ أَنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ إِذَا جَاوَزَتْ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا اغْتَسَلَتْ وَتَوَضَّأَتْ لِكُلِّ صَلاَةٍ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ, Абда ва Абу Муовия ривоят қилдилар, улар Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдиларки), у деди: Фотима бинт Абу Ҳубайш Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди ва: «Ё Расулаллоҳ, мен истиҳоза (доимий қон) кўрадиган аёлман, покланмайман; намозни тарк қилайми?» деди. У: «Йўқ, албатта бу бир томир (қони)дир, ҳайз эмас. Ҳайз келганда намозни тарк қил, у кетганда эса ўзингдан қонни ювиб, намоз ўқи,» дедилар. Абу Муовия ўз ҳадисида (қўшимча қилиб) деди: У: «Ҳар бир намозга таҳорат ол, токи ўша (ҳайз) вақти келгунча,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Умму Салама (розияллаҳу анҳо)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг «Фотима келди» (деган) ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидир. Суфён ас-Саврий, Молик, Ибнул-Муборак ва Шофеий ҳам шуни айтадиларки, истиҳозали аёл ҳайз кунларидан ўтиб кетса, ғусл қилади ва ҳар намозга таҳорат олади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ " تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا الَّتِي كَانَتْ تَحِيضُ فِيهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتَتَوَضَّأُ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ وَتَصُومُ وَتُصَلِّي " .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Шарийк ривоят қилди, у Абул-Яқзондан, у Адий ибн Собитдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у истиҳозали аёл ҳақида: «У ўзи ҳайз кўрадиган ҳайз кунларида намозни тарк қилади, сўнгра ғусл қилади ва ҳар бир намозда таҳорат олади, ҳамда рўза тутади ва намоз ўқийди,» дедилар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدْ تَفَرَّدَ بِهِ شَرِيكٌ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ . قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقُلْتُ عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ جَدُّ عَدِيٍّ مَا اسْمُهُ فَلَمْ يَعْرِفْ مُحَمَّدٌ اسْمَهُ وَذَكَرْتُ لِمُحَمَّدٍ قَوْلَ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّ اسْمَهُ دِينَارٌ فَلَمْ يَعْبَأْ بِهِ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ إِنِ اغْتَسَلَتْ لِكُلِّ صَلاَةٍ هُوَ أَحْوَطُ لَهَا وَإِنْ تَوَضَّأَتْ لِكُلِّ صَلاَةٍ أَجْزَأَهَا وَإِنْ جَمَعَتْ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ بِغُسْلٍ وَاحِدٍ أَجْزَأَهَا .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Шарик худди шунга ўхшаш, шу маънода хабар берди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Шарик Абул-Яқзондан якка ривоят қилган. (У) деди: Мен Муҳаммад (ибн Исмоил ал-Бухорий)дан бу ҳадис ҳақида сўраб: «Адий ибн Собит отасидан, у бобосидан (ривоят қилади); Адийнинг бобосининг исми нима?» дедим. Муҳаммад унинг исмини билмади. Мен Муҳаммадга Яҳё ибн Маийннинг «унинг исми Динор» деган сўзини эслатдим, лекин у бунга эътибор бермади. Аҳмад ва Ишоқ мустаҳозали (қон кўрган) аёл ҳақида дедилар: агар у ҳар намозга ғусл қилса, бу унга эҳтиётлироқдир; агар ҳар намозга таҳорат қилса, унга кифоя қилади; агар икки намозни битта ғусл билан жамласа, унга кифоя қилади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَمِّهِ، عِمْرَانَ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أُمِّهِ، حَمْنَةَ بِنْتِ جَحْشٍ قَالَتْ كُنْتُ أُسْتَحَاضُ حَيْضَةً كَثِيرَةً شَدِيدَةً فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَسْتَفْتِيهِ وَأُخْبِرُهُ فَوَجَدْتُهُ فِي بَيْتِ أُخْتِي زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُسْتَحَاضُ حَيْضَةً كَثِيرَةً شَدِيدَةً فَمَا تَأْمُرُنِي فِيهَا قَدْ مَنَعَتْنِي الصِّيَامَ وَالصَّلاَةَ قَالَ " أَنْعَتُ لَكِ الْكُرْسُفَ فَإِنَّهُ يُذْهِبُ الدَّمَ " . قَالَتْ هُوَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ " فَتَلَجَّمِي " . قَالَتْ هُوَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ " فَاتَّخِذِي ثَوْبًا " . قَالَتْ هُوَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ إِنَّمَا أَثُجُّ ثَجًّا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " سَآمُرُكِ بِأَمْرَيْنِ أَيَّهُمَا صَنَعْتِ أَجْزَأَ عَنْكِ فَإِنْ قَوِيتِ عَلَيْهِمَا فَأَنْتِ أَعْلَمُ " . فَقَالَ " إِنَّمَا هِيَ رَكْضَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ فَتَحَيَّضِي سِتَّةَ أَيَّامٍ أَوْ سَبْعَةَ أَيَّامٍ فِي عِلْمِ اللَّهِ ثُمَّ اغْتَسِلِي فَإِذَا رَأَيْتِ أَنَّكِ قَدْ طَهُرْتِ وَاسْتَنْقَأْتِ فَصَلِّي أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً أَوْ ثَلاَثًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً وَأَيَّامَهَا وَصُومِي وَصَلِّي فَإِنَّ ذَلِكِ يُجْزِئُكِ وَكَذَلِكِ فَافْعَلِي كَمَا تَحِيضُ النِّسَاءُ وَكَمَا يَطْهُرْنَ لِمِيقَاتِ حَيْضِهِنَّ وَطُهْرِهِنَّ فَإِنْ قَوِيتِ عَلَى أَنْ تُؤَخِّرِي الظُّهْرَ وَتُعَجِّلِي الْعَصْرَ ثُمَّ تَغْتَسِلِينَ حِينَ تَطْهُرِينَ وَتُصَلِّينَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ثُمَّ تُؤَخِّرِينَ الْمَغْرِبَ وَتُعَجِّلِينَ الْعِشَاءَ ثُمَّ تَغْتَسِلِينَ وَتَجْمَعِينَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ فَافْعَلِي وَتَغْتَسِلِينَ مَعَ الصُّبْحِ وَتُصَلِّينَ وَكَذَلِكِ فَافْعَلِي وَصُومِي إِنْ قَوِيتِ عَلَى ذَلِكِ " . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَهُوَ أَعْجَبُ الأَمْرَيْنِ إِلَىَّ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَاهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الرَّقِّيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَشَرِيكٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عَمِّهِ عِمْرَانَ عَنْ أُمِّهِ حَمْنَةَ إِلاَّ أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ يَقُولُ عُمَرُ بْنُ طَلْحَةَ وَالصَّحِيحُ عِمْرَانُ بْنُ طَلْحَةَ . قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهَكَذَا قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ إِذَا كَانَتْ تَعْرِفُ حَيْضَهَا بِإِقْبَالِ الدَّمِ وَإِدْبَارِهِ وَإِقْبَالُهُ أَنْ يَكُونَ أَسْوَدَ . وَإِدْبَارُهُ أَنْ يَتَغَيَّرَ إِلَى الصُّفْرَةِ فَالْحُكْمُ لَهَا عَلَى حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَبِي حُبَيْشٍ وَإِنْ كَانَتِ الْمُسْتَحَاضَةُ لَهَا أَيَّامٌ مَعْرُوفَةٌ قَبْلَ أَنْ تُسْتَحَاضَ فَإِنَّهَا تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ وَتُصَلِّي وَإِذَا اسْتَمَرَّ بِهَا الدَّمُ وَلَمْ يَكُنْ لَهَا أَيَّامٌ مَعْرُوفَةٌ وَلَمْ تَعْرِفِ الْحَيْضَ بِإِقْبَالِ الدَّمِ وَإِدْبَارِهِ فَالْحُكْمُ لَهَا عَلَى حَدِيثِ حَمْنَةَ بِنْتِ جَحْشٍ . وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ الْمُسْتَحَاضَةُ إِذَا اسْتَمَرَّ بِهَا الدَّمُ فِي أَوَّلِ مَا رَأَتْ فَدَامَتْ عَلَى ذَلِكَ فَإِنَّهَا تَدَعُ الصَّلاَةَ مَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا فَإِذَا طَهُرَتْ فِي خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا أَوْ قَبْلَ ذَلِكَ فَإِنَّهَا أَيَّامُ حَيْضٍ فَإِذَا رَأَتِ الدَّمَ أَكْثَرَ مِنْ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا فَإِنَّهَا تَقْضِي صَلاَةَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ يَوْمًا ثُمَّ تَدَعُ الصَّلاَةَ بَعْدَ ذَلِكَ أَقَلَّ مَا تَحِيضُ النِّسَاءُ وَهُوَ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَقَلِّ الْحَيْضِ وَأَكْثَرِهِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَقَلُّ الْحَيْضِ ثَلاَثَةٌ وَأَكْثَرُهُ عَشَرَةٌ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَأْخُذُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَرُوِيَ عَنْهُ خِلاَفُ هَذَا . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ أَقَلُّ الْحَيْضِ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ وَأَكْثَرُهُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي عُبَيْدٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, бизга Зуҳайр ибн Муҳаммад, Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Иброҳим ибн Муҳаммад ибн Талҳадан, у амакиси Имрон ибн Талҳадан, у онаси Ҳамна бинти Жаҳшдан (ривоят қилди). У (Ҳамна) деди: «Мен кўп ва кучли истиҳоза (мустаҳоза) қони кўрар эдим. Шунинг учун Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан фатво сўраб ва (ҳолатимни) хабар бериб, уларнинг олдига келдим. Мен уни опам Зайнаб бинти Жаҳшнинг уйида топдим. «Ё Расулаллоҳ, мен кўп ва кучли истиҳоза қони кўраман; бу ҳақда менга нима буюрасиз? Бу мени рўза ва намоздан тўсиб қўйди,» дедим. У: «Сенга пахта (қўйишни) тавсия қиламан, чунки у қонни тўхтатади,» дедилар. У: «Бу (қон) ундан ҳам кўпроқ,» деди. У: «Унда (мато билан) боғлаб танг,» дедилар. У: «Бу ундан ҳам кўпроқ,» деди. У: «Унда мато (латта) ишлат,» дедилар. У: «Бу ундан ҳам кўпроқ; мен шаддод оқаман (қон шариллаб оқади),» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен сенга икки ишни буюраман; қайси бирини қилсанг, у сенга кифоя қилади. Агар иккаласига ҳам кучинг етса, ўзинг биласан,» дедилар. Сўнг у: «Бу шайтондан бир тепки, холос. Аллаҳнинг илмида (тақдир қилинган) олти ёки етти кун ҳайз кўриб ўтир, сўнг ғусл қил. Тозаланиб, пок бўлганингни кўрганингда, йигирма тўрт кеча ёки йигирма уч кеча ва уларнинг кунларида намоз ўқи, рўза тут ва намоз ўқи; бу сенга кифоя қилади. Шундай қил — аёллар қандай ҳайз кўрса ва ўз ҳайзу поклик вақтларида қандай поклансалар, шундай қил. Агар пешинни кечиктириб, асрни шошилиброқ ўқишга, сўнг покланганингда ғусл қилиб, пешин ва асрни бирга ўқишга; кейин шомни кечиктириб, хуфтонни шошилиброқ ўқиб, сўнг ғусл қилиб икки намозни жамлашга кучинг етса — шундай қил; тонгда (субҳда) ғусл қилиб, намоз ўқийсан. Шундай қил ва кучинг етса рўза тут,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу менга икки ишнинг энг ёқимлисидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Убайдуллоҳ ибн Амр ар-Раққий, Ибн Журайж ва Шарик ҳам Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Иброҳим ибн Муҳаммад ибн Талҳадан, у амакиси Имрондан, у онаси Ҳамнадан ривоят қилганлар; лекин Ибн Журайж «Умар ибн Талҳа» дейди, саҳиҳи эса «Имрон ибн Талҳа»дир. (У) деди: Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир,» деди. Аҳмад ибн Ҳанбал ҳам худди шундай: «Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир,» деди. Аҳмад ва Ишоқ мустаҳозали аёл ҳақида дедилар: агар у ўз ҳайзини қоннинг келиши ва кетиши билан билса — келиши қоннинг қора бўлиши, кетиши эса сариқ рангга айланишидир — унда унинг ҳукми Фотима бинти Абу Ҳубайш ҳадисига биноан бўлади. Агар мустаҳозали аёлнинг истиҳоза бўлишидан олдин маълум (ҳайз) кунлари бўлган бўлса, у ҳайз кунларида намозни тарк қилади, сўнг ғусл қилиб, ҳар намозга таҳорат олиб намоз ўқийди. Агар қон давом этса ва унинг маълум кунлари бўлмаса, ҳайзни ҳам қоннинг келиши ва кетиши билан танимаса, унда унинг ҳукми Ҳамна бинти Жаҳш ҳадисига биноан бўлади. Абу Убайд ҳам шундай деди. Шофий деди: мустаҳозали аёл қонни биринчи кўрганидан бошлаб давом этса ва шу ҳолатда қолса, у ўн беш кунгача намозни тарк қилади; агар ўн беш кун ичида ёки ундан олдин покланса, булар ҳайз кунларидир; агар қонни ўн беш кундан ортиқ кўрса, у ўн тўрт кунлик намозни қазо қилади, сўнг ундан кейин аёллар ҳайз кўрадиган энг кам муддатча — яъни бир кечаю бир кундузча — намозни тарк қилади. Абу Исо деди: илм аҳли ҳайзнинг энг кам ва энг кўп муддати ҳақида ихтилоф қилдилар. Баъзи илм аҳли: «Ҳайзнинг энг ками уч кун, энг кўпи ўн кун,» деди. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир; Ибн Муборак ҳам шу билан амал қилади, ундан бунга зид (сўз) ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли, жумладан Ато ибн Абу Рабоҳ: «Ҳайзнинг энг ками бир кечаю бир кундуз, энг кўпи ўн беш кун,» деди. Бу Молик, Авзоий, Шофий, Аҳмад, Ишоқ ва Абу Убайднинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتِ اسْتَفْتَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ ابْنَةُ جَحْشٍ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنِّي أُسْتَحَاضُ فَلاَ أَطْهُرُ أَفَأَدَعُ الصَّلاَةَ فَقَالَ " لاَ إِنَّمَا ذَلِكِ عِرْقٌ فَاغْتَسِلِي ثُمَّ صَلِّي " . فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ . قَالَ قُتَيْبَةُ قَالَ اللَّيْثُ لَمْ يَذْكُرِ ابْنُ شِهَابٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ أُمَّ حَبِيبَةَ أَنْ تَغْتَسِلَ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ وَلَكِنَّهُ شَيْءٌ فَعَلَتْهُ هِيَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتِ اسْتَفْتَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ جَحْشٍ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمُسْتَحَاضَةُ تَغْتَسِلُ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ . وَرَوَى الأَوْزَاعِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс, Ибн Шиҳобдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Умм Ҳабиба бинти Жаҳш Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан фатво сўраб: «Мен истиҳоза қони кўраман ва покланмайман; намозни тарк қилайми?» деди. У: «Йўқ, бу фақат (бир) қон томиридир; ғусл қил, сўнг намоз ўқи,» дедилар. Шундан кейин у ҳар намозга ғусл қилар эди. Қутайба деди: ал-Лайс деди: Ибн Шиҳоб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Умм Ҳабибага ҳар намозда ғусл қилишни буюрганини зикр қилмаган, балки бу унинг ўзи қилган ишидир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Зуҳрийдан, у Амрадан, у Оишадан ҳам ривоят қилинади; (Оиша) деди: Умм Ҳабиба бинти Жаҳш Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан фатво сўради. Баъзи илм аҳли: «Мустаҳозали аёл ҳар намозда ғусл қилади,» деди. Авзоий эса Зуҳрийдан, у Урва ва Амрадан, улар Оишадан ривоят қилди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ مُعَاذَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، سَأَلَتْ عَائِشَةَ قَالَتْ أَتَقْضِي إِحْدَانَا صَلاَتَهَا أَيَّامَ مَحِيضِهَا فَقَالَتْ أَحَرُورِيَّةٌ أَنْتِ قَدْ كَانَتْ إِحْدَانَا تَحِيضُ فَلاَ تُؤْمَرُ بِقَضَاءٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَنَّ الْحَائِضَ لاَ تَقْضِي الصَّلاَةَ . وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ لاَ اخْتِلاَفَ بَيْنَهُمْ فِي أَنَّ الْحَائِضَ تَقْضِي الصَّوْمَ وَلاَ تَقْضِي الصَّلاَةَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд, Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Муозадан (ривоят қилдики), бир аёл Оишадан сўраб: «Биздан бири ҳайз кунларидаги намозини қазо қиладими?» деди. У: «Сен ҳаруриямисан? (Набий даврида) биздан бири ҳайз кўрар эди, лекин (намозни) қазо қилиш буюрилмас эди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Оишадан турли йўллар билан «ҳайзли аёл намозни қазо қилмайди» (деган) ривоят қилинган. Бу умуман барча фуқаҳоларнинг сўзидир; улар орасида ҳайзли аёлнинг рўзани қазо қилиши ва намозни қазо қилмаслигида ихтилоф йўқ.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَقْرَإِ الْحَائِضُ وَلاَ الْجُنُبُ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَقْرَإِ الْجُنُبُ وَلاَ الْحَائِضُ " . وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا لاَ تَقْرَأُ الْحَائِضُ وَلاَ الْجُنُبُ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْئًا إِلاَّ طَرَفَ الآيَةِ وَالْحَرْفَ وَنَحْوَ ذَلِكَ وَرَخَّصُوا لِلْجُنُبِ وَالْحَائِضِ فِي التَّسْبِيحِ وَالتَّهْلِيلِ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ إِنَّ إِسْمَاعِيلَ بْنَ عَيَّاشٍ يَرْوِي عَنْ أَهْلِ الْحِجَازِ وَأَهْلِ الْعِرَاقِ أَحَادِيثَ مَنَاكِيرَ . كَأَنَّهُ ضَعَّفَ رِوَايَتَهُ عَنْهُمْ فِيمَا يَنْفَرِدُ بِهِ . وَقَالَ إِنَّمَا حَدِيثُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنْ أَهْلِ الشَّأْمِ . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ أَصْلَحُ مِنْ بَقِيَّةَ وَلِبَقِيَّةَ أَحَادِيثُ مَنَاكِيرُ عَنِ الثِّقَاتِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ ذَلِكَ .
Бизга Али ибн Ҳужр ва Ҳасан ибн Арафа ривоят қилиб, иккаласи деди: бизга Исмоил ибн Айёш, Мусо ибн Уқбадан, у Нофедан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ҳайзли аёл ҳам, жунуб киши ҳам Қуръондан бирор нарса ўқимасин,» дедилар. (У) деди: Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадисини биз фақат Исмоил ибн Айёшнинг Мусо ибн Уқбадан, у Нофедан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Жунуб киши ҳам, ҳайзли аёл ҳам (Қуръон) ўқимасин,» деган ҳадиси орқалигина биламиз. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан кўпчилик илм аҳлининг — Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар: «Ҳайзли аёл ҳам, жунуб киши ҳам Қуръондан бирор нарса ўқимасин, оятнинг бир қисми, бир ҳарф ва шунга ўхшашлардан ташқари,» дедилар. Жунуб ва ҳайзли кишига тасбеҳ ва таҳлил (айтишга) рухсат бердилар. (У) деди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Исмоил ибн Айёш Ҳижоз аҳли ва Ироқ аҳлидан мункар (ғайритабиий) ҳадислар ривоят қилади; гўё у якка ривоят қиладиган нарсаларида уларнинг ҳадисини заиф санагандек. Ва: «Исмоил ибн Айёшнинг (саҳиҳ) ҳадиси фақат Шом аҳлидандир,» деди. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Исмоил ибн Айёш Бақийядан яхшироқ; Бақийянинг ишончли (рови)лардан мункар ҳадислари бор,» деди. Абу Исо деди: менга Аҳмад ибн Ҳасан ривоят қилиб: «Мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг шундай деганини эшитдим,» деди.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا حِضْتُ يَأْمُرُنِي أَنْ أَتَّزِرَ ثُمَّ يُبَاشِرُنِي . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَمَيْمُونَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Бундор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Суфёндан, у Мансурдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мен ҳайз кўрганимда, менга изор (белбоғ мато) ўрашни буюрар, сўнг менга (баданини) тегизар эдилар. (У) деди: Бу бобда Умм Салама ва Маймунадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган кўп илм аҳлининг сўзидир; Шофий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади.
حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ حَرَامِ بْنِ مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ مُوَاكَلَةِ الْحَائِضِ فَقَالَ " وَاكِلْهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بِمُوَاكَلَةِ الْحَائِضِ بَأْسًا . وَاخْتَلَفُوا فِي فَضْلِ وَضُوئِهَا فَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ بَعْضُهُمْ وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ فَضْلَ طَهُورِهَا .
Бизга Аббос ал-Анбарий ва Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ривоят қилиб, иккаласи деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Муовия ибн Солиҳ, ал-Ало ибн ал-Ҳорисдан, у Ҳаром ибн Муовиядан, у амакиси Абдуллоҳ ибн Саъддан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳайзли аёл билан бирга (бир идишдан) овқатланиш ҳақида сўрадим. У: «У билан бирга овқатлан,» дедилар. (У) деди: Бу бобда Оиша ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Саъднинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу умуман барча илм аҳлининг сўзидир; улар ҳайзли аёл билан бирга овқатланишни макруҳ деб билмадилар. Унинг ортиб қолган таҳорат суви ҳақида эса ихтилоф қилдилар: баъзилари бунга рухсат берди, баъзилари унинг ортиб қолган покланиш сувини макруҳ санади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَتْ لِي عَائِشَةُ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَاوِلِينِي الْخُمْرَةَ مِنَ الْمَسْجِدِ " . قَالَتْ قُلْتُ إِنِّي حَائِضٌ . قَالَ " إِنَّ حَيْضَتَكِ لَيْسَتْ فِي يَدِكِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا فِي ذَلِكَ بِأَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ تَتَنَاوَلَ الْحَائِضُ شَيْئًا مِنَ الْمَسْجِدِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абийда ибн Ҳумайд, ал-Аъмашдан, у Собит ибн Убайддан, у ал-Қосим ибн Муҳаммаддан (ривоят қилдики), у деди: Оиша менга айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Масжиддан (жойнамоз) хумрани узатиб бер,» дедилар. (У) деди: Мен: «Мен ҳайзлиман,» дедим. У: «Албатта, сенинг ҳайзинг қўлингда эмас (қўлинг пок),» дедилар. (У) деди: Бу бобда Ибн Умар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу умуман барча илм аҳлининг сўзидир; ҳайзли аёл масжиддан бирор нарсани олишида зарар йўқлиги ҳақида улар орасида ихтилоф борлигини билмаймиз.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَبَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حَكِيمٍ الأَثْرَمِ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَتَى حَائِضًا أَوِ امْرَأَةً فِي دُبُرِهَا أَوْ كَاهِنًا فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم " . قَالَ أَبُو عِيسَى لاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَكِيمٍ الأَثْرَمِ عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى التَّغْلِيظِ . وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَتَى حَائِضًا فَلْيَتَصَدَّقْ بِدِينَارٍ " . فَلَوْ كَانَ إِتْيَانُ الْحَائِضِ كُفْرًا لَمْ يُؤْمَرْ فِيهِ بِالْكَفَّارَةِ . وَضَعَّفَ مُحَمَّدٌ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ . وَأَبُو تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيُّ اسْمُهُ طَرِيفُ بْنُ مُجَالِدٍ .
Бизга Бундор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид, Абдурраҳмон ибн Маҳдий ва Баҳз ибн Асад ривоят қилиб, улар деди: бизга Ҳаммод ибн Салама, Ҳаким ал-Асрамдан, у Абу Тамима ал-Ҳужаймийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким ҳайзли аёлга ёки аёлнинг дубрига (орқасига) яқинлик қилса, ёки коҳинга (келса), у Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га нозил қилинган нарсага кофир бўлибди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: биз бу ҳадисни фақат Ҳаким ал-Асрамнинг Абу Тамима ал-Ҳужаймийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилгани) орқалигина биламиз. Бу (сўз)нинг маъноси илм аҳли наздида (гуноҳни) улуғлаш (ташдид) юзасидандир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Ким ҳайзли аёлга яқинлик қилса, бир динор садақа берсин,» деган (ҳадис) ҳам ривоят қилинган. Агар ҳайзли аёлга яқинлик қилиш куфр бўлганида, унда каффарот буюрилмас эди. Муҳаммад бу ҳадисни исноди томонидан заиф санаган. Абу Тамима ал-Ҳужаймийнинг исми Тариф ибн Мужолид.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرَّجُلِ يَقَعُ عَلَى امْرَأَتِهِ وَهِيَ حَائِضٌ قَالَ " يَتَصَدَّقُ بِنِصْفِ دِينَارٍ " .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Шарик, Хусайфдан, у Миқсамдан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, хотини ҳайзли эканида унга яқинлик қилган киши ҳақида (ривоят қилдики), у: «Ярим динор садақа берсин,» дедилар.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا كَانَ دَمًا أَحْمَرَ فَدِينَارٌ وَإِذَا كَانَ دَمًا أَصْفَرَ فَنِصْفُ دِينَارٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْكَفَّارَةِ فِي إِتْيَانِ الْحَائِضِ قَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا وَمَرْفُوعًا . وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ يَسْتَغْفِرُ رَبَّهُ وَلاَ كَفَّارَةَ عَلَيْهِ . وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ قَوْلِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ بَعْضِ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ عُلَمَاءِ الأَمْصَارِ .
Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, бизга ал-Фазл ибн Мусо, Абу Ҳамза ас-Суккарийдан, у Абдулкаримдан, у Миқсамдан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Агар (қон) қизил қон бўлса — бир динор, сариқ қон бўлса — ярим динор (садақа),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: ҳайзли аёлга яқинлик қилишдаги каффарот ҳадиси Ибн Аббосдан мавқуф (саҳобада тўхтаган) ва марфуъ (Набийга етказилган) ҳолда ривоят қилинган. Бу баъзи илм аҳлининг сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Ибн Муборак: «(У) Роббидан мағфират сўрайди, унга каффарот йўқ,» деди. Ибн Муборакнинг сўзига ўхшаш (гап) баъзи тобеинлардан — жумладан Саид ибн Жубайр ва Иброҳим ан-Нахаийдан — ҳам ривоят қилинган; бу шаҳарлар уламоларининг умумий сўзидир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ امْرَأَةً، سَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الثَّوْبِ يُصِيبُهُ الدَّمُ مِنَ الْحَيْضَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " حُتِّيهِ ثُمَّ اقْرُصِيهِ بِالْمَاءِ ثُمَّ رُشِّيهِ وَصَلِّي فِيهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ قَيْسٍ بِنْتِ مِحْصَنٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَسْمَاءَ فِي غَسْلِ الدَّمِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الدَّمِ يَكُونُ عَلَى الثَّوْبِ فَيُصَلِّي فِيهِ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهُ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ إِذَا كَانَ الدَّمُ مِقْدَارَ الدِّرْهَمِ فَلَمْ يَغْسِلْهُ وَصَلَّى فِيهِ أَعَادَ الصَّلاَةَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ الدَّمُ أَكْثَرَ مِنْ قَدْرِ الدِّرْهَمِ أَعَادَ الصَّلاَةَ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ . وَلَمْ يُوجِبْ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ عَلَيْهِ الإِعَادَةَ وَإِنْ كَانَ أَكْثَرَ مِنْ قَدْرِ الدِّرْهَمِ . وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يَجِبُ عَلَيْهِ الْغَسْلُ وَإِنْ كَانَ أَقَلَّ مِنْ قَدْرِ الدِّرْهَمِ وَشَدَّدَ فِي ذَلِكَ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна, Ҳишом ибн Урвадан, у Фотима бинти ал-Мунзирдан, у Асмо бинти Абу Бакрдан (ривоят қилдики), бир аёл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳайз қони тегиб қолган мато ҳақида сўради. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни қириб ташла, сўнг сув билан ишқалаб юв, кейин сув сеп ва унда намоз ўқи,» дедилар. (У) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Умм Қайс бинти Миҳсандан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Асмонинг қон ювиш ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли матода қон бўлиб, уни ювишдан олдин (кишининг) унда намоз ўқиши ҳақида ихтилоф қилдилар. Тобеинлардан баъзи илм аҳли: «Агар қон дирҳам миқдорича бўлиб, уни ювмасдан унда намоз ўқиса, намозни қайтаради,» деди. Баъзилари: «Агар қон дирҳам миқдоридан кўпроқ бўлса, намозни қайтаради,» деди. Бу Суфён ас-Саврий ва Ибн Муборакнинг сўзидир. Тобеинлардан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса, дирҳам миқдоридан кўпроқ бўлса ҳам, унга (намозни) қайтаришни вожиб қилмади; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Шофий: «Дирҳам миқдоридан камроқ бўлса ҳам унга ювиш вожиб бўлади,» деди ва бунда қаттиқ турди.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا شُجَاعُ بْنُ الْوَلِيدِ أَبُو بَدْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِي سَهْلٍ، عَنْ مُسَّةَ الأَزْدِيَّةِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ كَانَتِ النُّفَسَاءُ تَجْلِسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعِينَ يَوْمًا فَكُنَّا نَطْلِي وُجُوهَنَا بِالْوَرْسِ مِنَ الْكَلَفِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَهْلٍ عَنْ مُسَّةَ الأَزْدِيَّةِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ . وَاسْمُ أَبِي سَهْلٍ كَثِيرُ بْنُ زِيَادٍ . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ثِقَةٌ وَأَبُو سَهْلٍ ثِقَةٌ . وَلَمْ يَعْرِفْ مُحَمَّدٌ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَهْلٍ . وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ عَلَى أَنَّ النُّفَسَاءَ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا إِلاَّ أَنْ تَرَى الطُّهْرَ قَبْلَ ذَلِكَ فَإِنَّهَا تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي . فَإِذَا رَأَتِ الدَّمَ بَعْدَ الأَرْبَعِينَ فَإِنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا لاَ تَدَعُ الصَّلاَةَ بَعْدَ الأَرْبَعِينَ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَيُرْوَى عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ إِنَّهَا تَدَعُ الصَّلاَةَ خَمْسِينَ يَوْمًا إِذَا لَمْ تَرَ الطُّهْرَ . وَيُرْوَى عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَالشَّعْبِيِّ سِتِّينَ يَوْمًا .
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, бизга Шужў ибн ал-Валид Абу Бадр, Али ибн Абдул-Аълодан, у Абу Саҳлдан, у Мусса ал-Аздиядан, у Умм Саламадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) даврида нифосли (туғруқдан кейин қон кўрган) аёл қирқ кун ўтирар эди (намоз тарк қилар эди); биз эса юзларимизга (теримиздаги) доғлар учун варс (сариқ ўсимлик) суртар эдик. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Абу Саҳлнинг Мусса ал-Аздиядан, у Умм Саламадан (ривоят қилгани) орқалигина биламиз. Абу Саҳлнинг исми Касир ибн Зиёд. Муҳаммад ибн Исмоил: «Али ибн Абдул-Аъло ишончли, Абу Саҳл ҳам ишончли,» деди. Муҳаммад бу ҳадисни фақат Абу Саҳлнинг ҳадиси орқалигина билган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли нифосли аёл қирқ кун намозни тарк қилишига ижмў қилганлар — агар ундан олдин покликни кўрса, у ғусл қилиб намоз ўқийди. Агар қирқ кундан кейин қон кўрса, кўпчилик илм аҳли: «Қирқ кундан кейин намозни тарк қилмайди,» деди; бу кўпчилик фуқаҳоларнинг сўзидир. Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Ҳасан ал-Басрийдан: «Агар покликни кўрмаса, эллик кун намозни тарк қилади,» дегани ривоят қилинади. Ато ибн Абу Рабоҳ ва Шаъбийдан эса олтмиш кун (деб) ривоят қилинади.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَطُوفُ عَلَى نِسَائِهِ فِي غُسْلٍ وَاحِدٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَطُوفُ عَلَى نِسَائِهِ بِغُسْلٍ وَاحِدٍ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ أَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ يَعُودَ قَبْلَ أَنْ يَتَوَضَّأَ . وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ هَذَا عَنْ سُفْيَانَ فَقَالَ عَنْ أَبِي عُرْوَةَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ أَنَسٍ . وَأَبُو عُرْوَةَ هُوَ مَعْمَرُ بْنُ رَاشِدٍ . وَأَبُو الْخَطَّابِ قَتَادَةُ بْنُ دِعَامَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُرْوَةَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ . وَهُوَ خَطَأٌ وَالصَّحِيحُ عَنْ أَبِي عُرْوَةَ .
Бизга Бундор — Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, бизга Суфён, Маъмардан, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) битта ғусл билан (барча) хотинларини айланиб чиқар эдилар. (У) деди: Бу бобда Абу Рофедан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) битта ғусл билан хотинларини айланиб чиқишлари ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу кўп илм аҳлининг сўзидир; жумладан Ҳасан ал-Басрий: «Таҳорат қилишдан олдин қайтиб (яқинлик) қилишда зарар йўқ,» деди. Буни Муҳаммад ибн Юсуф Суфёндан ривоят қилиб: «Абу Урвадан, у Абул-Хаттобдан, у Анасдан,» деди. Абу Урва — бу Маъмар ибн Рошид; Абул-Хаттоб — Қатода ибн Диомадир. Абу Исо деди: баъзилар уни Муҳаммад ибн Юсуфдан, у Суфёндан, у Ибн Абу Урвадан, у Абул-Хаттобдан ривоят қилди; бу хатодир, саҳиҳи эса «Абу Урвадан»дир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَتَى أَحَدُكُمْ أَهْلَهُ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَعُودَ فَلْيَتَوَضَّأْ بَيْنَهُمَا وُضُوءًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقَالَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا جَامَعَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَعُودَ فَلْيَتَوَضَّأْ قَبْلَ أَنْ يَعُودَ . وَأَبُو الْمُتَوَكِّلِ اسْمُهُ عَلِيُّ بْنُ دَاوُدَ . وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Ҳафс ибн Ғиёс, Осим ал-Аҳвалдан, у Абул-Мутаваккилдан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сиздан бирингиз аҳлига (хотинига) яқинлик қилиб, сўнг яна қайтмоқчи бўлса, улар орасида бир таҳорат олсин,» дедилар. (У) деди: Бу бобда Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу Умар ибн ал-Хаттобнинг сўзидир; илм аҳлидан кўпчилик ҳам шуни айтиб: «Эркак хотини билан жимаъ қилиб, сўнг яна қайтмоқчи бўлса, қайтишдан олдин таҳорат олсин,» дедилар. Абул-Мутаваккилнинг исми Али ибн Довуд. Абу Саид ал-Худрийнинг исми Саъд ибн Молик ибн Синон.
حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ، قَالَ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَأَخَذَ بِيَدِ رَجُلٍ فَقَدَّمَهُ وَكَانَ إِمَامَ قَوْمِهِ وَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ وَوَجَدَ أَحَدُكُمُ الْخَلاَءَ فَلْيَبْدَأْ بِالْخَلاَءِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَثَوْبَانَ وَأَبِي أُمَامَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . هَكَذَا رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ . وَرَوَى وُهَيْبٌ وَغَيْرُهُ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ . وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالاَ لاَ يَقُومُ إِلَى الصَّلاَةِ وَهُوَ يَجِدُ شَيْئًا مِنَ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ . وَقَالاَ إِنْ دَخَلَ فِي الصَّلاَةِ فَوَجَدَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَلاَ يَنْصَرِفْ مَا لَمْ يَشْغَلْهُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ وَبِهِ غَائِطٌ أَوْ بَوْلٌ مَا لَمْ يَشْغَلْهُ ذَلِكَ عَنِ الصَّلاَةِ .
Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий ривоят қилди, бизга Абу Муовия, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (ривоят қилдики), у деди: Намозга иқомат айтилди, шунда у бир кишининг қўлидан тутиб, уни (имомликка) ўтказди — ўзи (Абдуллоҳ) қавмининг имоми эди — ва: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Намозга иқомат айтилса-ю, сиздан бирингиз ҳожатхонага эҳтиёж сезса, аввал ҳожатхонадан бошласин,» деганларини эшитдим,» деди. (У) деди: Бу бобда Оиша, Абу Ҳурайра, Савбон ва Абу Умамадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн ал-Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқа кўп ҳуффозлар уни шундай — Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан ривоят қилганлар. Вуҳайб ва бошқалар эса Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у бир кишидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан ривоят қилганлар. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва тобеинлардан кўпчиликнинг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтиб: «(Киши) ғоит ёки бавл (сийиш) эҳтиёжини сезиб туриб намозга турмасин,» дедилар. Ва: «Агар намозга кириб, сўнг шулардан бирортасини сезса, уни машғул қилмагунча (намоздан) чиқмасин,» дедилар. Баъзи илм аҳли: «Бу уни намоздан чалғитмагунча, ғоит ёки бавл (эҳтиёжи) билан намоз ўқишида зарар йўқ,» деди.
حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أُمِّ وَلَدٍ، لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَتْ قُلْتُ لأُمِّ سَلَمَةَ إِنِّي امْرَأَةٌ أُطِيلُ ذَيْلِي وَأَمْشِي فِي الْمَكَانِ الْقَذِرِ فَقَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يُطَهِّرُهُ مَا بَعْدَهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ نَتَوَضَّأُ مِنَ الْمَوْطَإِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا وَطِئَ الرَّجُلُ عَلَى الْمَكَانِ الْقَذِرِ أَنَّهُ لاَ يَجِبُ عَلَيْهِ غَسْلُ الْقَدَمِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ رَطْبًا فَيَغْسِلَ مَا أَصَابَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أُمِّ وَلَدٍ لِهُودِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ . وَهُوَ وَهَمٌ وَلَيْسَ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ابْنٌ يُقَالُ لَهُ هُودٌ وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ أُمِّ وَلَدٍ لإِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ . وَهَذَا الصَّحِيحُ .
Бизга Абу Ражо — Қутайба ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас, Муҳаммад ибн Уморадан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Абдурраҳмон ибн Авфнинг умм валадидан (чўрисидан) (ривоят қилдики), у деди: Мен Умм Саламага: «Мен этагим узун аёлман ва кир-ифлос жойларда юраман,» дедим. У: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ундан кейинги (ер) уни поклайди,» дедилар, деди. (У) деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуддан ҳам (ривоят) бор; у: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга эдик, (ерга) босган жойдан (юрган йўлимиздан) таҳорат олмас эдик,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу кўп илм аҳлининг сўзидир; улар: «Киши кир-ифлос жойга (ер)га босса, оёғини ювиш унга вожиб эмас, фақат (ифлос) ҳўл бўлса, теккан жойини ювади,» дедилар. Абу Исо деди: Абдуллоҳ ибн ал-Муборак бу ҳадисни Молик ибн Анасдан, у Муҳаммад ибн Уморадан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Ҳуд ибн Абдурраҳмон ибн Авфнинг умм валадидан, у Умм Саламадан ривоят қилди. Бу ваҳм (хато)дир; Абдурраҳмон ибн Авфнинг Ҳуд деб аталадиган ўғли йўқ; аслида у Иброҳим ибн Абдурраҳмон ибн Авфнинг умм валадидан, у Умм Саламадан (ривоят қилинган). Саҳиҳи шудир.
حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الْفَلاَّسُ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ بِالتَّيَمُّمِ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَمَّارٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَمَّارٍ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عَلِيٌّ وَعَمَّارٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمُ الشَّعْبِيُّ وَعَطَاءٌ وَمَكْحُولٌ قَالُوا التَّيَمُّمُ ضَرْبَةٌ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ . وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَجَابِرٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَالْحَسَنُ قَالُوا التَّيَمُّمُ ضَرْبَةٌ لِلْوَجْهِ وَضَرْبَةٌ لِلْيَدَيْنِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَمَّارٍ فِي التَّيَمُّمِ أَنَّهُ قَالَ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَمَّارٍ أَنَّهُ قَالَ تَيَمَّمْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَنَاكِبِ وَالآبَاطِ . فَضَعَّفَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ حَدِيثَ عَمَّارٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي التَّيَمُّمِ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ لَمَّا رُوِيَ عَنْهُ حَدِيثُ الْمَنَاكِبِ وَالآبَاطِ . قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَخْلَدٍ الْحَنْظَلِيُّ حَدِيثُ عَمَّارٍ فِي التَّيَمُّمِ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَحَدِيثُ عَمَّارٍ تَيَمَّمْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَنَاكِبِ وَالآبَاطِ لَيْسَ هُوَ بِمُخَالِفٍ لِحَدِيثِ الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ لأَنَّ عَمَّارًا لَمْ يَذْكُرْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ وَإِنَّمَا قَالَ فَعَلْنَا كَذَا وَكَذَا فَلَمَّا سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ بِالْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ فَانْتَهَى إِلَى مَا عَلَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ مَا أَفْتَى بِهِ عَمَّارٌ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي التَّيَمُّمِ أَنَّهُ قَالَ الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ فَفِي هَذَا دَلاَلَةٌ أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى مَا عَلَّمَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَعَلَّمَهُ إِلَى الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ . قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الْكَرِيمِ يَقُولُ لَمْ أَرَ بِالْبَصْرَةِ أَحْفَظَ مِنْ هَؤُلاَءِ الثَّلاَثَةِ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ وَابْنِ الشَّاذَكُونِيِّ وَعَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ الْفَلاَّسِ . قَالَ أَبُو زُرْعَةَ وَرَوَى عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ حَدِيثًا .
Бизга Абу Ҳафс — Амр ибн Али ал-Фаллос ривоят қилди, бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, бизга Саид, Қатодадан, у Азрадан, у Саид ибн Абдурраҳмон ибн Абзодан, у отасидан, у Аммор ибн Ёсирдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга юз ва икки кафтга таяммум қилишни буюрдилар. (У) деди: Бу бобда Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Амморнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Аммордан турли йўллар билан ривоят қилинган. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бўлган кўп илм аҳлининг — жумладан Али, Аммор ва Ибн Аббоснинг, ҳамда тобеинлардан кўпчиликнинг — жумладан Шаъбий, Ато ва Макҳулнинг — сўзидир; улар: «Таяммум юз ва икки кафт учун бир уришдир,» дедилар. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Баъзи илм аҳли — жумладан Ибн Умар, Жобир, Иброҳим ва Ҳасан — : «Таяммум юз учун бир уриш, икки қўл учун тирсакларгача бир уришдир,» дедилар. Суфён ас-Саврий, Молик, Ибн Муборак ва Шофий ҳам шуни айтади. Бу ҳадис Аммордан таяммум ҳақида — унинг юз ва икки кафт (деб) айтгани — турли йўллар билан ривоят қилинган. Аммордан: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан елкалар ва қўлтиқларгача таяммум қилдик,» дегани ҳам ривоят қилинган. Шу сабабли баъзи илм аҳли Амморнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан юз ва икки кафтга таяммум ҳақидаги ҳадисини, ундан елка ва қўлтиқлар ҳақидаги ҳадис ривоят қилингани учун, заиф санади. Ишоқ ибн Иброҳим ибн Махлад ал-Ҳанзалий деди: Амморнинг юз ва икки кафтга таяммум ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Амморнинг «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан елкалар ва қўлтиқларгача таяммум қилдик» деган ҳадиси эса юз ва икки кафт ҳақидаги ҳадисга зид эмас; чунки Аммор Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга буни буюрганини зикр қилмаган, балки фақат «биз шундай-шундай қилдик» деган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраганида эса, у (Аммор)га юз ва икки кафтни буюрдилар; шундай қилиб у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўргатган юз ва икки кафтга тўхтади. Бунга далил — Амморнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейин таяммум ҳақида «юз ва икки кафт» деб фатво бергани; бунда у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўргатган нарсага тўхтаганига далолат бор — чунки у (Набий) унга юз ва икки кафтгача (қилишни) ўргатган эди. (У) деди: Мен Абу Зуръа Убайдуллоҳ ибн Абдулкаримнинг: «Мен Басрада бу уч кишидан — Али ибн ал-Мадиний, Ибн аш-Шазакуний ва Амр ибн Али ал-Фаллосдан — кўра ҳуффозлироқ (ҳофизалироқ) кишини кўрмадим,» деганини эшитдим. Абу Зуръа деди: Аффон ибн Муслим Амр ибн Алидан бир ҳадис ривоят қилди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْقُرَشِيِّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ التَّيَمُّمِ، فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ قَالَ فِي كِتَابِهِ حِينَ ذَكَرَ الْوُضُوءَ: (فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إلى المَرَافِقِ)، وَقَالَ في التَّيَمُّمِ: (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ) وَقَالَ: (وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيِهْمَا) فَكَانَتِ السُّنَّةُ في القَطْعِ الكَفَّينِ، إِنَّمَا هُوَ الوَجْهُ وَالكَفَّانِ، يَعْنِي التَّيَمُّمَ".
Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, Муҳаммад ибн Холид ал-Қурашийдан, у Довуд ибн Ҳусайндан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), ундан таяммум ҳақида сўралган эди. Шунда у деди: «Аллаҳ ўз Китобида таҳорат ҳақида зикр қилганда: «Юзларингизни ва қўлларингизни тирсакларгача ювинглар,» деди ва таяммум ҳақида: «Юзларингизга ва қўлларингизга (тупроқ) суринглар,» деди. Яна: «Ўғри эркак ва ўғри аёлнинг қўлларини кесинглар,» деди. Демак, кесишдаги суннат икки кафт (гача) бўлди. (Таяммумда ҳам) фақат юз ва икки кафтдир,» — яъни таяммумни (назарда тутди).
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، وَعُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلِمَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقْرِئُنَا الْقُرْآنَ عَلَى كُلِّ حَالٍ مَا لَمْ يَكُنْ جُنُبًا . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَبِهِ قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ . قَالُوا يَقْرَأُ الرَّجُلُ الْقُرْآنَ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ وَلاَ يَقْرَأُ فِي الْمُصْحَفِ إِلاَّ وَهُوَ طَاهِرٌ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Абу Саид Абдуллоҳ ибн Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Ҳафс ибн Ғиёс ва Уқба ибн Холид ривоят қилди, улар: бизга ал-Аъмаш ва Ибн Абу Лайлоо ривоят қилди, дедилар; Амр ибн Муррадан, у Абдуллоҳ ибн Салимадан, у Алий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга жунуб бўлмаган ҳар қандай ҳолатда Қуръон ўқиб берар эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу Алийнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Шуни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва тобеинлардан илм аҳлининг бир нечтаси ҳам айтган. Улар: «Киши Қуръонни таҳоратсиз ўқийди, аммо мушафни фақат тоза (таҳоратли) ҳолида ўқийди,» дедилар. Шуни Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ دَخَلَ أَعْرَابِيٌّ الْمَسْجِدَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فَصَلَّى فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي وَمُحَمَّدًا وَلاَ تَرْحَمْ مَعَنَا أَحَدًا . فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " لَقَدْ تَحَجَّرْتَ وَاسِعًا " . فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ بَالَ فِي الْمَسْجِدِ فَأَسْرَعَ إِلَيْهِ النَّاسُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَهْرِيقُوا عَلَيْ��ِ سَجْلاً مِنْ مَاءٍ أَوْ دَلْوًا مِنْ مَاءٍ " . ثُمَّ قَالَ " إِنَّمَا بُعِثْتُمْ مُيَسِّرِينَ وَلَمْ تُبْعَثُوا مُعَسِّرِينَ " .
Бизга Ибн Абу Умар ва Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ривоят қилди, улар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, дедилар; аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Бир бадавий масжидга кирди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса ўтирган эдилар. У намоз ўқиди, намоздан бўшагач: «Эй Аллаҳ, менга ва Муҳаммадга раҳм қил, биз билан бирга бошқа ҳеч кимга раҳм қилмагин,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга юзланиб: «Сен кенг (раҳматни) тор қилиб қўйдинг,» дедилар. Кўп ўтмай у масжидда бавл қилди. Одамлар унинг олдига шошилдилар. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унинг устига бир челак сув ёки бир пақир сув тўкинглар,» дедилар. Сўнг: «Сизлар (одамларга) енгиллик қилувчи қилиб юборилдингиз, қийинчилик солувчи қилиб юборилмадингиз,» дедилар.»
قَالَ سَعِيدٌ قَالَ سُفْيَانُ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، نَحْوَ هَذَا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَدْ رَوَى يُونُسُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Саид деди: Суфён деди: менга Яҳё ибн Саид ҳам ривоят қилди, Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан, шунга ўхшашини. (Абу Исо) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Ибн Аббос ва Восила ибн ал-Асқаъ (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳлининг олдида амал шунга (биноан)дир, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Юнус бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ дан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилиб келтирган).