Фазилатлар китоби

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ أَبِي عَمَّارٍ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى مِنْ وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ إِسْمَاعِيلَ وَاصْطَفَى مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ بَنِي كِنَانَةَ وَاصْطَفَى مِنْ بَنِي كِنَانَةَ قُرَيْشًا وَاصْطَفَى مِنْ قُرَيْشٍ بَنِي هَاشِمٍ وَاصْطَفَانِي مِنْ بَنِي هَاشِمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Халлод ибн Аслам ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Мусъаб ривоят қилди, бизга ал-Авзоий ривоят қилди, Абу Аммордан, у Восила ибн ал-Асқаъ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ Иброҳимнинг фарзандларидан Исмоилни танлаб олди, Исмоилнинг фарзандларидан Бану Кинонани танлаб олди, Бану Кинонадан Қурайшни танлаб олди, Қурайшдан Бану Ҳошимни танлаб олди ва Бану Ҳошимдан мени танлаб олди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي شَدَّادٌ أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي وَاثِلَةُ بْنُ الأَسْقَعِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى كِنَانَةَ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ وَاصْطَفَى قُرَيْشًا مِنْ كِنَانَةَ وَاصْطَفَى هَاشِمًا مِنْ قُرَيْشٍ وَاصْطَفَانِي مِنْ بَنِي هَاشِمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Сулаймон ибн Абдурраҳмон ад-Димашқий ривоят қилди, бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, бизга ал-Авзоий ривоят қилди, менга Шаддод Абу Аммор ривоят қилди, менга Восила ибн ал-Асқаъ ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ Исмоилнинг фарзандларидан Кинонани танлаб олди, Кинонадан Қурайшни танлаб олди, Қурайшдан Ҳошимни танлаб олди ва Бану Ҳошимдан мени танлаб олди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ قُرَيْشًا جَلَسُوا فَتَذَاكَرُوا أَحْسَابَهُمْ بَيْنَهُمْ فَجَعَلُوا مَثَلَكَ كَمَثَلِ نَخْلَةٍ فِي كَبْوَةٍ مِنَ الأَرْضِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ فَجَعَلَنِي مِنْ خَيْرِهِمْ مِنْ خَيْرِ فِرَقِهِمْ وَخَيْرِ الْفَرِيقَيْنِ ثُمَّ تَخَيَّرَ الْقَبَائِلَ فَجَعَلَنِي مِنْ خَيْرِ قَبِيلَةٍ ثُمَّ تَخَيَّرَ الْبُيُوتَ فَجَعَلَنِي مِنْ خَيْرِ بُيُوتِهِمْ فَأَنَا خَيْرُهُمْ نَفْسًا وَخَيْرُهُمْ بَيْتًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ هُوَ ابْنُ نَوْفَلٍ ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Мусо ал-Қаттон ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, Исмоил ибн Абу Холиддан, у Язид ибн Абу Зиёддан, у Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорисдан, у ал-Аббос ибн Абдулмутталибдан (ривоят қилдики), у деди: Мен: «Ё Расулаллоҳ, Қурайш ўтириб, ўзаро насаб-шарафларини муҳокама қилдилар ва сизнинг мисолингизни чўл-биёбондаги бир хурмо дарахтининг мисолига ўхшатдилар,» дедим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ халқни яратди ва мени уларнинг энг яхшисидан, энг яхши гуруҳларидан ва икки гуруҳнинг энг яхшисидан қилди. Сўнг қабилаларни танлади ва мени энг яхши қабиладан қилди. Сўнг уй-хонадонларни танлади ва мени уларнинг энг яхши хонадонидан қилди. Бас, мен улар ичида нафси жиҳатидан ҳам, хонадони жиҳатидан ҳам энг яхшисидирман,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис — у Навфалнинг ўғлидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ، قَالَ جَاءَ الْعَبَّاسُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَأَنَّهُ سَمِعَ شَيْئًا فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ أَنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَيْكَ السَّلاَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهِمْ ثُمَّ جَعَلَهُمْ فِرْقَتَيْنِ فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهِمْ فِرْقَةً ثُمَّ جَعَلَهُمْ قَبَائِلَ فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهِمْ قَبِيلَةً ثُمَّ جَعَلَهُمْ بُيُوتًا فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهِمْ بَيْتًا وَخَيْرِهِمْ نَفْسًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ نَحْوُ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Язид ибн Абу Зиёддан, у Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорисдан, у ал-Мутталиб ибн Абу Вадоадан (ривоят қилдики), у деди: ал-Аббос Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди, гўё у бирор нарса эшитгандай эди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минбарга чиқиб: «Мен кимман?» дедилар. Улар: «Сиз Расулуллоҳсиз, сизга салом бўлсин,» дедилар. У: «Мен Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абдулмутталибман. Албатта, Аллаҳ халқни яратди ва мени уларнинг энг яхшисидан қилди, сўнг уларни икки гуруҳга ажратди ва мени уларнинг энг яхши гуруҳидан қилди, сўнг уларни қабилалар қилди ва мени уларнинг энг яхши қабиласидан қилди, сўнг уларни уй-хонадонлар қилди ва мени уларнинг энг яхши хонадони ҳамда нафси жиҳатидан энг яхшисидан қилди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Суфён ас-Саврийдан, у Язид ибн Абу Зиёддан, Исмоил ибн Абу Холиднинг Язид ибн Абу Зиёддан, у Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорисдан, у ал-Аббос ибн Абдулмутталибдан (қилган) ҳадисига ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو هَمَّامٍ الْوَلِيدُ بْنُ شُجَاعِ بْنِ الْوَلِيدِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَتَى وَجَبَتْ لَكَ النُّبُوَّةُ قَالَ ‏ "‏ وَآدَمُ بَيْنَ الرُّوحِ وَالْجَسَدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مَيْسَرَةَ الْفَجْرِ ‏.‏

Бизга Абу Ҳаммом ал-Валид ибн Шужў ибн ал-Валид ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, ал-Авзоийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Улар: «Ё Расулаллоҳ, набийлик сизга қачон вожиб бўлган?» дедилар. У: «Одам руҳ билан жасад орасида бўлган пайтда (вожиб бўлган),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Абу Ҳурайранинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Бу бобда Майсара ал-Фажрдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ لَيْثٍ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَنَا أَوَّلُ النَّاسِ خُرُوجًا إِذَا بُعِثُوا وَأَنَا خَطِيبُهُمْ إِذَا وَفَدُوا وَأَنَا مُبَشِّرُهُمْ إِذَا أَيِسُوا لِوَاءُ الْحَمْدِ يَوْمَئِذٍ بِيَدِي وَأَنَا أَكْرَمُ وَلَدِ آدَمَ عَلَى رَبِّي وَلاَ فَخْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Язид ал-Куфий ривоят қилди, бизга Абдуссалом ибн Ҳарб ривоят қилди, Лайсдан, у ар-Рабиъ ибн Анасдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Қиёмат куни) одамлар тирилганда мен улардан энг биринчи бўлиб чиқувчиман, улар йиғилганда мен уларнинг нотиғиман, улар умидсизликка тушганда мен уларга хушхабар берувчиман; ўша куни Ҳамд байроғи менинг қўлимда бўлади ва мен Одам фарзандларининг Роббим олдида энг карамлиман, (бу) мақтаниш эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ يَزِيدَ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَنَا أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الأَرْضُ فَأُكْسَى الْحُلَّةَ مِنْ حُلَلِ الْجَنَّةِ ثُمَّ أَقُومُ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْخَلاَئِقِ يَقُومُ ذَلِكَ الْمَقَامَ غَيْرِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Язид ривоят қилди, бизга Абдуссалом ибн Ҳарб ривоят қилди, Язид Абу Холиддан, у ал-Минҳол ибн Амрдан, у Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорисдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Қиёмат куни) ер устидан ёрилиб очиладиган энг биринчи (инсон) менман, сўнг мен жаннат ҳуллаларидан бир ҳулла билан кийдириламан, сўнг Арш ўнг томонида тураман; халойиқдан ҳеч ким мендан бошқа ўша мақомда турмайди,» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ لَيْثٍ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي سُلَيْمٍ حَدَّثَنِي كَعْبٌ، حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَلُوا اللَّهَ لِيَ الْوَسِيلَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْوَسِيلَةُ قَالَ ‏"‏ أَعْلَى دَرَجَةٍ فِي الْجَنَّةِ لاَ يَنَالُهَا إِلاَّ رَجُلٌ وَاحِدٌ أَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ وَكَعْبٌ لَيْسَ هُوَ بِمَعْرُوفٍ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى عَنْهُ غَيْرَ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ ‏.‏

Бизга Бундор ривоят қилди, бизга Абу Осим ривоят қилди, бизга Суфён ас-Саврий ривоят қилди, Лайсдан — у Ибн Абу Сулаймдир — менга Каъб ривоят қилди, менга Абу Ҳурайра ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳдан мен учун Василани сўранглар,» дедилар. Улар: «Ё Расулаллоҳ, Васила нима?» дедилар. У: «Жаннатдаги энг юқори даража, унга фақат бир кишигина эришади; мен ўша киши бўлишимни умид қиламан,» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, унинг исноди қувватли эмас. Каъб машҳур (рови) эмас ва биз Лайс ибн Абу Сулаймдан бошқа ундан ривоят қилган ҳеч кимни билмаймиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الطُّفَيْلِ بْنِ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَثَلِي فِي النَّبِيِّينَ كَمَثَلِ رَجُلٍ بَنَى دَارًا فَأَحْسَنَهَا وَأَكْمَلَهَا وَأَجْمَلَهَا وَتَرَكَ مِنْهَا مَوْضِعَ لَبِنَةٍ فَجَعَلَ النَّاسُ يَطُوفُونَ بِالْبِنَاءِ وَيَعْجَبُونَ مِنْهُ وَيَقُولُونَ لَوْ تَمَّ مَوْضِعُ تِلْكَ اللَّبِنَةِ وَأَنَا فِي النَّبِيِّينَ مَوْضِعُ تِلْكَ اللَّبِنَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ كُنْتُ إِمَامَ النَّبِيِّينَ وَخَطِيبَهُمْ وَصَاحِبَ شَفَاعَتِهِمْ غَيْرُ فَخْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, у деди: бизга Зуҳайр ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Туфайл ибн Убай ибн Каъбдан, у отасидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менинг пайғамбарлар орасидаги мисолим — бир уй қуриб, уни чиройли, мукаммал ва гўзал қилган, бироқ ундан бир ғишт ўрнини бўш қолдирган кишининг мисолига ўхшайди. Одамлар бино атрофини айланиб, ундан ҳайратга тушиб: ‹Кошки анави ғишт ўрни ҳам тўлганида (эди),› дер эдилар. Мана мен пайғамбарлар орасида ўша ғишт ўрни (каби)ман,» дедилар. Ва шу иснод билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинадики), у: «Қиёмат куни бўлганда мен пайғамбарларнинг имоми, уларнинг нотиғи ва шафоатлари соҳиби бўламан — (бу) мақтаниш (учун) эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، أَخْبَرَنَا كَعْبُ بْنُ عَلْقَمَةَ، سَمِعَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ جُبَيْرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُؤَذِّنَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ ثُمَّ صَلُّوا عَلَىَّ فَإِنَّهُ مَنْ صَلَّى عَلَىَّ صَلاَةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا ثُمَّ سَلُوا لِيَ الْوَسِيلَةَ فَإِنَّهَا مَنْزِلَةٌ فِي الْجَنَّةِ لاَ تَنْبَغِي إِلاَّ لِعَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ وَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ وَمَنْ سَأَلَ لِيَ الْوَسِيلَةَ حَلَّتْ عَلَيْهِ الشَّفَاعَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُبَيْرٍ هَذَا قُرَشِيٌّ مِصْرِيٌّ مَدَنِيٌّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ شَامِيٌّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Язид ал-Муқриъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳайва ривоят қилди, (у деди): бизга Каъб ибн Алқама хабар берди, у Абдураҳмон ибн Жубайрдан эшитди, у Абдуллоҳ ибн Амрдан эшитди, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитди: «Муаззинни эшитганингизда, муаззин айтганидек айтинг. Сўнгра менга саловот айтинг, чунки ким менга бир бор саловот айтса, Аллаҳ унга ўша (саловот) туфайли ўн марта (раҳмат) йўллайди. Сўнгра мен учун Аллаҳдан василани сўранг, чунки у жаннатдаги бир мақом бўлиб, фақат Аллаҳнинг бандаларидан бир бандага лойиқдир; мен ўша (банда) бўлишимни умид қиламан. Ким мен учун василани сўраса, унга шафоат (вожиб) бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Муҳаммад деди: бу Абдураҳмон ибн Жубайр қураший, мисрлик, мадиналикдир; Абдураҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайр эса шомликдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُدْعَانَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ فَخْرَ وَبِيَدِي لِوَاءُ الْحَمْدِ وَلاَ فَخْرَ وَمَا مِنْ نَبِيٍّ يَوْمَئِذٍ آدَمُ فَمَنْ سِوَاهُ إِلاَّ تَحْتَ لِوَائِي وَأَنَا أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الأَرْضُ وَلاَ فَخْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Ибн Аби Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Ибн Жудъондан, у Абу Назрадан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен Қиёмат куни Одам фарзандларининг саййидиман — (бу) мақтаниш эмас. Ҳамд байроғи менинг қўлимда бўлади — (бу) мақтаниш эмас. Ўша куни Одамдан тортиб ундан бўлакка қадар ҳеч бир пайғамбар йўқки, менинг байроғим остида бўлмаса. Ер (қабридан) аввал очиладиган ҳам менман — (бу) мақтаниш эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: ҳадисда (узунроқ) қисса бордир, ва бу ҳадис ҳасандир. Бу иснод билан Абу Назрадан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ، حَدَّثَنَا زَمْعَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ وَهْرَامَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَلَسَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْتَظِرُونَهُ قَالَ فَخَرَجَ حَتَّى إِذَا دَنَا مِنْهُمْ سَمِعَهُمْ يَتَذَاكَرُونَ فَسَمِعَ حَدِيثَهُمْ فَقَالَ بَعْضُهُمْ عَجَبًا إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ اتَّخَذَ مِنْ خَلْقِهِ خَلِيلاً اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً ‏.‏ وَقَالَ آخَرُ مَاذَا بِأَعْجَبَ مِنْ كَلاَمِ مُوسَى كَلَّمَهُ تَكْلِيمًا وَقَالَ آخَرُ فَعِيسَى كَلِمَةُ اللَّهِ وَرُوحُهُ ‏.‏ وَقَالَ آخَرُ آدَمُ اصْطَفَاهُ اللَّهُ فَخَرَجَ عَلَيْهِمْ فَسَلَّمَ وَقَالَ ‏ "‏ قَدْ سَمِعْتُ كَلاَمَكُمْ وَعَجَبَكُمْ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلُ اللَّهِ وَهُوَ كَذَلِكَ وَمُوسَى نَجِيُّ اللَّهِ وَهُوَ كَذَلِكَ وَعِيسَى رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ وَهُوَ كَذَلِكَ وَآدَمُ اصْطَفَاهُ اللَّهُ وَهُوَ كَذَلِكَ أَلاَ وَأَنَا حَبِيبُ اللَّهِ وَلاَ فَخْرَ وَأَنَا حَامِلُ لِوَاءِ الْحَمْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ فَخْرَ وَأَنَا أَوَّلُ شَافِعٍ وَأَوَّلُ مُشَفَّعٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ فَخْرَ وَأَنَا أَوَّلُ مَنْ يُحَرِّكُ حِلَقَ الْجَنَّةِ فَيَفْتَحُ اللَّهُ لِيَ فَيُدْخِلُنِيهَا وَمَعِي فُقَرَاءُ الْمُؤْمِنِينَ وَلاَ فَخْرَ وَأَنَا أَكْرَمُ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ وَلاَ فَخْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Абдулмажид ривоят қилди, у деди: бизга Замъа ибн Солиҳ ривоят қилди, у Салама ибн Ваҳромдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бир неча киши У зотни кутиб ўтирган эди. (Расулуллаҳ) чиқдилар, уларга яқинлашганда уларнинг суҳбатлашаётганларини эшитдилар ва сўзларини тингладилар. Улардан бири: «Қизиқ, Азиз ва Жалил бўлган Аллаҳ Ўз халқидан бир дўст (халил) тутибди — Иброҳимни халил қилибди,» деди. Бошқаси: «Бу Мусонинг сўзлашидан ажабланарлироқ эмас — (Аллаҳ) унга (бевосита) сўзлаш ила сўзлаган,» деди. Яна бири: «Исо эса Аллаҳнинг Калимаси ва Руҳидир,» деди. Яна бошқаси: «Одамни Аллаҳ (барчадан) танлаган,» деди. Шунда (Расулуллаҳ) уларнинг олдига чиқиб, салом бердилар ва: «Мен сўзларингизни ва ажабланишингизни эшитдим. Албатта Иброҳим Аллаҳнинг халилидир ва у шундайдир, Мусо Аллаҳнинг нажийи (сирдоши)дир ва у шундайдир, Исо Аллаҳнинг Руҳи ва Калимасидир ва у шундайдир, Одамни эса Аллаҳ танлаган ва у шундайдир. Огоҳ бўлинг! Мен Аллаҳнинг ҳабибиман — (бу) мақтаниш эмас. Мен Қиёмат куни ҳамд байроғини кўтарувчиман — (бу) мақтаниш эмас. Мен Қиёмат куни энг аввал шафоат қилувчи ва шафоати энг аввал қабул қилинувчиман — (бу) мақтаниш эмас. Жаннат ҳалқаларини энг аввал қимирлатувчи ҳам менман, Аллаҳ мен учун (уни) очиб, мени унга киритади, мен билан бирга мўминларнинг фақирлари бўлади — (бу) мақтаниш эмас. Мен аввалгилару кейингиларнинг энг карамлисиман — (бу) мақтаниш эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنِي أَبُو مَوْدُودٍ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ الضَّحَّاكِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ صِفَةُ مُحَمَّدٍ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ يُدْفَنُ مَعَهُ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ أَبُو مَوْدُودٍ وَقَدْ بَقِيَ فِي الْبَيْتِ مَوْضِعُ قَبْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ عُثْمَانُ بْنُ الضَّحَّاكِ وَالْمَعْرُوفُ الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ الْمَدَنِيُّ ‏.‏

Бизга Зайд ибн Ахзам ат-Тоий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Қутайба Салм ибн Қутайба ривоят қилди, (у деди): менга Абу Мавдуд ал-Маданий ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ибн аз-Заҳҳок ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Юсуф ибн Абдуллоҳ ибн Саломдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Тавротда Муҳаммаднинг сифати ёзилган ва Исо ибн Марям у билан бирга кўмилади (деб ёзилган). (Ровий) деди: Абу Мавдуд деди: уйда бир қабр ўрни қолган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Усмон ибн аз-Заҳҳок шундай деб айтган, машҳури эса аз-Заҳҳок ибн Усмон ал-Маданийдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي دَخَلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ أَضَاءَ مِنْهَا كُلُّ شَيْءٍ فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ أَظْلَمَ مِنْهَا كُلُّ شَيْءٍ وَمَا نَفَضْنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الأَيْدِي وَإِنَّا لَفِي دَفْنِهِ حَتَّى أَنْكَرْنَا قُلُوبَنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Ҳилол ас-Саввоф ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон аз-Зубаъий ривоят қилди, у Собитдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага кирган кун бўлганда ундаги ҳар бир нарса ёришди. У зот вафот этган кун бўлганда эса ундаги ҳар бир нарса қоронғулашди. Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан қўлларимизни ҳали тортмаган — У зотни дафн қилаётган эдик — қалбларимиз (аввалгисидан ўзгариб, ўзимизга) нотаниш бўлиб қолди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ الْعَبْدِيُّ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْحَاقَ، يُحَدِّثُ عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسِ بْنِ مَخْرَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ وُلِدْتُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ، صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفِيلِ ‏.‏ وَسَأَلَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ قُبَاثَ بْنَ أَشْيَمَ أَخَا بَنِي يَعْمُرَ بْنِ لَيْثٍ أَأَنْتَ أَكْبَرُ أَمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَكْبَرُ مِنِّي وَأَنَا أَقْدَمُ مِنْهُ فِي الْمِيلاَدِ وُلِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفِيلِ وَرَفَعَتْ بِي أُمِّي عَلَى الْمَوْضِعِ قَالَ وَرَأَيْتُ خَذْقَ الْفِيلِ أَخْضَرَ مُحِيلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ал-Абдий ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: мен Муҳаммад ибн Ишоқнинг Мутталиб ибн Абдуллоҳ ибн Қайс ибн Махрамадан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилиб) сўзлаётганини эшитдим, (бобоси) деди: мен ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фил йилида туғилдик. Усмон ибн Аффон Қубос ибн Ашямдан — Бану Яъмар ибн Лайс (қабиласи)нинг биродаридан: «Сен каттамисан ёки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ми?» деб сўради. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мендан каттароқ (улуғроқ), мен эса ундан туғилишда олдинроқман. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фил йилида туғилдилар, онам мени (воқеа рўй берган) жойга кўтариб чиққан эди. Мен фил(лар)нинг яшил рангли, парчаланиб кетган тезагини кўрганман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ أَبُو الْعَبَّاسِ الأَعْرَجُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ غَزْوَانَ أَبُو نُوحٍ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجَ أَبُو طَالِبٍ إِلَى الشَّامِ وَخَرَجَ مَعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي أَشْيَاخٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَلَمَّا أَشْرَفُوا عَلَى الرَّاهِبِ هَبَطُوا فَحَلُّوا رِحَالَهُمْ فَخَرَجَ إِلَيْهِمُ الرَّاهِبُ وَكَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ يَمُرُّونَ بِهِ فَلاَ يَخْرُجُ إِلَيْهِمْ وَلاَ يَلْتَفِتُ ‏.‏ قَالَ فَهُمْ يَحُلُّونَ رِحَالَهُمْ فَجَعَلَ يَتَخَلَّلُهُمُ الرَّاهِبُ حَتَّى جَاءَ فَأَخَذَ بِيَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ هَذَا سَيِّدُ الْعَالَمِينَ هَذَا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ يَبْعَثُهُ اللَّهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ أَشْيَاخٌ مِنْ قُرَيْشٍ مَا عِلْمُكَ فَقَالَ إِنَّكُمْ حِينَ أَشْرَفْتُمْ مِنَ الْعَقَبَةِ لَمْ يَبْقَ شَجَرٌ وَلاَ حَجَرٌ إِلاَّ خَرَّ سَاجِدًا وَلاَ يَسْجُدَانِ إِلاَّ لِنَبِيٍّ وَإِنِّي أَعْرِفُهُ بِخَاتَمِ النُّبُوَّةِ أَسْفَلَ مِنْ غُضْرُوفِ كَتِفِهِ مِثْلَ التُّفَّاحَةِ ‏.‏ ثُمَّ رَجَعَ فَصَنَعَ لَهُمْ طَعَامًا فَلَمَّا أَتَاهُمْ بِهِ وَكَانَ هُوَ فِي رِعْيَةِ الإِبِلِ قَالَ أَرْسِلُوا إِلَيْهِ فَأَقْبَلَ وَعَلَيْهِ غَمَامَةٌ تُظِلُّهُ فَلَمَّا دَنَا مِنَ الْقَوْمِ وَجَدَهُمْ قَدْ سَبَقُوهُ إِلَى فَىْءِ الشَّجَرَةِ فَلَمَّا جَلَسَ مَالَ فَىْءُ الشَّجَرَةِ عَلَيْهِ فَقَالَ انْظُرُوا إِلَى فَىْءِ الشَّجَرَةِ مَالَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ فَبَيْنَمَا هُوَ قَائِمٌ عَلَيْهِمْ وَهُوَ يُنَاشِدُهُمْ أَنْ لاَ يَذْهَبُوا بِهِ إِلَى الرُّومِ فَإِنَّ الرُّومَ إِذَا رَأَوْهُ عَرَفُوهُ بِالصِّفَةِ فَيَقْتُلُونَهُ فَالْتَفَتَ فَإِذَا بِسَبْعَةٍ قَدْ أَقْبَلُوا مِنَ الرُّومِ فَاسْتَقْبَلَهُمْ فَقَالَ مَا جَاءَ بِكُمْ قَالُوا جِئْنَا أَنَّ هَذَا النَّبِيَّ خَارِجٌ فِي هَذَا الشَّهْرِ فَلَمْ يَبْقَ طَرِيقٌ إِلاَّ بُعِثَ إِلَيْهِ بِأُنَاسٍ وَإِنَّا قَدْ أُخْبِرْنَا خَبَرَهُ بُعِثْنَا إِلَى طَرِيقِكَ هَذَا فَقَالَ هَلْ خَلْفَكُمْ أَحَدٌ هُوَ خَيْرٌ مِنْكُمْ قَالُوا إِنَّمَا أُخْبِرْنَا خَبَرَهُ بِطَرِيقِكَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ أَمْرًا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَقْضِيَهُ هَلْ يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ رَدَّهُ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ فَبَايَعُوهُ وَأَقَامُوا مَعَهُ قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَيُّكُمْ وَلِيُّهُ قَالُوا أَبُو طَالِبٍ فَلَمْ يَزَلْ يُنَاشِدُهُ حَتَّى رَدَّهُ أَبُو طَالِبٍ وَبَعَثَ مَعَهُ أَبُو بَكْرٍ بِلاَلاً وَزَوَّدَهُ الرَّاهِبُ مِنَ الْكَعْكِ وَالزَّيْتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга ал-Фазл ибн Саҳл Абул-Аббос ал-Аъраж ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Ғазвон Абу Нуҳ ривоят қилди, (у деди): бизга Юнус ибн Аби Ишоқ хабар берди, у Абу Бакр ибн Аби Мусодан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Абу Толиб Шомга йўл олди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам Қурайш оқсоқоллари билан бирга у билан чиқди. Улар роҳибга етиб келганларида (манзилга) тушиб, юкларини ечдилар. Роҳиб уларнинг олдига чиқди — бундан олдин улар унинг ёнидан ўтар эдилар-у, лекин у уларга чиқмас ва эътибор бермас эди. (Ровий) деди: улар юкларини ечаётган эди, роҳиб уларнинг орасидан ўтиб, келиб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қўлидан ушлади-да: «Бу оламларнинг саййиди, бу оламлар Раббининг элчиси, Аллаҳ уни оламларга раҳмат (қилиб) юборади,» деди. Қурайш оқсоқоллари унга: «Буни қаёқдан биласан?» дедилар. У: «Сиз ақабадан (довон устидан) чиқиб келганингизда, саждага йиқилмаган бирорта дарахт ҳам, тош ҳам қолмади; улар эса фақат пайғамбаргагина сажда қилади. Мен уни елка суягининг пастидаги, олмага ўхшаш пайғамбарлик муҳри орқали танийман,» деди. Сўнгра қайтиб кетиб, уларга таом тайёрлади. Таомни олиб келганида (Набий) туяларни боқиб юрарди. (Роҳиб): «Унга (одам) юборинглар,» деди. (Набий) келдилар, у зотни соя қилиб турган бир булут бор эди. У қавмга яқинлашганда, улар дарахтнинг соясига ундан олдин етиб олган эдилар; (Набий) ўтирганларида дарахтнинг сояси у зотга (томон) эгилди. (Роҳиб): «Дарахтнинг соясига қаранг, унга (томон) эгилди,» деди. (Ровий) деди: у (роҳиб) уларнинг олдида туриб, уларни — уни Румга (Византияга) олиб бормасликларини, чунки румликлар уни кўрса, сифатидан таниб қатл этишларини кўзлаб — қасам ичириб турганда, қараса, Румдан келган етти киши пайдо бўлди. У уларнинг олдига чиқиб: «Сизларни нима (етаклаб) келтирди?» деди. Улар: «Биз келдик, чунки бу Пайғамбар шу ойда чиқади (зоҳир бўлади); бирон йўл қолмадики, унга (қараб) одамлар юборилмаган бўлса. Бизга унинг хабари етказилди, биз мана шу йўлингизга юборилдик,» дедилар. У: «Ортингизда сиздан яхшироқ бирор киши борми?» деди. Улар: «Бизга унинг хабари фақат шу йўлингиз орқали (келиши) билдирилди,» дедилар. У: «Аллаҳ бажо келтиришни ирода қилган ишни, одамлардан бирор киши қайтара олишини кўрдингизми (мумкинми)?» деди. Улар: «Йўқ,» дедилар. (Ровий) деди: шунда улар унга байъат қилиб, у билан қолдилар. У (роҳиб): «Аллаҳ ҳаққи, сўрайман, қайсибирингиз унинг валийси (ҳомийси)?» деди. Улар: «Абу Толиб,» дедилар. У (роҳиб) Абу Толиб уни (Маккага) қайтаргунига қадар қасам ичиришдан тўхтамади. Абу Бакр эса у билан бирга Билолни юборди, роҳиб унга каък (нон) ва зайтун мойидан озуқа бериб жўнатди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўналишдан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أُنْزِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ أَرْبَعِينَ فَأَقَامَ بِمَكَّةَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ وَبِالْمَدِينَةِ عَشْرًا وَتُوُفِّيَ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Аби Адий ривоят қилди, у Ҳишом ибн Ҳассондан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қирқ ёшда (ваҳий) нозил қилинди, сўнгра у Маккада ўн уч (йил), Мадинада ўн (йил) турдилар ва олтмиш уч ёшда вафот этдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَسِتِّينَ وَهَكَذَا حَدَّثَنَا هُوَ يَعْنِي ابْنَ بَشَّارٍ وَرَوَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Аби Адий ривоят қилди, у Ҳишомдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олтмиш беш ёшда қабз қилинди (вафот этди). (Ровий:) У — яъни Ибн Башшор — бизга шундай ривоят қилди, Муҳаммад ибн Исмоил ҳам ундан шунга ўхшаш ривоят қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالطَّوِيلِ الْبَائِنِ وَلاَ بِالْقَصِيرِ الْمُتَرَدِّدِ وَلاَ بِالأَبْيَضِ الأَمْهَقِ وَلاَ بِالآدَمِ وَلَيْسَ بِالْجَعْدِ الْقَطَطِ وَلاَ بِالسَّبِطِ بَعَثَهُ اللَّهُ عَلَى رَأْسِ أَرْبَعِينَ سَنَةً فَأَقَامَ بِمَكَّةَ عَشْرَ سِنِينَ وَبِالْمَدِينَةِ عَشْرَ سِنِينَ وَتَوَفَّاهُ اللَّهُ عَلَى رَأْسِ سِتِّينَ سَنَةً وَلَيْسَ فِي رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ عِشْرُونَ شَعْرَةً بَيْضَاءَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба Молик ибн Анасдан ривоят қилди; бизга ал-Ансорий ҳам ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у Рабиа ибн Аби Абдураҳмондан (ривоят қилдики), у Анас ибн Моликнинг шундай деяётганини эшитди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кўзга ташланадиган даражада (ҳаддан) баланд ҳам, қисқароқ, паст ҳам эмас эдилар; рангпар оқиш ҳам, қорамағиз ҳам эмас; (сочлари) бурама жингалак ҳам, тип-тик текис ҳам эмас эди. Аллаҳ у зотни қирқ ёшлари бошида (пайғамбар қилиб) юборди; у Маккада ўн йил, Мадинада ўн йил турдилар ва Аллаҳ у зотни олтмиш ёшлари бошида вафот эттирди. У зотнинг боши ва соқолида йигирмата оқ тукни (ҳам) йўқ эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ أَنْبَأَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُعَاذٍ الضَّبِّيُّ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ بِمَكَّةَ حَجَرًا كَانَ يُسَلِّمُ عَلَىَّ لَيَالِيَ بُعِثْتُ إِنِّي لأَعْرِفُهُ الآنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Довуд ат-Тоёлисий хабар берди, у деди: бизга Сулаймон ибн Муоз аз-Заббий ривоят қилди, у Симок ибн Ҳарбдан, у Жобир ибн Самурадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Маккада бир тош бор эдики, мен (пайғамбар қилиб) юборилган кечаларда менга салом берар эди. Мен уни ҳозир ҳам аниқ танийман,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَتَدَاوَلُ مِنْ قَصْعَةٍ مِنْ غُدْوَةٍ حَتَّى اللَّيْلِ يَقُومُ عَشَرَةٌ وَيَقْعُدُ عَشَرَةٌ ‏.‏ قُلْنَا فَمَا كَانَتْ تُمَدُّ قَالَ مِنْ أَىِّ شَيْءٍ تَعْجَبُ مَا كَانَتْ تُمَدُّ إِلاَّ مِنْ هَا هُنَا وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى السَّمَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو الْعَلاَءِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ат-Таймий ривоят қилди, у Абул-Алодан, у Самура ибн Жундабдан (ривоят қилдики), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга эрталабдан то кечгача бир товоқдан (овқатни) навбатма-навбат (ер) эдик: ўн киши турарди, ўн киши ўтирарди (овқатга). Биз: «У (таом) нимадан кўпайтириларди?» дедик. У: «Нимадан ажабланасиз? У фақат мана бу ердан кўпайтириларди,» деди ва қўли билан осмонга ишора қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; Абул-Алонинг исми Язид ибн Абдуллоҳ ибн аш-Шиххирдир.

حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ فَخَرَجْنَا فِي بَعْضِ نَوَاحِيهَا فَمَا اسْتَقْبَلَهُ جَبَلٌ وَلاَ شَجَرٌ إِلاَّ وَهُوَ يَقُولُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ وَقَالُوا عَنْ عَبَّادٍ أَبِي يَزِيدَ مِنْهُمْ فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ ‏.‏

Бизга Аббод ибн Яъқуб ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Аби Савр ривоят қилди, у ас-Суддийдан, у Аббод ибн Аби Язиддан, у Али ибн Аби Толиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга Маккада эдим, унинг баъзи атрофларига чиқдик. У зотни қаршилаган ҳеч бир тоғ ҳам, дарахт ҳам йўқ эдики, у: «Сизга салом (бўлсин), эй Аллаҳнинг Расули!» демаса. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ғарибдир. Бир нечта (ровий) ал-Валид ибн Аби Саврдан ривоят қилиб, ‹Аббод Абу Язиддан› деб айтишган, улардан бири Фарва ибн Абил-Мағродир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ إِلَى لِزْقِ جِذْعٍ وَاتَّخَذُوا لَهُ مِنْبَرًا فَخَطَبَ عَلَيْهِ فَحَنَّ الْجِذْعُ حَنِينَ النَّاقَةِ فَنَزَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَمَسَّهُ فَسَكَنَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىٍّ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَحَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Юнус ривоят қилди, у Икрима ибн Аммордан, у Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Аби Талҳадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (аввал) бир хурмо танасига суяниб хутба қилар эдилар. Сўнгра улар у зот учун минбар ясашди ва у зот унинг устида хутба қилдилар. Шунда (ҳалиги) тана тойчилар инграгандек ингради. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (минбардан) тушиб, уни силадилар, шунда у тинчиди. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Убайдан, Жобирдан, Ибн Умардан, Саҳл ибн Саъддан, Ибн Аббосдан ва Умм Саламадан ҳам (ривоятлар) бор; Анаснинг ҳадиси эса ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ بِمَ أَعْرِفُ أَنَّكَ نَبِيٌّ قَالَ ‏"‏ إِنْ دَعَوْتُ هَذَا الْعِذْقَ مِنْ هَذِهِ النَّخْلَةِ أَتَشْهَدُ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَدَعَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ يَنْزِلُ مِنَ النَّخْلَةِ حَتَّى سَقَطَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ارْجِعْ ‏"‏ ‏.‏ فَعَادَ فَأَسْلَمَ الأَعْرَابِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Шарик ривоят қилди, у Симокдан, у Абу Забёндан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Бир аъробий (бадавий) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Сен пайғамбар эканингни нима билан билай?» деди. У: «Агар мен шу хурмо дарахтидан мана бу шингилни чақирсам, менинг Аллаҳнинг Расули эканимга гувоҳлик берасанми?» дедилар. Сўнгра Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни чақирдилар, у хурмо дарахтидан туша бошлади, ҳатто Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига (етиб) тушди. Сўнгра у зот: «Қайтиб бор,» дедилар, у (яна) қайтиб борди. Шунда аъробий мусулмон бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا عَزْرَةُ بْنُ ثَابِتٍ، حَدَّثَنَا عِلْبَاءُ بْنُ أَحْمَرَ، حَدَّثَنَا أَبُو زَيْدِ بْنُ أَخْطَبَ، قَالَ مَسَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى وَجْهِي وَدَعَا لِي قَالَ عَزْرَةُ إِنَّهُ عَاشَ مِائَةً وَعِشْرِينَ سَنَةً وَلَيْسَ فِي رَأْسِهِ إِلاَّ شَعَرَاتٌ بِيضٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو زَيْدٍ اسْمُهُ عَمْرُو بْنُ أَخْطَبَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Осим ривоят қилди, у деди: бизга Азра ибн Собит ривоят қилди, у деди: бизга Илбў ибн Аҳмар ривоят қилди, у деди: бизга Абу Зайд ибн Ахтаб ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўлларини менинг юзимга суртдилар ва мен учун дуо қилдилар. Азра деди: у (Абу Зайд) бир юз йигирма йил яшади, бошида эса бир нечта оқ тукдан бошқа (қарилик аломати) йўқ эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир; Абу Зайднинг исми Амр ибн Ахтабдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ عَرَضْتُ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ أَبُو طَلْحَةَ لأُمِّ سُلَيْمٍ لَقَدْ سَمِعْتُ صَوْتَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - يَعْنِي ضَعِيفًا - أَعْرِفُ فِيهِ الْجُوعَ فَهَلْ عِنْدَكِ مِنْ شَيْءٍ فَقَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ فَأَخْرَجَتْ أَقْرَاصًا مِنْ شَعِيرٍ ثُمَّ أَخْرَجَتْ خِمَارًا لَهَا فَلَفَّتِ الْخُبْزَ بِبَعْضِهِ ثُمَّ دَسَّتْهُ فِي يَدِي وَرَدَّتْنِي بِبَعْضِهِ ثُمَّ أَرْسَلَتْنِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَذَهَبْتُ بِهِ إِلَيْهِ فَوَجَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ وَمَعَهُ النَّاسُ قَالَ فَقُمْتُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسَلَكَ أَبُو طَلْحَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بِطَعَامٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمَنْ مَعَهُ ‏"‏ قُومُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقُوا فَانْطَلَقْتُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ حَتَّى جِئْتُ أَبَا طَلْحَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ يَا أُمَّ سُلَيْمٍ قَدْ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ مَعَهُ وَلَيْسَ عِنْدَنَا مَا نُطْعِمُهُمْ ‏.‏ قَالَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقَ أَبُو طَلْحَةَ حَتَّى لَقِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو طَلْحَةَ مَعَهُ حَتَّى دَخَلاَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلُمِّي يَا أُمَّ سُلَيْمٍ مَا عِنْدَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَتْ بِذَلِكَ الْخُبْزِ فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَفُتَّ وَعَصَرَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ عُكَّةً لَهَا فَآدَمَتْهُ ثُمَّ قَالَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لِعَشَرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَأَكَلُوا حَتَّى شَبِعُوا ثُمَّ خَرَجُوا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لِعَشَرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَأَكَلُوا حَتَّى شَبِعُوا ثُمَّ خَرَجُوا فَأَكَلَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ وَشَبِعُوا وَالْقَوْمُ سَبْعُونَ أَوْ ثَمَانُونَ رَجُلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: мен Молик ибн Анасга Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Аби Талҳадан (ривоятни) ўқиб тақдим этдим, у (Ишоқ) Анас ибн Моликнинг шундай деяётганини эшитган: Абу Талҳа Умм Сулаймга: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг овозларини эшитдим — яъни заиф (ҳолда) — ундан очликни сездим. Сенинг ёнингда бирор нарса борми?» деди. У (Умм Сулайм): «Ҳа,» деди-да, арпадан (ёпилган) бир неча кулча нон чиқарди, сўнгра ўзининг бир рўмолини чиқариб, унинг бир қисмига нонни ўради, сўнг уни қўлимга тиқиб, бир қисми билан устимни ўради-да, мени Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига жўнатди. (Анас) деди: мен уни у зотга олиб бордим, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни масжидда ўтирган ҳолда топдим, у зотнинг ёнларида одамлар бор эди. Мен уларнинг олдида турдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сени Абу Талҳа жўнатдими?» дедилар. Мен: «Ҳа,» дедим. У: «Таом биланми?» дедилар. Мен: «Ҳа,» дедим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнларидагиларга: «Туринглар,» дедилар. (Анас) деди: улар йўлга тушдилар, мен эса уларнинг олдида (югуриб) кетдим, ҳатто Абу Талҳанинг олдига келдим ва унга хабар бердим. Абу Талҳа: «Эй Умм Сулайм, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамлар билан бирга келдилар, бизнинг ёнимизда эса уларни тўйдирадиган нарса йўқ,» деди. Умм Сулайм: «Аллаҳ ва Унинг Расули яхшироқ билувчидир,» деди. (Анас) деди: Абу Талҳа йўлга чиқиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни кутиб олди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келдилар, Абу Талҳа ҳам у зот билан бирга, ҳатто иккаласи (уйга) кирдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бери кел, эй Умм Сулайм, ёнингда нима бор?» дедилар. У ўша нонни келтирди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буюрдилар, шунда у майдаланди. Умм Сулайм ўзининг бир мой идишини сиқиб (мой оқизиб), унга (мой) қўшди. Сўнгра Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг устида Аллаҳ айтишни ирода қилган (дуо)ни айтдилар, кейин: «Ўн кишига изн бер,» дедилар. У уларга изн берди, улар тўйгунча еб, сўнг чиқдилар. Сўнгра: «Ўн кишига изн бер,» дедилар. У уларга изн берди, улар тўйгунча еб, сўнг чиқдилар. (Шу тариқа) бутун қавм еб тўйди; қавм эса етмиш ёки саксон киши эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَانَتْ صَلاَةُ الْعَصْرِ وَالْتَمَسَ النَّاسُ الْوَضُوءَ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِوَضُوءٍ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ فِي ذَلِكَ الإِنَاءِ وَأَمَرَ النَّاسَ أَنْ يَتَوَضَّئُوا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ فَرَأَيْتُ الْمَاءَ يَنْبُعُ مِنْ تَحْتِ أَصَابِعِهِ فَتَوَضَّأَ النَّاسُ حَتَّى تَوَضَّئُوا مِنْ عِنْدِ آخِرِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَزِيَادِ بْنِ الْحَارِثِ الصُّدَائِيِّ وَحَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни кўрдим, аср намозининг вақти етди ва одамлар таҳорат учун сув қидирдилар, аммо топа олмадилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га таҳорат учун (оз) сув келтирилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўлларини ўша идишга қўйдилар ва одамларга ундан таҳорат олишни буюрдилар.» У деди: «Мен сувнинг у зотнинг бармоқлари остидан қайнаб чиқаётганини кўрдим. Одамлар таҳорат олдилар, ҳатто энг охиргилари ҳам ундан таҳорат олдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Имрон ибн Ҳусайн, Ибн Масъуд, Жобир ва Зиёд ибн ал-Ҳорис ас-Судоийдан (ҳам ривоятлар бор). Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ أَوَّلُ مَا ابْتُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ النُّبُوَّةِ حِينَ أَرَادَ اللَّهُ كَرَامَتَهُ وَرَحْمَةَ الْعِبَادِ بِهِ أَنْ لاَ يَرَى شَيْئًا إِلاَّ جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ فَمَكَثَ عَلَى ذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَمْكُثَ وَحُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلْوَةُ فَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ أَنْ يَخْلُوَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга ал-Ансорий Ишоқ ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ хабар берди, у деди: менга аз-Зуҳрий ривоят қилди, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га набийликдан бошлаб берилган дастлабки нарса — Аллаҳ у зотни улуғлашни ва у орқали бандаларга раҳмат кўрсатишни ирода қилганида — у зот бирор нарсани (тушида) кўрсалар, у тонгнинг ёришидек (рўёбга чиқиб) келар эди. У зот Аллаҳ хоҳлаганча шу ҳолатда турдилар, ва у зотга ёлғизлик (хилват) севимли қилинди. У зотга ёлғиз қолишдан кўра севимлироқ нарса бўлмади.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ إِنَّكُمْ تَعُدُّونَ الآيَاتِ عَذَابًا وَإِنَّا كُنَّا نَعُدُّهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَرَكَةً لَقَدْ كُنَّا نَأْكُلُ الطَّعَامَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَسْمَعُ تَسْبِيحَ الطَّعَامِ ‏.‏ قَالَ وَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِإِنَاءٍ فَوَضَعَ يَدَهُ فِيهِ فَجَعَلَ الْمَاءُ يَنْبُعُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ حَىَّ عَلَى الْوَضُوءِ الْمُبَارَكِ وَالْبَرَكَةِ مِنَ السَّمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى تَوَضَّأْنَا كُلُّنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, у деди: бизга Исроил ривоят қилди, у Мансурдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: «Сиз (мўъжиза) оятларни азоб деб ҳисоблайсиз, биз эса уларни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида барака деб ҳисоблар эдик. Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан таом ер эдик ва таомнинг тасбеҳ айтаётганини эшитар эдик.» У деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бир идиш келтирилди, у зот қўлларини унга қўйдилар ва сув бармоқлари орасидан қайнаб чиқа бошлади. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Муборак таҳоратга ва осмондан (нозил бўлаётган) баракага шошилинглар,» дедилар, ҳатто барчамиз таҳорат олдик.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ يَأْتِيكَ الْوَحْىُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَحْيَانًا يَأْتِينِي فِي مِثْلِ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ وَهُوَ أَشَدُّ عَلَىَّ وَأَحْيَانًا يَتَمَثَّلُ لِي الْمَلَكُ رَجُلاً فَيُكَلِّمُنِي فَأَعِي مَا يَقُولُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْىُ فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ الْبَرْدِ فَيَفْصِمُ عَنْهُ وَإِنَّ جَبِينَهُ لَيَتَفَصَّدُ عَرَقًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ибн Исо ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), ал-Ҳорис ибн Ҳишом Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Сизга ваҳий қандай келади?» деб сўради. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Баъзан у менга қўнғироқ жарангидек келади, бу менга энг оғир (ҳолат)дир, баъзан эса фаришта менга бир киши суратида кўринади ва мен билан гаплашади, мен у айтган нарсани англаб оламан,» дедилар. Оиша деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га жуда совуқ кунда ваҳий нозил бўлаётганини кўрдим, кейин у зотдан (ваҳий ҳолати) чиқиб кетар, ва у зотнинг пешонасидан тер қуйилиб турарди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ مَا رَأَيْتُ مِنْ ذِي لِمَّةٍ فِي حُلَّةٍ حَمْرَاءَ أَحْسَنَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهُ شَعْرٌ يَضْرِبُ مَنْكِبَيْهِ بَعِيدٌ مَا بَيْنَ الْمَنْكِبَيْنِ لَمْ يَكُنْ بِالْقَصِيرِ وَلاَ بِالطَّوِيلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у ал-Бародан (ривоят қилдики), у деди: «Мен қизил ҳулла (кийим) ичида сочи елкасига тушган кишилардан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кўра чиройлироқини кўрмадим. У зотнинг сочи елкаларига тушар эди, елкалари ораси кенг эди, на паст, на узун бўй эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ الْبَرَاءَ أَكَانَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ السَّيْفِ قَالَ لاَ مِثْلَ الْقَمَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Зуҳайр ривоят қилди, у Абу Ишоқдан (ривоят қилдики), у деди: бир киши ал-Бародан: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзлари қиличга ўхшар эдими?» деб сўради. У: «Йўқ, ойга (ўхшар эди),» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ هُرْمُزَ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالطَّوِيلِ وَلاَ بِالْقَصِيرِ شَثْنَ الْكَفَّيْنِ وَالْقَدَمَيْنِ ضَخْمَ الرَّأْسِ ضَخْمَ الْكَرَادِيسِ طَوِيلَ الْمَسْرُبَةِ إِذَا مَشَى تَكَفَّأَ تَكَفُّؤًا كَأَنَّمَا انْحَطَّ مِنْ صَبَبٍ لَمْ أَرَ قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Абу Нуъайм ривоят қилди, у деди: бизга ал-Масъудий ривоят қилди, у Усмон ибн Муслим ибн Ҳурмуздан, у Нофиъ ибн Жубайр ибн Мутъимдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) на узун, на паст бўй эдилар, кафт ва оёқлари йўғон, бошлари катта, суяклари йирик, кўкракларидан киндигигача бўлган (майин тукли) чизиғи узун эди. Юрганларида гўё пастликдан тушаётгандек қаттиқ (дадил) қадам ташлар эдилар. Мен у зотдан олдин ҳам, кейин ҳам у зотга ўхшашини кўрмадим.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга отам ал-Масъудийдан шу иснод билан шунга ўхшаш (ривоят) қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي حَلِيمَةَ مِنْ قَصْرِ الأَحْنَفِ وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالُوا حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، مَوْلَى غُفْرَةَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، مِنْ وَلَدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ كَانَ عَلِيٌّ رضى الله عنه إِذَا وَصَفَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَمْ يَكُنْ بِالطَّوِيلِ الْمُمَغَّطِ وَلاَ بِالْقَصِيرِ الْمُتَرَدِّدِ وَكَانَ رَبْعَةً مِنَ الْقَوْمِ وَلَمْ يَكُنْ بِالْجَعْدِ الْقَطَطِ وَلاَ بِالسَّبِطِ كَانَ جَعْدًا رَجِلاً وَلَمْ يَكُنْ بِالْمُطَهَّمِ وَلاَ بِالْمُكَلْثَمِ وَكَانَ فِي الْوَجْهِ تَدْوِيرٌ أَبْيَضُ مُشْرَبٌ أَدْعَجُ الْعَيْنَيْنِ أَهْدَبُ الأَشْفَارِ جَلِيلُ الْمُشَاشِ وَالْكَتِدِ أَجْرَدُ ذُو مَسْرُبَةٍ شَثْنُ الْكَفَّيْنِ وَالْقَدَمَيْنِ إِذَا مَشَى تَقَلَّعَ كَأَنَّمَا يَمْشِي فِي صَبَبٍ وَإِذَا الْتَفَتَ الْتَفَتَ مَعًا بَيْنَ كَتِفَيْهِ خَاتَمُ النُّبُوَّةِ وَهُوَ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ أَجْوَدُ النَّاسِ كَفًّا وَأَشْرَحُهُمْ صَدْرًا وَأَصْدَقُ النَّاسِ لَهْجَةً وَأَلْيَنُهُمْ عَرِيكَةً وَأَكْرَمُهُمْ عِشْرَةً مَنْ رَآهُ بَدِيهَةً هَابَهُ وَمَنْ خَالَطَهُ مَعْرِفَةً أَحَبَّهُ يَقُولُ نَاعِتُهُ لَمْ أَرَ قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ سَمِعْتُ الأَصْمَعِيَّ يَقُولُ فِي تَفْسِيرِهِ صِفَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْمُمَغَّطِ الذَّاهِبُ طُولاً ‏.‏ وَسَمِعْتُ أَعْرَابِيًّا يَقُولُ تَمَغَّطَ فِي نَشَّابَةٍ أَىْ مَدَّهَا مَدًّا شَدِيدًا ‏.‏ وَأَمَّا الْمُتَرَدِّدُ فَالدَّاخِلُ بَعْضُهُ فِي بَعْضٍ قِصَرًا وَأَمَّا الْقَطَطُ فَالشَّدِيدُ الْجُعُودَةِ وَالرَّجِلُ الَّذِي فِي شَعَرِهِ حُجُونَةٌ قَلِيلاً وَأَمَّا الْمُطَهَّمُ فَالْبَادِنُ الْكَثِيرُ اللَّحْمِ وَأَمَّا الْمُكَلْثَمُ فَالْمُدَوَّرُ الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَمَّا الْمُشْرَبُ فَهُوَ الَّذِي فِي بَيَاضِهِ حُمْرَةٌ وَالأَدْعَجُ الشَّدِيدُ سَوَادِ الْعَيْنِ وَالأَهْدَبُ الطَّوِيلُ الأَشْفَارِ وَالْكَتِدُ مُجْتَمَعُ الْكَتِفَيْنِ وَهُوَ الْكَاهِلُ وَالْمَسْرُبَةُ هُوَ الشَّعْرُ الدَّقِيقُ الَّذِي هُوَ كَأَنَّهُ قَضِيبٌ مِنَ الصَّدْرِ إِلَى السُّرَّةِ ‏.‏ وَالشَّثْنُ الْغَلِيظُ الأَصَابِعِ مِنَ الْكَفَّيْنِ وَالْقَدَمَيْنِ وَالتَّقَلُّعُ أَنْ يَمْشِيَ بِقُوَّةٍ وَالصَّبَبُ الْحُدُورُ يَقُولُ انْحَدَرْنَا فِي صَبُوبٍ وَصَبَبٍ وَقَوْلُهُ جَلِيلُ الْمُشَاشِ يُرِيدُ رُءُوسَ الْمَنَاكِبِ وَالْعَشِيرَةُ الصُّحْبَةُ وَالْعَشِيرُ الصَّاحِبُ وَالْبَدِيهَةُ الْمُفَاجَأَةُ يُقَالَ بَدَهْتُهُ بِأَمْرٍ أَىْ فَجَأْتُهُ ‏.‏

Бизга Абу Жаъфар Муҳаммад ибн ал-Ҳусайн ибн Абу Ҳалима — Қаср ал-Аҳнафдан — ва Аҳмад ибн Абда ад-Даббий ва Али ибн Ҳужр — маъно бир хил — ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, у деди: бизга Ғуфранинг озод қилинган қули Умар ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у деди: менга Али ибн Абу Толибнинг фарзандларидан бўлган Иброҳим ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: Али (розияллаҳу анҳу) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни васф қилганларида дерди: «У зот ҳаддан ташқари узун ҳам, ҳаддан ташқари паст ҳам эмас, қавм орасида ўрта бўйли эдилар. Сочлари на қаттиқ жингалак, на тап-текис эмас, балки бироз жингалак эди. У зот семиз гўштли ҳам, юзи юмалоқ-тўла ҳам эмас эди. Юзларида бироз юмалоқлик бор эди, оқи қизилга мойил, кўзлари қоп-қора, киприклари узун, елка ва курак суяклари йирик, баданида ортиқча тук йўқ, (фақат) кўкракдан киндигигача майин тукли чизиғи бор, кафт ва оёқлари йўғон эди. Юрганларида гўё пастликдан тушаётгандек қаттиқ қадам ташлар эдилар, қараган вақтларида бутун (баданлари) билан ўгирилар эдилар. Елкалари орасида набийлик муҳри бор эди, ва у зот набийларнинг охири (Хотам ун-набиййин) эдилар. Одамларнинг энг сахийи, энг кенг кўнгиллиси, энг ростгўйи, табиати энг юмшоғи, муомаласи энг карами эдилар. Ким у зотни биринчи марта кўрса ҳаяжонга (ҳурмат-қўрқувга) тушар, ким у зот билан яқин таниш бўлса севиб қолар эди. У зотни васф қилган киши: «Мен у зотдан олдин ҳам, кейин ҳам у зотга ўхшашини кўрмадим,» дерди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Абу Жаъфар деди: мен ал-Асмаъийнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг васфини изоҳлаб айтганини эшитдим: «ал-мумағғат» — бўйи ҳаддан ошиб узун бўлган (киши) демакдир. Ва мен бир аъробийнинг: «Ўқни жуда қаттиқ тортди» деган маънода «тамағғата» деганини эшитдим. «ал-мутараддид» эса — қисқалиги туфайли аъзолари бир-бирига кириб қолган (паст бўйли киши) демакдир. «ал-қатат» — қаттиқ жингалак демакдир, «ар-ражил» эса сочида озгина эгрилик (жингалаклик) бўлган кишидир. «ал-мутаҳҳам» — семиз, кўп гўштли (киши) демакдир. «ал-мукалсам» — юзи юмалоқ (киши) демакдир. «ал-мушраб» эса оқлигида қизиллик бўлган (киши) демакдир. «ал-адъаж» — кўзининг қораси жуда қора бўлган, «ал-аҳдаб» — киприклари узун бўлган (киши)дир. «ал-катад» — икки елканинг бириккан жойи, яъни курак устидир. «ал-масруба» — гўё ингичка таёқдек кўкракдан киндиккача бўлган майин тукдир. «аш-шасн» — кафт ва оёқлардаги бармоқларнинг йўғонлигидир. «ат-тақаллуъ» — куч билан (дадил) юришдир. «ас-сабаб» — пастлик (қиялик)дир, киши: «Биз қияликдан пастга тушдик,» дейди. У зотнинг «жалил ул-мушош» (деган таърифи) — елкаларнинг бошлари (йўғон) эканини билдиради. «ал-ашира» — ҳамроҳликдир, «ал-ашир» — ҳамроҳдир. «ал-бадиҳа» — тўсатдан (учрашув)дир, «мен уни бирор иш билан тўсатдан ушладим» деган маънода «бадаҳтуҳу би-амрин» дейилади.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ الأَسْوَدِ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْرُدُ سَرْدَكُمْ هَذَا وَلَكِنَّهُ كَانَ يَتَكَلَّمُ بِكَلاَمٍ بَيْنَهُ فَصْلٌ يَحْفَظُهُ مَنْ جَلَسَ إِلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ وَقَدْ رَوَاهُ يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд ибн ал-Асвад ривоят қилди, у Усома ибн Зайддан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сизлар каби (сўзларни) кетма-кет тез айтмас эдилар, балки сўзларини орасида ажралиб турадиган (аниқ) қилиб сўзлар эдилар, у зот билан ўтирган киши уни ёдда сақлаб қоларди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат аз-Зуҳрийнинг ҳадисидан биламиз, уни Юнус ибн Язид ҳам аз-Зуҳрийдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُثَنَّى، عَنْ ثُمَامَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعِيدُ الْكَلِمَةَ ثَلاَثًا لِتُعْقَلَ عَنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُثَنَّى ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Абу Қутайба Салм ибн Қутайба ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн ал-Мусаннадан, у Сумомадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (бирор) сўзни ундан англаб олиниши учун уч марта такрорлар эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат Абдуллоҳ ибн ал-Мусаннанинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ جَزْءٍ، قَالَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَكْثَرَ تَبَسُّمًا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиъа ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн ал-Муғирадан, у Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Жазъдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кўра кўпроқ табассум қиладиган бировни кўрмадим.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ جَزْءٍ، مِثْلُ هَذَا ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْخَلاَّلُ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ السَّيْلَحَانِيُّ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ جَزْءٍ، قَالَ مَا كَانَ ضَحِكُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ تَبَسُّمًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ لَيْثِ بْنِ سَعْدٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Буни Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Жазъдан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Буни бизга Аҳмад ибн Холид ал-Халол ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Ишоқ ас-Сайлаҳоний ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Жазъдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кулгилари фақат табассум (тарзида) эди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир, биз уни ал-Лайс ибн Саъднинг ҳадисидан фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ الْجَعْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ سَمِعْتُ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، يَقُولُ ذَهَبَتْ بِي خَالَتِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَ أُخْتِي وَجِعٌ فَمَسَحَ بِرَأْسِي وَدَعَا لِي بِالْبَرَكَةِ وَتَوَضَّأَ فَشَرِبْتُ مِنْ وَضُوئِهِ فَقُمْتُ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَنَظَرْتُ إِلَى الْخَاتَمِ بَيْنَ كَتِفَيْهِ فَإِذَا هُوَ مِثْلُ زِرِّ الْحَجَلَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى الزِّرُّ يُقَالُ بَيْضٌ لَهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلْمَانَ وَقُرَّةَ بْنِ إِيَاسٍ الْمُزَنِيِّ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَأَبِي رِمْثَةَ وَبُرَيْدَةَ الأَسْلَمِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ وَعَمْرِو بْنِ أَخْطَبَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, у ал-Жаъд ибн Абдурраҳмондан (ривоят қилдики), у деди: мен ас-Соиб ибн Язиднинг шундай деганини эшитдим: «Холам мени Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига олиб борди ва: «Эй Расулуллаҳ, менинг жияним оғриб қолди,» деди. Шунда у зот бошимни силадилар ва менга барака тиладилар, ҳамда таҳорат олдилар, мен у зотнинг таҳорат сувидан ичдим. Кейин мен у зотнинг орқаларида турдим ва елкалари орасидаги муҳрга қарадим, у кеклик тухумига ўхшар экан.» Абу Исо (Термизий) деди: «аз-зирр» — унинг (кеклигнинг) тухуми дейилади. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Салмон, Қурра ибн Иёс ал-Музаний, Жобир ибн Самура, Абу Римса, Бурайда ал-Асламий, Абдуллоҳ ибн Саржис, Амр ибн Ахтаб ва Абу Саиддан (ҳам ривоятлар бор). Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ جَابِرٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ خَاتَمُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - يَعْنِي الَّذِي بَيْنَ كَتِفَيْهِ غُدَّةً حَمْرَاءَ مِثْلَ بَيْضَةِ الْحَمَامَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Саид ибн Яъқуб ат-Толиқоний ривоят қилди, у деди: бизга Айюб ибн Жобир ривоят қилди, у Симок ибн Ҳарбдан, у Жобир ибн Самурадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг муҳри — яъни елкалари орасидагиси — кабутар тухумидек қизил бир безак (дўмбоқ) эди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ، هُوَ ابْنُ أَرْطَاةَ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ فِي سَاقَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُمُوشَةٌ وَكَانَ لاَ يَضْحَكُ إِلاَّ تَبَسُّمًا وَكُنْتُ إِذَا نَظَرْتُ إِلَيْهِ قُلْتُ أَكْحَلَ الْعَيْنَيْنِ وَلَيْسَ بِأَكْحَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Аббод ибн ал-Аввом ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳажжож — у Ибн Артоадир — хабар берди, у Симок ибн Ҳарбдан, у Жобир ибн Самурадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг болдирларида (бироз) озғинлик (нозуклик) бор эди, у зот фақат табассум (тарзида) кулар эдилар. Мен у зотга қараганимда, кўзларига сурма тортилгандек эди, ҳолбуки сурма тортилмаган эди, дер эдим.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو قَطَنٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ضَلِيعَ الْفَمِ أَشْكَلَ الْعَيْنَيْنِ مَنْهُوسَ الْعَقِبِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Қатан ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Симок ибн Ҳарбдан, у Жобир ибн Самурадан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кенг оғизли, кўзлари (оқ-қора аралаш) чиройли кенгликда, товонлари кам гўштли (нозик) эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضَلِيعَ الْفَمِ أَشْكَلَ الْعَيْنَيْنِ مَنْهُوشَ الْعَقِبِ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ قُلْتُ لِسِمَاكٍ مَا ضَلِيعُ الْفَمِ قَالَ وَاسِعُ الْفَمِ ‏.‏ قُلْتُ مَا أَشْكَلُ الْعَيْنِ قَالَ طَوِيلُ شَقِّ الْعَيْنِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ مَا مَنْهُوشُ الْعَقِبِ قَالَ قَلِيلُ اللَّحْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Симок ибн Ҳарбдан, у Жобир ибн Самурадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кенг оғизли, кўзлари чиройли кенгликда, товонлари кам гўштли (нозик) эдилар.» Шуъба деди: мен Симокка: «Кенг оғизли (залиъ ул-фам) нима?» дедим. У: «Оғзи кенг (дегани),» деди. Мен: «Ашкал ул-айн нима?» дедим. У: «Кўзнинг кесими узун бўлган (дегани),» деди. У деди: мен: «Манҳус ул-ақиб нима?» дедим. У: «Гўшти кам (товон, дегани),» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي يُونُسَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَا رَأَيْتُ شَيْئًا أَحْسَنَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّ الشَّمْسَ تَجْرِي فِي وَجْهِهِ وَمَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَسْرَعَ فِي مَشْيِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّمَا الأَرْضُ تُطْوَى لَهُ إِنَّا لَنُجْهِدُ أَنْفُسَنَا وَإِنَّهُ لَغَيْرُ مُكْتَرِثٍ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиъа ривоят қилди, у Абу Юнусдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кўра чиройлироқ нарсани кўрмадим, гўё қуёш у зотнинг юзларида югуриб турарди. Ва мен юришида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кўра тезроқ бировни кўрмадим, гўё ер у зот учун (оёғи остида) йиғиб қўйилардек эди. Биз ўзимизни қийнаб (етиб олишга ҳаракат қилар) эдик, у зот эса парво қилмас эдилар.» У (Абу Исо) деди: бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ عُرِضَ عَلَىَّ الأَنْبِيَاءُ فَإِذَا مُوسَى ضَرْبٌ مِنَ الرِّجَالِ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ وَرَأَيْتُ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ فَإِذَا أَقْرَبُ النَّاسِ مَنْ رَأَيْتُ بِهِ شَبَهًا عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ وَرَأَيْتُ إِبْرَاهِيمَ فَإِذَا أَقْرَبُ مَنْ رَأَيْتُ بِهِ شَبَهًا صَاحِبُكُمْ نَفْسَهُ وَرَأَيْتُ جِبْرِيلَ فَإِذَا أَقْرَبُ مَنْ رَأَيْتُ بِهِ شَبَهًا دِحْيَةُ ‏"‏ ‏.‏ هُوَ ابْنُ خَلِيفَةَ الْكَلْبِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс, Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Менга пайғамбарлар кўрсатилди. Мана, Мусо ориқдан келган кишилар (тоифаси)дан бўлиб, гўё у Шануа қабиласи кишиларидан эди. Исо ибн Марямни ҳам кўрдим, мен кўрганлар ичида унга энг ўхшаши Урва ибн Масъуд эди. Иброҳимни ҳам кўрдим, мен кўрганлар ичида унга энг ўхшаши сизнинг соҳибингиз — ўзим эдим. Жибрилни ҳам кўрдим, мен кўрганлар ичида унга энг ўхшаши Диҳя эди,» дедилар. У — Диҳя ибн Халифа ал-Калбийдир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَيَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، حَدَّثَنِي عَمَّارٌ، مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَسِتِّينَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Яъқуб ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Исмоил ибн Улайя, Холид ал-Ҳаззодан (ривоят қилди), менга Бану Ҳошимнинг озод қилинган қули Аммор ривоят қилди, у деди: мен Ибн Аббоснинг шундай деётганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олтмиш беш ёшларида вафот этдилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ،قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ،قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ،قَالَ حَدَّثَنَا عَمَّارٌ، مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تُوُفِّيَ وَهُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنُ الإِسْنَادِ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у деди: бизга Холид ал-Ҳаззо ривоят қилди, у деди: бизга Бану Ҳошимнинг озод қилинган қули Аммор ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Аббос ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олтмиш беш ёшларида вафот этдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу исноди ҳасан, саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَكَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ - يَعْنِي يُوحَى إِلَيْهِ وَتُوُفِّيَ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَدَغْفَلِ بْنِ حَنْظَلَةَ وَلاَ يَصِحُّ لِدَغْفَلٍ سَمَاعٌ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ رُؤْيَةٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у деди: бизга Закариё ибн Ишоқ ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Динор ривоят қилди, Ибн Аббосдан (ривоят қилиб), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккада ўн уч (йил) турдилар — яъни ўшанда у кишига ваҳий нозил бўларди — ва олтмиш уч ёшларида вафот этдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Оиша, Анас ибн Молик ва Дағфал ибн Ҳанзаладан ҳам (ҳадис) бор. Дағфалнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитгани ҳам, у кишини кўргани ҳам саҳиҳ эмас. Ибн Аббос ҳадиси эса Амр ибн Динор ҳадисидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُهُ يَخْطُبُ، يَقُولُ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَأَنَا ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Абу Ишоқдан, у Омир ибн Саъддан, у Жарир ибн Абдуллоҳдан, у Муовия ибн Абу Суфёндан (ривоят қилди); у шундай деди: мен унинг хутба қилиб туриб шундай деётганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олтмиш уч ёшларида вафот этдилар, Абу Бакр ҳам, Умар ҳам (шундай эди), мен ҳам олтмиш уч ёшдаман. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ الْعَنْبَرِيُّ وَالْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أُخْبِرْتُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ، فِي حَدِيثِهِ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَاتَ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ مِثْلَ هَذَا ‏.‏

Бизга ал-Аббос ал-Анбарий ва ал-Ҳусайн ибн Маҳдий ал-Басрий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдурраззоқ, Ибн Журайждан (ривоят қилди); у деди: менга Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан хабар берилди — ал-Ҳусайн ибн Маҳдий ўз ҳадисида: «Ибн Журайж, аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан» деди — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олтмиш уч ёшларида вафот этдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни аз-Зуҳрийнинг жияни ҳам аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан худди шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنَا الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَبْرَأُ إِلَى كُلِّ خَلِيلٍ مِنْ خِلِّهِ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ ابْنَ أَبِي قُحَافَةَ خَلِيلاً وَإِنَّ صَاحِبَكُمْ خَلِيلُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга ас-Саврий хабар берди, Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилиб), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Мен ҳар бир дўстнинг дўстлигидан воз кечаман. Агар (Аллаҳдан ўзга) бир дўст (халил) тутадиган бўлсам, Ибн Абу Қуҳофани дўст тутардим. Албатта, сизнинг соҳибингиз Аллаҳнинг халилидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Саид, Абу Ҳурайра, Ибнуз-Зубайр ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ سَيِّدُنَا وَخَيْرُنَا وَأَحَبُّنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Саид ал-Жавҳарий ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Абу Увайс, Сулаймон ибн Билолдан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан, у Умар ибн ал-Хаттобдан (ривоят қилди); у деди: Абу Бакр бизнинг саййидимиз, энг яхшимиз ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га энг севимлимиздир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أَىُّ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ قَالَتْ أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَتْ عُمَرُ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَتْ ثُمَّ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ فَسَكَتَتْ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим, ал-Журайрийдан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан (ривоят қилди); у деди: мен Оишага: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан қайсиси у кишига энг севимли эди?» дедим. У: «Абу Бакр,» деди. «Сўнг ким?» дедим. У: «Умар,» деди. «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ,» деди. «Сўнг ким?» дедим. У сукут қилди. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ، وَالأَعْمَشِ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ صُهْبَانَ، وَابْنِ أَبِي لَيْلَى، وَكَثِيرٍ النَّوَّاءِ، كُلِّهِمْ عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ أَهْلَ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى لَيَرَاهُمْ مَنْ تَحْتَهُمْ كَمَا تَرَوْنَ النَّجْمَ الطَّالِعَ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ وَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ مِنْهُمْ وَأَنْعَمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл, Солим ибн Абу Ҳафса, ал-Аъмаш, Абдуллоҳ ибн Суҳбон, Ибн Абу Лайла ва Касир ан-Навводан — уларнинг барчаси Атийядан, у Абу Саиддан (ривоят қилди); у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Албатта, олий даражалар аҳлини улардан пастдагилар, худди сиз осмон уфқида кўтарилган юлдузни кўрганингиз каби кўрадилар. Албатта, Абу Бакр ва Умар ўшалардандирлар ва улар яна ҳам неъматландилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Буни Атийядан, у Абу Саиддан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي الْمُعَلَّى، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ يَوْمًا فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ رَجُلاً خَيَّرَهُ رَبُّهُ بَيْنَ أَنْ يَعِيشَ فِي الدُّنْيَا مَا شَاءَ أَنْ يَعِيشَ وَيَأْكُلَ فِي الدُّنْيَا مَا شَاءَ أَنْ يَأْكُلَ وَبَيْنَ لِقَاءِ رَبِّهِ فَاخْتَارَ لِقَاءَ رَبِّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبَكَى أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَلاَ تَعْجَبُونَ مِنْ هَذَا الشَّيْخِ إِذْ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً صَالِحًا خَيَّرَهُ رَبُّهُ بَيْنَ الدُّنْيَا وَبَيْنَ لِقَاءِ رَبِّهِ فَاخْتَارَ لِقَاءَ رَبِّهِ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ أَعْلَمَهُمْ بِمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ بَلْ نَفْدِيكَ بِآبَائِنَا وَأَمْوَالِنَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ أَمَنَّ إِلَيْنَا فِي صُحْبَتِهِ وَذَاتِ يَدِهِ مِنِ ابْنِ أَبِي قُحَافَةَ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ ابْنَ أَبِي قُحَافَةَ خَلِيلاً وَلَكِنْ وُدٌّ وَإِخَاءُ إِيمَانٍ وُدٌّ وَإِخَاءُ إِيمَانٍ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا وَإِنَّ صَاحِبَكُمْ خَلِيلُ اللَّهِ ‏"‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ بِإِسْنَادٍ غَيْرِ هَذَا ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ أَمَنَّ إِلَيْنَا يَعْنِي أَمَنَّ عَلَيْنَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона, Абдулмалик ибн Умайдан, у Ибн Абул-Муъалладан, у отасидан (ривоят қилди); Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир куни хутба қилиб дедилар: «Албатта, бир кишини Роббиси дунёда хоҳлаганча яшаши ва дунёда хоҳлаганча (неъматдан) ейиши билан, Роббисига учрашиш ўртасида ихтиёр қилдирди. У Роббисига учрашишни ихтиёр қилди,» дедилар. (Рови) деди: шунда Абу Бакр йиғлади. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари: «Бу чолдан ажабланмайсизларми? Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир солиҳ кишини Роббиси дунё билан Роббисига учрашиш ўртасида ихтиёр қилдиргани, у эса Роббисига учрашишни ихтиёр қилгани ҳақида зикр қилсалару, (у йиғласа),» дейишди. (Рови) деди: аслида Абу Бакр улар ичида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг сўзларининг (маъносини) энг яхши билгувчиси эди. Абу Бакр: «Аксинча, биз сизни ота-боболаримиз ва мол-мулкимиз билан фидо қиламиз,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Саҳбати ва молу мулки билан бизга Ибн Абу Қуҳофадан кўра кўпроқ эҳсон қилган бирор киши йўқдир. Агар мен (Аллаҳдан ўзга) бир дўст (халил) тутадиган бўлсам, Ибн Абу Қуҳофани дўст тутардим. Лекин (бизнинг орамизда) муҳаббат ва имон биродарлиги бордир, муҳаббат ва имон биродарлиги,» дедилар — буни икки ёки уч марта (такрорладилар) — «Албатта, сизнинг соҳибингиз Аллаҳнинг халилидир,» дедилар. Бу ҳадис Абу Авонадан, у Абдулмалик ибн Умайдан бошқа иснод билан ҳам ривоят қилинган. «Аманна илайно» деган сўзининг маъноси «бизга эҳсон қилган» дегани. Бу бобда Абу Саиддан ҳам (ҳадис) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ عَبْدًا خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ أَنْ يُؤْتِيَهُ مِنْ زَهْرَةِ الدُّنْيَا مَا شَاءَ وَبَيْنَ مَا عِنْدَهُ فَاخْتَارَ مَا عِنْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَدَيْنَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا ‏.‏ قَالَ فَعَجِبْنَا فَقَالَ النَّاسُ انْظُرُوا إِلَى هَذَا الشَّيْخِ يُخْبِرُ رَسُولُ اللَّهِ عَنْ عَبْدٍ خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ أَنْ يُؤْتِيَهُ مِنْ زَهْرَةِ الدُّنْيَا مَا شَاءَ وَبَيْنَ مَا عِنْدَ اللَّهِ وَهُوَ يَقُولُ فَدَيْنَاكَ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا ‏.‏ قَالَ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ هُوَ الْمُخَيَّرَ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ أَعْلَمَنَا بِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَمَنِّ النَّاسِ عَلَىَّ فِي صُحْبَتِهِ وَمَالِهِ أَبُو بَكْرٍ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلاً وَلَكِنْ أُخُوَّةُ الإِسْلاَمِ لاَ تَبْقَيَنَّ فِي الْمَسْجِدِ خَوْخَةٌ إِلاَّ خَوْخَةُ أَبِي بَكْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн ал-Ҳасан ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Маслама, Молик ибн Анасдан, у Абун-Назрдан, у Убайд ибн Ҳунайндан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилди); Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минбарга ўтириб дедилар: «Албатта, бир бандани Аллаҳ дунё кўркидан хоҳлаганини бериши билан, Ўз ҳузуридаги (неъмат) ўртасида ихтиёр қилдирди. У Ўз ҳузуридагини ихтиёр қилди,» дедилар. Шунда Абу Бакр: «Сизни ота-боболаримиз ва оналаримиз билан фидо қилдик, эй Расулуллаҳ!» деди. (Рови) деди: биз ажабландик. Одамлар: «Бу чолга қаранглар! Расулуллаҳ бир банда ҳақида — Аллаҳ уни дунё кўркидан хоҳлаганини бериши билан, Аллаҳ ҳузуридаги (неъмат) ўртасида ихтиёр қилдиргани ҳақида хабар берсалару, у эса: Сизни ота-боболаримиз ва оналаримиз билан фидо қилдик, деса,» дейишди. (Рови) деди: ихтиёр қилдирилган зот Расулуллаҳнинг ўзлари эдилар, Абу Бакр эса биз ичимизда буни энг яхши билгувчимиз эди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, саҳбати ва моли билан менга энг кўп эҳсон қилган кишилардан бири Абу Бакрдир. Агар мен (Аллаҳдан ўзга) бир дўст (халил) тутадиган бўлсам, Абу Бакрни дўст тутардим. Лекин (бизнинг орамизда) Ислом биродарлиги бордир. Масжидда Абу Бакрнинг эшикчасидан бошқа эшикча қолмасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ الْكُوفِيُّ،قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبُ بْنُ مُحْرِزٍ الْقَوَارِيرِيُّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ يَزِيدَ الأَوْدِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا لأَحَدٍ عِنْدَنَا يَدٌ إِلاَّ وَقَدْ كَافَيْنَاهُ مَا خَلاَ أَبَا بَكْرٍ فَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا يَدًا يُكَافِئُهُ اللَّهُ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَا نَفَعَنِي مَالُ أَحَدٍ قَطُّ مَا نَفَعَنِي مَالُ أَبِي بَكْرٍ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلاً أَلاَ وَإِنَّ صَاحِبَكُمْ خَلِيلُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Али ибн ал-Ҳасан ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Маҳбуб ибн Муҳриз ал-Қаворирий, Довуд ибн Язид ал-Авдийдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилди); у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Бизнинг зиммамизда бирор кишининг эҳсони бўлса, биз унинг эвазига (мукофот) бериб, қайтарганмиз. Абу Бакр бундан мустасно; чунки унинг бизнинг зиммамиздаги эҳсони борки, унинг эвазини Аллаҳ қиёмат куни ўзи қайтаради. Ҳеч кимнинг моли менга Абу Бакрнинг моли наф берганча наф бермаган. Агар мен (Аллаҳдан ўзга) бир дўст (халил) тутадиган бўлсам, Абу Бакрни дўст тутардим. Огоҳ бўлинглар! Албатта, сизнинг соҳибингиз Аллаҳнинг халилидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ رِبْعِيٍّ، وَهُوَ ابْنُ حِرَاشٍ عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ نَحْوَهُ وَكَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ يُدَلِّسُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَرُبَّمَا ذَكَرَهُ عَنْ زَائِدَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ وَرُبَّمَا لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ زَائِدَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ مَوْلًى لِرِبْعِيٍّ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ حُذَيْفَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ حُذَيْفَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ سَالِمٌ الأَنْعُمِيُّ كُوفِيٌّ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشَ عَنْ حُذَيْفَةَ

Бизга ал-Ҳасан ибн ас-Саббоҳ ал-Баззор ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна, Зоидадан, у Абдулмалик ибн Умайдан, у Рибъийдан — у Ибн Ҳирошдир — у Ҳузайфадан (ривоят қилди); у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Мендан кейинги икки (киши)га — Абу Бакр ва Умарга иқтидо қилинглар,» дедилар. Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва бошқа бир неча киши ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна, Абдулмалик ибн Умайдан шунга ўхшаш ривоят қилди. Суфён ибн Уяйна бу ҳадисда тадлис қилар эди: баъзан уни Зоидадан, у Абдулмалик ибн Умайдан деб зикр қиларди, баъзан эса унда Зоидани зикр қилмасди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу бобда Ибн Масъуддан ҳам (ҳадис) бор. Бу ҳадисни Суфён ас-Саврий Абдулмалик ибн Умайдан, у Рибъийнинг озод қилинган қулидан, у Рибъийдан, у Ҳузайфадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Бу ҳадис бу йўлдан бошқа йўл билан ҳам Рибъийдан, у Ҳузайфадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган. Буни куфалик Солим ал-Анъумий ҳам Рибъий ибн Ҳирошдан, у Ҳузайфадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي الْعَلاَءِ الْمُرَادِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ هَرِمٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، رضى الله عنه قَالَ كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ إِنِّي لاَ أَدْرِي مَا بَقَائِي فِيكُمْ فَاقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ وَأَشَارَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ‏.‏

Бизга Саид ибн Яҳё ибн Саид ал-Умавий ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Солим Абул-Ало ал-Муродийдан, у Амр ибн Ҳаримдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Ҳузайфа (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди); у деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида ўтирган эдик, у киши дедилар: «Албатта, мен орангизда яна қанча қолишимни билмайман. Бас, мендан кейинги икки (киши)га иқтидо қилинглар,» дедилар ва Абу Бакр билан Умарга ишора қилдилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ الْعَبْدِيُّ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ‏ "‏ هَذَانِ سَيِّدَا كُهُولِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ إِلاَّ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн ас-Саббоҳ ал-Баззор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Касир ал-Абдий, ал-Авзўийдан, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилди); у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Бакр ва Умар ҳақида дедилар: «Бу иккови — пайғамбарлар ва расуллардан бошқа аввалу охир жаннат аҳлининг кексаларининг саййидларидир,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُوَقَّرِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ طَلَعَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ هَذَانِ سَيِّدَا كُهُولِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ إِلاَّ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ يَا عَلِيُّ لاَ تُخْبِرْهُمَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْوَلِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُوَقَّرِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ وَلَمْ يَسْمَعْ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ مِنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَلِيٍّ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Муҳаммад ал-Муваққарий хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Али ибн ал-Ҳусайндан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоят қилди); у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга эдим, шунда Абу Бакр ва Умар (суҳбатда) зикр қилинди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу иккови — пайғамбарлар ва расуллардан бошқа аввалу охир жаннат аҳлининг кексаларининг саййидларидир. Эй Али, уларга буни хабар қилмагин,» дедилар. Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Ал-Валид ибн Муҳаммад ал-Муваққарий ҳадисда заиф саналади ва Али ибн ал-Ҳусайн Али ибн Абу Толибдан эшитмаган. Бу ҳадис Алидан бу йўлдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Бу бобда Анас ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، قَالَ ذَكَرَ دَاوُدُ عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ سَيِّدَا كُهُولِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ مَا خَلاَ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ لاَ تُخْبِرْهُمَا يَا عَلِيُّ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яъқуб ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у деди: Довуд аш-Шаъбийдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан зикр қилди; у киши дедилар: «Абу Бакр ва Умар — пайғамбарлар ва расуллардан бошқа аввалу охир жаннат аҳлининг кексаларининг саййидларидир. Эй Али, уларга буни хабар қилмагин,» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَلَسْتُ أَحَقَّ النَّاسِ بِهَا أَلَسْتُ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ أَلَسْتُ صَاحِبَ كَذَا أَلَسْتُ صَاحِبَ كَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Уқба ибн Холид ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, ал-Журайрийдан, у Абу Назрадан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Абу Бакр: «Мен бунга одамларнинг энг ҳақдори эмасманми? Мен Исломни биринчи қабул қилган эмасманми? Мен фалон (ишнинг) соҳиби эмасманми? Мен фалон (ишнинг) соҳиби эмасманми?» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар буни Шуъбадан, у ал-Журайрийдан, у Абу Назрадан (ривоят қилган), у: «Абу Бакр деди,» деган ва бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Буни бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Шуъбадан, у ал-Журайрийдан, у Абу Назрадан (ривоят қилди), у: «Абу Бакр деди,» деди-да, шунга ўхшашини маъноси билан зикр қилди ва унда Абу Саиддан (деб) зикр қилмади ва бу (ривоят) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ عَطِيَّةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَخْرُجُ عَلَى أَصْحَابِهِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ وَهُمْ جُلُوسٌ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَلاَ يَرْفَعُ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنْهُمْ بَصَرَهُ إِلاَّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَإِنَّهُمَا كَانَا يَنْظُرَانِ إِلَيْهِ وَيَنْظُرُ إِلَيْهِمَا وَيَتَبَسَّمَانِ إِلَيْهِ وَيَتَبَسَّمُ إِلَيْهِمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَكَمِ بْنِ عَطِيَّةَ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُهُمْ فِي الْحَكَمِ بْنِ عَطِيَّةَ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳакам ибн Атийя, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) муҳожир ва ансорлардан бўлган саҳобалари олдига чиқар эдилар, улар ўтирган бўлар, улар орасида Абу Бакр ва Умар (ҳам) бўлар эди. Улардан ҳеч бири Абу Бакр ва Умардан бошқа унга кўзини кўтариб қарамас эди; чунки ўша иккови унга қарар, у (ҳам) ўша икковига қарар, иккови унга табассум қилар, у (ҳам) ўша икковига табассум қилар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ал-Ҳакам ибн Атийянинг ҳадисидан биламиз. Баъзилар ал-Ҳакам ибн Атийя ҳақида (унинг ҳофизасига) сўз юритганлар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُجَالِدِ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ ذَاتَ يَوْمٍ وَدَخَلَ الْمَسْجِدَ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ أَحَدُهُمَا عَنْ يَمِينِهِ وَالآخَرُ عَنْ شِمَالِهِ وَهُوَ آخِذٌ بِأَيْدِيهِمَا وَقَالَ ‏ "‏ هَكَذَا نُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏. قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ ‏ وَسَعِيدُ بْنُ مَسْلَمَةَ لَيْسَ عِنْدَهُمْ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Умар ибн Исмоил ибн Мужолид ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Маслама, Исмоил ибн Умайядан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир куни чиқиб, масжидга кирдилар, Абу Бакр ва Умар (бирга эди); улардан бири у зотнинг ўнг томонида, иккинчиси чап томонида эди, у зот уларнинг қўлларидан ушлаган эдилар ва: «Қиёмат куни биз мана шундай тириламиз,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Саид ибн Маслама уларнинг (муҳаддисларнинг) олдида кучли (рови) эмас. Бу ҳадис Нофиъдан, у Ибн Умардан деб бошқа бир йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ أَبِي الأَسْوَدِ، قَالَ حَدَّثَنِي كَثِيرٌ أَبُو إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جُمَيْعِ بْنِ عُمَيْرٍ التَّيْمِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَبِي بَكْرٍ ‏ "‏ أَنْتَ صَاحِبِي عَلَى الْحَوْضِ وَصَاحِبِي فِي الْغَارِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Мусо ал-Қаттан ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Исмоил, Мансур ибн Абил-Асваддан (ривоят қилди), у деди: менга Касир Абу Исмоил, Жумайъ ибн Умайр ат-Таймийдан, у Ибн Умардан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Бакрга: «Сен Ҳавз (бўйида) менинг соҳибимсан ва ғорда менинг соҳибимсан,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْمُطَّلِبِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَى أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ فَقَالَ ‏ "‏ هَذَانِ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ ‏"‏ ‏.‏وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَهَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَنْطَبٍ لَمْ يُدْرِكِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Фудайк, Абдулазиз ибн ал-Мутталибдан, у отасидан, у бобоси Абдуллоҳ ибн Ҳантабдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Бакр ва Умарни кўриб: «Бу иккови қулоқ ва кўздир,» дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан (ҳам ҳадис бор). Бу ҳадис мурсалдир ва Абдуллоҳ ибн Ҳантаб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етишмаган.

حَدَّثَنَاإِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ مَقَامَكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ الْبُكَاءِ فَأْمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ قُولِي لَهُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ مَقَامَكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ الْبُكَاءِ فَأْمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ فَفَعَلَتْ حَفْصَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكُنَّ لأَنْتُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ حَفْصَةُ لِعَائِشَةَ مَا كُنْتُ لأُصِيبَ مِنْكِ خَيْرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَالِمِ بْنِ عُبَيْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَمْعَةَ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Абу Бакрга айтинглар, у одамларга (имом бўлиб) намоз ўқисин,» дедилар. Шунда Оиша: «Эй Расулуллаҳ, Абу Бакр сизнинг ўрнингизда турганда, йиғисидан одамларга (овозини) эшиттира олмайди; бас, Умарга буюринг, у одамларга намоз ўқисин,» деди. (Оиша) деди: У зот: «Абу Бакрга айтинглар, у одамларга намоз ўқисин,» дедилар. Оиша деди: Мен Ҳафсага: «Унга айт: Абу Бакр сизнинг ўрнингизда турганда, йиғисидан одамларга (овозини) эшиттира олмайди; бас, Умарга буюринг, у одамларга намоз ўқисин (деб),» дедим, Ҳафса (шундай) қилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта сизлар Юсуфнинг (ҳузуридаги) аёлларсиз! Абу Бакрга айтинглар, у одамларга намоз ўқисин,» дедилар. Шунда Ҳафса Оишага: «Мен сендан ҳеч яхшилик кўрмасдим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Мусо, Ибн Аббос, Солим ибн Убайд ва Абдуллоҳ ибн Замъадан (ҳам ҳадислар бор).

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ عِيسَى بْنِ مَيْمُونٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ يَنْبَغِي لِقَوْمٍ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَؤُمَّهُمْ غَيْرُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Наср ибн Абдурраҳмон ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Башир, Исо ибн Маймун ал-Ансорийдан, у ал-Қосим ибн Муҳаммаддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Орасида Абу Бакр бўлган қавмга ундан бошқасининг имом бўлиши лойиқ эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَنْفَقَ زَوْجَيْنِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ نُودِيَ فِي الْجَنَّةِ يَا عَبْدَ اللَّهِ هَذَا خَيْرٌ فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّلاَةِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الصَّلاَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجِهَادِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الْجِهَادِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّدَقَةِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الصَّدَقَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصِّيَامِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الرَّيَّانِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي مَا عَلَى مَنْ دُعِيَ مِنْ هَذِهِ الأَبْوَابِ مِنْ ضَرُورَةٍ فَهَلْ يُدْعَى أَحَدٌ مِنْ تِلْكَ الأَبْوَابِ كُلِّهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ وَأَرْجُو أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас, аз-Зуҳрийдан, у Ҳумайд ибн Абдурраҳмондан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Аллаҳ йўлида бир жуфт (нарса) инфоқ қилса, жаннатда: ‹Эй Аллаҳнинг бандаси, бу яхшидир,› деб чақирилади. Бас, ким намоз аҳлидан бўлса, намоз эшигидан чақирилади; ким жиҳод аҳлидан бўлса, жиҳод эшигидан чақирилади; ким садақа аҳлидан бўлса, садақа эшигидан чақирилади; ким рўза аҳлидан бўлса, Райён эшигидан чақирилади,» дедилар. Шунда Абу Бакр: «Отам ва онам сенга фидо бўлсин, бу эшикларнинг (биридан) чақирилган кишига (бошқасидан кўра) зарурат йўқ (яъни ҳожати қолмайди). Ҳеч ким ўша эшикларнинг ҳаммасидан чақириладими?» деди. У зот: «Ҳа, ва мен сен улардан бўлишингни умид қиламан,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَتَصَدَّقَ فَوَافَقَ ذَلِكَ عِنْدِي مَالاً فَقُلْتُ الْيَوْمَ أَسْبِقُ أَبَا بَكْرٍ إِنْ سَبَقْتُهُ يَوْمًا قَالَ فَجِئْتُ بِنِصْفِ مَالِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَبْقَيْتَ لأَهْلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ مِثْلَهُ وَأَتَى أَبُو بَكْرٍ بِكُلِّ مَا عِنْدَهُ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا بَكْرٍ مَا أَبْقَيْتَ لأَهْلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبْقَيْتُ لَهُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ قُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَسْبِقُهُ إِلَى شَيْءٍ أَبَدًا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Абдуллоҳ ал-Баззоз ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Дукайн ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Саъд, Зайд ибн Асламдан, у отасидан (ривоят қилди), у деди: Мен Умар ибн ал-Хаттобни шундай деяётганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни садақа қилишга буюрдилар, ўша кун менда мол бор эди. Мен: «Бугун, агар Абу Бакрдан бирор кун ўзиб кетсам, ўзиб кетаман,» дедим. (Умар) деди: Мен молимнинг ярмини келтирдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аҳлингга нима қолдирдинг?» дедилар. Мен: «Шунча (қолдирдим),» дедим. Абу Бакр эса ўзида бор нарсанинг ҳаммасини келтирди. У зот: «Эй Абу Бакр, аҳлингга нима қолдирдинг?» дедилар. У: «Уларга Аллаҳ ва Унинг Расулини қолдирдим,» деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, мен ҳеч қачон бирор нарсада ундан ўзиб кета олмасман,» дедим. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَكَلَّمَتْهُ فِي شَيْءٍ وَأَمَرَهَا بِأَمْرٍ فَقَالَتْ أَرَأَيْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ لَمْ أَجِدْكَ قَالَ ‏ "‏ فَإِنْ لَمْ تَجِدِينِي فَأْتِ أَبَا بَكْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, у деди: бизга отам, отасидан (ривоят қилди), у деди: менга Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъим, отаси Жубайр ибн Мутъимдан хабар бердики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига бир аёл келди ва у зот билан бир нарса ҳақида гаплашди, у зот унга бир иш буюрдилар. Шунда у: «Эй Расулуллаҳ, сизни топмасам-чи?» деди. У зот: «Агар мени топмасанг, Абу Бакрнинг олдига бор,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَيْنَا رَجُلٌ رَاكِبٌ بَقَرَةً إِذْ قَالَتْ لَمْ أُخْلَقْ لِهَذَا إِنَّمَا خُلِقْتُ لِلْحَرْثِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ آمَنْتُ بِذَلِكَ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَلَمَةَ وَمَا هُمَا فِي الْقَوْمِ يَوْمَئِذٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Саъд ибн Иброҳимдан хабар берди, у деди: Мен Абу Салама ибн Абдурраҳмонни Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир киши сигирни миниб кетаётган эди, шунда у (сигир): ‹Мен бунинг учун яратилмадим, мен фақат ҳайдаш (ер ҳайдаш) учун яратилганман,› деди,» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен, Абу Бакр ва Умар бунга имон келтирдик,» дедилар. Абу Салама деди: Ўша куни у иккови (Абу Бакр ва Умар) қавм орасида (ҳозир) эмас эдилар, Аллаҳ билгувчироқдир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ رَاشِدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِسَدِّ الأَبْوَابِ إِلاَّ بَابَ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн ал-Мухтор, Ишоқ ибн Рошиддан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (масжидга очиладиган) эшикларни беркитишни, Абу Бакрнинг эшигидан бошқасини, буюрдилар. Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Бу бобда Абу Саиддан (ҳам ҳадис бор).

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَمِّهِ إِسْحَاقَ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، دَخَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ أَنْتَ عَتِيقُ اللَّهِ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ فَيَوْمَئِذٍ سُمِّيَ عَتِيقًا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَعْنٍ وَقَالَ عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Яҳё ибн Талҳа, амакиси Ишоқ ибн Талҳадан, у Оишадан (ривоят қилдики), Абу Бакр Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига кирди, шунда у зот: «Сен Аллаҳнинг оташдан озод қилган (бандаси)сан,» дедилар. Ўша кундан бошлаб у «Атиқ» (озод қилинган) деб номланди. Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Маъндан ривоят қилиб: «Мусо ибн Талҳадан, у Оишадан,» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا تَلِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الْجَحَّافِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ لَهُ وَزِيرَانِ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ وَوَزِيرَانِ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ فَأَمَّا وَزِيرَاىَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ فَجِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَأَمَّا وَزِيرَاىَ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ فَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو الْجَحَّافِ اسْمُهُ دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَوْفٍ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَحَّافِ وَكَانَ مَرْضِيًّا وَتَلِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ يُكْنَى أَبَا إِدْرِيسَ وَهُوَ شِيعِيٌّ ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Талид ибн Сулаймон, Абул-Жаҳҳофдан, у Атийядан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳар бир набийнинг осмон аҳлидан икки вазири ва ер аҳлидан икки вазири бўлган. Менинг осмон аҳлидан бўлган икки вазирим Жибрил ва Микоилдир, ер аҳлидан бўлган икки вазирим эса Абу Бакр ва Умардир,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абул-Жаҳҳофнинг исми Довуд ибн Абу Авфдир. Суфён ас-Саврийдан ривоят қилинадики, у деди: бизга Абул-Жаҳҳоф ривоят қилди ва у (ишончли, ундан) рози бўлинадиган (киши) эди. Талид ибн Сулаймоннинг куняси Абу Идрисдир ва у шиаъдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَارِجَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ أَعِزَّ الإِسْلاَمَ بِأَحَبِّ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ إِلَيْكَ بِأَبِي جَهْلٍ أَوْ بِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ أَحَبَّهُمَا إِلَيْهِ عُمَرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Муҳаммад ибн Рофиъ ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, у деди: бизга Хорижа ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий, Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Аллаҳ, бу икки кишининг Сенга энг маҳбуби бўлгани — Абу Жаҳл ёки Умар ибн ал-Хаттоб билан Исломни азиз қил,» дедилар. (Рови) деди: Уларнинг у зотга (Аллоҳга) энг маҳбуби Умар эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ибн Умарнинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَارِجَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْحَقَّ عَلَى لِسَانِ عُمَرَ وَقَلْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ مَا نَزَلَ بِالنَّاسِ أَمْرٌ قَطُّ فَقَالُوا فِيهِ وَقَالَ فِيهِ عُمَرُ أَوْ قَالَ ابْنُ الْخَطَّابِ فِيهِ شَكَّ خَارِجَةُ إِلاَّ نَزَلَ فِيهِ الْقُرْآنُ عَلَى نَحْوِ مَا قَالَ عُمَرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ وَأَبِي ذَرٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَخَارِجَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ هُوَ ابْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتِ وَهُوَ ثِقَةٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, у деди: бизга Хорижа ибн Абдуллоҳ, Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Аллаҳ ҳақни Умарнинг тили ва қалбига жойлади,» дедилар. Ибн Умар деди: Одамларга ҳеч бир иш нозил бўлмадики, улар у ҳақда (бир нарса) айтсалар ва Умар — ёки Ибнул-Хаттоб деб айтди, бу Хорижанинг шубҳаси — у ҳақда (бир нарса) айтса, илло Умар айтган (сўз)га мувофиқ Қуръон нозил бўлар эди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда ал-Фазл ибн ал-Аббос, Абу Зарр ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадислар бор). Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Хорижа ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий — у Сулаймон ибн Зайд ибн Собитнинг ўғлидир ва у ишончли (рови)дир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنِ النَّضْرِ أَبِي عُمَرَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ أَعِزَّ الإِسْلاَمَ بِأَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ أَوْ بِعُمَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَصْبَحَ فَغَدَا عُمَرُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَسْلَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُهُمْ فِي النَّضْرِ أَبِي عُمَرَ وَهُوَ يَرْوِي مَنَاكِيرَ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр, ан-Назр Абу Умардан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Аллаҳ, Абу Жаҳл ибн Ҳишом ёки Умар билан Исломни азиз қил,» дедилар. (Рови) деди: Эрталаб Умар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига эртароқ келди ва Исломни қабул қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Баъзилар ан-Назр Абу Умар ҳақида (унинг ҳофизасига) сўз юритганлар ва у ўз ҳофизаси сабабли мункар (рад этилган) ривоятларни ривоят қилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ الْوَاسِطِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ ابْنُ أَخِي مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ لأَبِي بَكْرٍ يَا خَيْرَ النَّاسِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمَا إِنَّكَ إِنْ قُلْتَ ذَاكَ فَلَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ عَلَى رَجُلٍ خَيْرٍ مِنْ عُمَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Довуд ал-Воситий Абу Муҳаммад ривоят қилди, у деди: менга Муҳаммад ибн ал-Мункадирнинг жияни Абдурраҳмон, Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилди), у деди: Умар Абу Бакрга: «Эй Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейинги одамларнинг энг яхшиси!» деди. Шунда Абу Бакр: «Сен буни айтсанг (билки), мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: ‹Умардан яхшироқ киши устига қуёш чиққани йўқ,› деганларини эшитганман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз ва унинг исноди унчалик (кучли) эмас. Бу бобда Абуд-Дардодан (ҳам ҳадис бор).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، قَالَ مَا أَظُنُّ رَجُلاً يَنْتَقِصُ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ يُحِبُّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Довуд ривоят қилди, у Ҳаммод ибн Зайддан, у Айюбдан, у Муҳаммад ибн Сийриндан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Абу Бакр ва Умарни камситадиган киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни севади деб ўйламайман.» (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُقْرِئُ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ مِشْرَحِ بْنِ هَاعَانَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ كَانَ بَعْدِي نَبِيٌّ لَكَانَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مِشْرَحِ بْنِ هَاعَانَ ‏.‏

Бизга Салама ибн Шабиб ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муқриъ ривоят қилди, у Ҳайва ибн Шурайҳдан, у Бакр ибн Амрдан, у Мишраҳ ибн Ҳоандан, у Уқба ибн Омирдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар мендан кейин набий бўлганда эди, у Умар ибн ал-Хаттоб бўларди,» дедилар. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Мишраҳ ибн Ҳоаннинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، رضى الله عنهما قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَأَيْتُ كَأَنِّي أُتِيتُ بِقَدَحٍ مِنْ لَبَنٍ فَشَرِبْتُ مِنْهُ فَأَعْطَيْتُ فَضْلِي عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا فَمَا أَوَّلْتَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الْعِلْمَ ‏"‏ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Уқайлдан, у аз-Зуҳрийдан, у Ҳамза ибн Абдуллоҳ ибн Умардан, у ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен гўё менга бир коса сут келтирилгандек (тушимда) кўрдим, ундан ичдим, сўнг ортиғимни Умар ибн ал-Хаттобга бердим,» дедилар. Улар: «Уни нимага йўйдинг, эй Расулуллаҳ?» дейишди. У: «Илмга,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَإِذَا أَنَا بِقَصْرٍ مِنْ ذَهَبٍ فَقُلْتُ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالُوا لِشَابٍّ مِنْ قُرَيْشٍ فَظَنَنْتُ أَنِّي أَنَا هُوَ فَقُلْتُ وَمَنْ هُوَ فَقَالُوا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар ривоят қилди, у Ҳумайддан, у Анасдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен жаннатга кирдим, шунда олтиндан бир қаср олдида турибман. Мен: «Бу қаср кимники?» дедим. Улар: «Қурайшлик бир йигитники,» дейишди. Мен ўша (йигит) ўзимман деб ўйладим, шунинг учун: «У ким?» дедим. Улар: «Умар ибн ал-Хаттоб,» дейишди,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ أَبُو عَمَّارٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي بُرَيْدَةُ، قَالَ أَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَعَا بِلاَلاً فَقَالَ ‏"‏ يَا بِلاَلُ بِمَ سَبَقْتَنِي إِلَى الْجَنَّةِ مَا دَخَلْتُ الْجَنَّةَ قَطُّ إِلاَّ سَمِعْتُ خَشْخَشَتَكَ أَمَامِي دَخَلْتُ الْبَارِحَةَ الْجَنَّةَ فَسَمِعْتُ خَشْخَشَتَكَ أَمَامِي فَأَتَيْتُ عَلَى قَصْرٍ مُرَبَّعٍ مُشَرَّفٍ مِنْ ذَهَبٍ فَقُلْتُ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ فَقَالُوا لِرَجُلٍ مِنَ الْعَرَبِ فَقُلْتُ أَنَا عَرَبِيٌّ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالُوا لِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ قُلْتُ أَنَا قُرَشِيٌّ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالُوا لِرَجُلٍ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ قُلْتُ أَنَا مُحَمَّدٌ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالُوا لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ بِلاَلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَذَّنْتُ قَطُّ إِلاَّ صَلَّيْتُ رَكْعَتَيْنِ وَمَا أَصَابَنِي حَدَثٌ قَطُّ إِلاَّ تَوَضَّأْتُ عِنْدَهَا وَرَأَيْتُ أَنَّ لِلَّهِ عَلَىَّ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَمُعَاذٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ رَأَيْتُ فِي الْجَنَّةِ قَصْرًا مِنْ ذَهَبٍ فَقُلْتُ لِمَنْ هَذَا فَقِيلَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنِّي دَخَلْتُ الْبَارِحَةَ الْجَنَّةَ يَعْنِي رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنِّي دَخَلْتُ الْجَنَّةَ هَكَذَا رُوِيَ فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ رُؤْيَا الأَنْبِيَاءِ وَحْىٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс Абу Аммор ал-Марвазий ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн ал-Ҳусайн ибн Воқид ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у деди: менга Абдуллоҳ ибн Бурайда ривоят қилди, у деди: менга отам Бурайда ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тонгда туриб, Билолни чақирдилар ва: «Эй Билол, сен жаннатга мендан олдин нима билан ўтдинг? Мен жаннатга кирсам, ҳар гал олдимда сенинг (оёғинг) шилдирашини эшитаман. Кеча жаннатга кирдим, олдимда сенинг шилдирашингни эшитдим, сўнг олтиндан тўрт бурчакли, баландликка кўтарилган бир қаср олдига келдим. Мен: «Бу қаср кимники?» дедим. Улар: «Араблардан бўлган бир кишиники,» дейишди. Мен: «Мен арабман, бу қаср кимники?» дедим. Улар: «Қурайшлик бир кишиники,» дейишди. Мен: «Мен қурайшликман, бу қаср кимники?» дедим. Улар: «Муҳаммад умматидан бўлган бир кишиники,» дейишди. Мен: «Мен Муҳаммадман, бу қаср кимники?» дедим. Улар: «Умар ибн ал-Хаттобники,» дейишди,» дедилар. Шунда Билол: «Эй Расулуллаҳ, мен ҳеч қачон азон айтмадимки, икки ракаат намоз ўқимаган бўлай, ва менга ҳеч қачон бир ҳадас етмадики, ўша заҳоти таҳорат олиб, ўзимга Аллоҳ учун икки ракаат (намоз) лозим деб билмаган бўлай,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мана шу (иккиси) билан,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Жобир, Муоз, Анас ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен жаннатда олтиндан бир қасрни кўрдим, шунда: «Бу кимники?» дедим. «Умар ибн ал-Хаттобники,» дейилди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадиснинг маъноси: «Мен кеча жаннатга кирдим,» дегани — яъни тушимда гўё жаннатга киргандек кўрдим, дегани; баъзи ҳадисда шундай ривоят қилинган. Ва ибн Аббосдан ривоят қилинадики, у: «Набийларнинг туши ваҳйдир,» деган.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي بُرَيْدَةَ، يَقُولُ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ فَلَمَّا انْصَرَفَ جَاءَتْ جَارِيَةٌ سَوْدَاءُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ نَذَرْتُ إِنْ رَدَّكَ اللَّهُ سَالِمًا أَنْ أَضْرِبَ بَيْنَ يَدَيْكَ بِالدُّفِّ وَأَتَغَنَّى ‏.‏ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ كُنْتِ نَذَرْتِ فَاضْرِبِي وَإِلاَّ فَلاَ ‏"‏ ‏.‏ فَجَعَلَتْ تَضْرِبُ فَدَخَلَ أَبُو بَكْرٍ وَهِيَ تَضْرِبُ ثُمَّ دَخَلَ عَلِيٌّ وَهِيَ تَضْرِبُ ثُمَّ دَخَلَ عُثْمَانُ وَهِيَ تَضْرِبُ ثُمَّ دَخَلَ عُمَرُ فَأَلْقَتِ الدُّفَّ تَحْتَ اسْتِهَا ثُمَّ قَعَدَتْ عَلَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَخَافُ مِنْكَ يَا عُمَرُ إِنِّي كُنْتُ جَالِسًا وَهِيَ تَضْرِبُ فَدَخَلَ أَبُو بَكْرٍ وَهِيَ تَضْرِبُ ثُمَّ دَخَلَ عَلِيٌّ وَهِيَ تَضْرِبُ ثُمَّ دَخَلَ عُثْمَانُ وَهِيَ تَضْرِبُ فَلَمَّا دَخَلْتَ أَنْتَ يَا عُمَرُ أَلْقَتِ الدُّفَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн ал-Ҳусайн ибн Воқид ривоят қилди, менга отам ривоят қилди, у деди: менга Абдуллоҳ ибн Бурайда ривоят қилди, у деди: мен отам Бурайдадан эшитдим, у айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз ғазотларидан бирига чиқдилар. Қайтиб келганларида бир қора чўри келиб: «Эй Расулуллаҳ, мен назр қилган эдим, агар Аллоҳ сизни соғ-саломат қайтарса, олдингизда доира чалиб, қўшиқ айтаман, деб,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Агар назр қилган бўлсанг, чал, бўлмаса, йўқ,» дедилар. Шунда у чала бошлади. Абу Бакр кирди, у эса чаларди; сўнг Али кирди, у эса чаларди; сўнг Усмон кирди, у эса чаларди; сўнг Умар кирди, шунда у доирани ўтирғичи тагига ташлаб, устига ўтириб олди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, шайтон сендан қўрқади, эй Умар! Мен ўтирган эдим, у чаларди; Абу Бакр кирди, у эса чаларди; сўнг Али кирди, у эса чаларди; сўнг Усмон кирди, у эса чаларди; сен кирганингда эса, эй Умар, доирани ташлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Бурайданинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир, ва бу бобда Умар, Саъд ибн Абу Ваққос ва Оишадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ صَبَّاحٍ الْبَزَّارُ، قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ رُومَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسًا فَسَمِعْنَا لَغَطًا وَصَوْتَ صِبْيَانٍ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا حَبَشِيَّةٌ تُزْفِنُ وَالصِّبْيَانُ حَوْلَهَا فَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ تَعَالَىْ فَانْظُرِي ‏"‏ ‏.‏ فَجِئْتُ فَوَضَعْتُ لَحْيَىَّ عَلَى مَنْكِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلْتُ أَنْظُرَ إِلَيْهَا مَا بَيْنَ الْمَنْكِبِ إِلَى رَأْسِهِ فَقَالَ لِي ‏"‏ أَمَا شَبِعْتِ أَمَا شَبِعْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَجَعَلْتُ أَقُولُ لاَ لأَنْظُرَ مَنْزِلَتِي عِنْدَهُ إِذْ طَلَعَ عُمَرُ قَالَ فَارْفَضَّ النَّاسُ عَنْهَا قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَنْظُرُ إِلَى شَيَاطِينِ الإِنْسِ وَالْجِنِّ قَدْ فَرُّوا مِنْ عُمَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَرَجَعْتُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Саббоҳ ал-Баззор ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, у Хорижа ибн Абдуллоҳ ибн Сулаймон ибн Зайд ибн Собитдан (ривоят қилди), у деди: бизга Язид ибн Румон хабар берди, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўтирган эдилар, биз шовқин ва болаларнинг овозини эшитдик. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) турдилар, шунда бир ҳабаш аёл рақсга тушарди, болалар унинг атрофида эди. У: «Эй Оиша, кел, қара,» дедилар. Мен келдим ва иякларимни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг елкаларига қўйдим, сўнг унга елка билан бошлари орасидан қарай бошладим. Шунда у менга: «Тўймадингми, тўймадингми?» дедилар. (Оиша) деди: мен унинг олдидаги мақомимни (билишни) истаб, «йўқ» деб туравердим, шунда Умар пайдо бўлди. (У) деди: шунда одамлар ундан тарқалиб кетишди. (Оиша) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен, албатта, инс ва жин шайтонлари Умардан қочиб кетганини кўрдим,» дедилар. (Оиша) деди: шунда мен қайтдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу жиҳатдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَنَا أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الأَرْضُ ثُمَّ أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ عُمَرُ ثُمَّ آتِي أَهْلَ الْبَقِيعِ فَيُحْشَرُونَ مَعِي ثُمَّ أَنْتَظِرُ أَهْلَ مَكَّةَ حَتَّى أُحْشَرَ بَيْنَ الْحَرَمَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَعَاصِمُ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ لَيْسَ بِالْحَافِظِ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Салама ибн Шабиб ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нофиъ ас-Соиғ ривоят қилди, у деди: бизга Осим ибн Умар ал-Умарий ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ер устидан ёрилиб чиқадиган биринчи киши мен бўламан, сўнг Абу Бакр, сўнг Умар. Сўнг Бақиъ аҳли олдига келаман, улар мен билан бирга тўпланадилар. Сўнг Макка аҳлини кутаман, токи икки ҳарам орасида тўплангунча,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, ва Осим ибн Умар ал-Умарий ҳадис аҳли наздида ҳофиз (кучли ривоятчи) эмас.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَدْ كَانَ يَكُونُ فِي الأُمَمِ مُحَدَّثُونَ فَإِنْ يَكُ فِي أُمَّتِي أَحَدٌ فَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.وَ أَخْبَرَنِي بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ مُحَدَّثُونَ يَعْنِي مُفَهَّمُونَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у ибн Ажлондан, у Саъд ибн Иброҳимдан, у Абу Саламадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аввалги умматларда муҳаддаслар (илҳом берилган кишилар) бўларди. Агар менинг умматимда бирор киши бўлса, у Умар ибн ал-Хаттобдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Менга Суфён ибн Уяйнанинг баъзи шогирдлари хабар бериб деди: Суфён ибн Уяйна: «Муҳаддаслар — яъни (ҳақиқатни) англатилганлар (дегани),» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْقُدُّوسِ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلِمَةَ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَطْلُعُ عَلَيْكُمْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَاطَّلَعَ أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَطْلُعُ عَلَيْكُمْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَاطَّلَعَ عُمَرُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَجَابِرٍ ‏. هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Абдулқуддус ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, у Амр ибн Муррадан, у Абдуллоҳ ибн Салимадан, у Абида ас-Салмонийдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизнинг олдингизга жаннат аҳлидан бир киши пайдо бўлади,» дедилар. Шунда Абу Бакр пайдо бўлди. Сўнг у: «Сизнинг олдингизга жаннат аҳлидан бир киши пайдо бўлади,» дедилар. Шунда Умар пайдо бўлди. Ва бу бобда Абу Мусо ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ибн Масъуднинг ҳадисидан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا رَجُلٌ يَرْعَى غَنَمًا لَهُ إِذْ جَاءَ ذِئْبٌ فَأَخَذَ شَاةً فَجَاءَ صَاحِبُهَا فَانْتَزَعَهَا مِنْهُ فَقَالَ الذِّئْبُ كَيْفَ تَصْنَعُ بِهَا يَوْمَ السَّبُعِ يَوْمَ لاَ رَاعِيَ لَهَا غَيْرِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَآمَنْتُ بِذَلِكَ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَلَمَةَ وَمَا هُمَا فِي الْقَوْمِ يَوْمَئِذٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Тоёлисий ривоят қилди, у Шуъбадан, у Саъд ибн Иброҳимдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Бир киши ўз қўйларини боқиб юрганда, бир бўри келиб бир қўйни олди. Унинг эгаси келиб, уни (қўйни) бўридан тортиб олди. Шунда бўри: «Йиртқичлар кунида, мендан бошқа унга чўпон бўлмайдиган кунда, уни нима қиласан?» деди,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен, Абу Бакр ва Умар бунга иймон келтирдик,» дедилар. Абу Салама деди: ўша куни улар иккиси қавм орасида (йўқ) эди. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Саъд ибн Иброҳимдан, шунга ўхшаш. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ عَلَى حِرَاءَ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعَلِيٌّ وَعُثْمَانُ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ رضى الله عنهم فَتَحَرَّكَتِ الصَّخْرَةُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اهْدَأْ إِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَسَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَبُرَيْدَةَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳирода эдилар — у зот, Абу Бакр, Умар, Али, Усмон, Талҳа ва Зубайр (розияллаҳу анҳум) (бирга эди). Шунда қоя тебранди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тинчлан! Сенинг устингда набий, ё сиддиқ, ё шаҳиддан бошқа (ҳеч ким) йўқ,» дедилар. Ва бу бобда Усмон, Саид ибн Зайд, ибн Аббос, Саҳл ибн Саъд, Анас ибн Молик ва Бурайдадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسَ حَدَّثَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَعِدَ أُحُدًا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ فَرَجَفَ بِهِمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اثْبُتْ أُحُدُ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِيٌّ وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилиб) уларга (шуни) баён қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Уҳуд (тоғи)га чиқдилар, Абу Бакр, Умар ва Усмон (ҳам бирга эди). Шунда (тоғ) уларни титратди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мустаҳкам тур, эй Уҳуд! Сенинг устингда набий, сиддиқ ва икки шаҳиддан бошқа (ҳеч ким) йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنْ شَيْخٍ، مِنْ بَنِي زُهْرَةَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لِكُلِّ نَبِيٍّ رَفِيقٌ وَرَفِيقِي - يَعْنِي فِي الْجَنَّةِ عُثْمَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ وَهُوَ مُنْقَطِعٌ ‏.‏

Бизга Абу Ҳишом ар-Рифўий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн ал-Ямон ривоят қилди, у Бану Зуҳрадан бўлган бир шайхдан, у ал-Ҳорис ибн Абдурраҳмон ибн Абу Зубобдан, у Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳар бир набийнинг бир рафиқи (дўсти) бор, менинг рафиқим эса — яъни жаннатда — Усмондир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, ва унинг исноди кучли эмас, у мунқатиъдир (узилган).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ زَيْدٍ، هُوَ ابْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، قَالَ لَمَّا حُصِرَ عُثْمَانُ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ فَوْقَ دَارِهِ ثُمَّ قَالَ أُذَكِّرُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ حِرَاءَ حِينَ انْتَفَضَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اثْبُتْ حِرَاءُ فَلَيْسَ عَلَيْكَ إِلاَّ نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أُذَكِّرُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي جَيْشِ الْعُسْرَةِ ‏"‏ مَنْ يُنْفِقُ نَفَقَةً مُتَقَبَّلَةً ‏"‏ ‏.‏ وَالنَّاسُ مُجْهَدُونَ مُعْسِرُونَ فَجَهَّزْتُ ذَلِكَ الْجَيْشَ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ أُذَكِّرُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ بِئْرَ رُومَةَ لَمْ يَكُنْ يَشْرَبُ مِنْهَا أَحَدٌ إِلاَّ بِثَمَنٍ فَابْتَعْتُهَا فَجَعَلْتُهَا لِلْغَنِيِّ وَالْفَقِيرِ وَابْنِ السَّبِيلِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ وَأَشْيَاءُ عَدَّدَهَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ عَنْ عُثْمَانَ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ар-Раққий хабар берди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Амр ривоят қилди, у Зайддан — у ибн Абу Унайсадир — у Абу Ишоқдан, у Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан (ривоят қилдики), у деди: Усмон қамал қилинганида, уларга уйининг устидан қаради, сўнг: «Сизларга Аллоҳни эслатаман: биласизми, Ҳиро (тоғи) силкинганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мустаҳкам тур, эй Ҳиро! Сенинг устингда набий, ё сиддиқ, ё шаҳиддан бошқа (ҳеч ким) йўқ,» деган эдиларми?» деди. Улар: «Ҳа,» дейишди. У деди: «Сизларга Аллоҳни эслатаман: биласизми, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қийинчилик (Усра) қўшини ҳақида: «Ким қабул қилинадиган бир хайр-эҳсон қилса?» деган эдилар, одамлар эса қийинчилик ва тангликда эдилар, шунда мен ўша қўшинни жиҳозлаган эдим?» Улар: «Ҳа,» дейишди. Сўнг у деди: «Сизларга Аллоҳни эслатаман: биласизми, Рума қудуғидан ҳеч ким ҳақ тўламасдан ичмас эди, шунда мен уни сотиб олиб, уни бой, камбағал ва йўловчи учун (вақф қилиб) қўйган эдим?» Улар: «Аллоҳга қасам, ҳа!» дейишди. Ва у яна кўп нарсаларни санади. Бу ҳадис шу жиҳатдан, Абу Абдурраҳмон ас-Суламийнинг Усмондан (қилган) ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا السَّكَنُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَيُكْنَى أَبَا مُحَمَّدٍ، مَوْلًى لآلِ عُثْمَانَ قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي هِشَامٍ، عَنْ فَرْقَدٍ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَبَّابٍ، قَالَ شَهِدْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَحُثُّ عَلَى جَيْشِ الْعُسْرَةِ فَقَامَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَىَّ مِائَةُ بَعِيرٍ بِأَحْلاَسِهَا وَأَقْتَابِهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ ثُمَّ حَضَّ عَلَى الْجَيْشِ فَقَامَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَىَّ مِائَتَا بَعِيرٍ بِأَحْلاَسِهَا وَأَقْتَابِهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ ثُمَّ حَضَّ عَلَى الْجَيْشِ فَقَامَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِلَّهِ عَلَىَّ ثَلاَثُمِائَةِ بَعِيرٍ بِأَحْلاَسِهَا وَأَقْتَابِهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ فَأَنَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْزِلُ عَنِ الْمِنْبَرِ وَهُوَ يَقُولُ ‏ "‏ مَا عَلَى عُثْمَانَ مَا عَمِلَ بَعْدَ هَذِهِ مَا عَلَى عُثْمَانَ مَا عَمِلَ بَعْدَ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ السَّكَنِ بْنِ الْمُغِيرَةِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга ас-Сакан ибн ал-Муғира — куняси Абу Муҳаммад, Усмон оиласининг озод қилинган қули — ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Абу Ҳишом ривоят қилди, у Фарқад Абу Талҳадан, у Абдурраҳмон ибн Хаббобдан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қийинчилик (Усра) қўшинига (ёрдам беришга) рағбатлантираётганларида ҳозир бўлдим. Шунда Усмон ибн Аффон туриб: «Эй Расулуллаҳ, мен зиммамга ёпинчиқлари ва эгар-жабдуқлари билан бирга юзта туя (беришни) оламан, Аллоҳ йўлида,» деди. Сўнг у (зот) яна қўшинга (ёрдамга) тарғиб қилдилар, шунда Усмон ибн Аффон туриб: «Эй Расулуллаҳ, мен зиммамга ёпинчиқлари ва эгар-жабдуқлари билан бирга икки юзта туя (беришни) оламан, Аллоҳ йўлида,» деди. Сўнг у (зот) яна қўшинга (ёрдамга) тарғиб қилдилар, шунда Усмон ибн Аффон туриб: «Эй Расулуллаҳ, Аллоҳ учун зиммамга ёпинчиқлари ва эгар-жабдуқлари билан бирга уч юзта туя (беришни) оламан, Аллоҳ йўлида,» деди. Шунда мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг минбардан тушиб: «Усмонга бундан кейин нима қилса ҳам зарари йўқ, Усмонга бундан кейин нима қилса ҳам зарари йўқ,» деяётганларини кўрдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу жиҳатдан ғарибдир, биз уни фақат ас-Сакан ибн ал-Муғиранинг ҳадисидан биламиз. Ва бу бобда Абдурраҳмон ибн Самурадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ وَاقِعٍ الرَّمْلِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا ضَمْرَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَوْذَبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ كَثِيرٍ، مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ابْنِ سَمُرَةَ، قَالَ جَاءَ عُثْمَانُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِأَلْفِ دِينَارٍ - قَالَ الْحَسَنُ بْنُ وَاقِعٍ وَكَانَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ كِتَابِي فِي كُمِّهِ حِينَ جَهَّزَ جَيْشَ الْعُسْرَةِ فَنَثَرَهَا فِي حِجْرِهِ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُقَلِّبُهَا فِي حِجْرِهِ وَيَقُولُ ‏ "‏ مَا ضَرَّ عُثْمَانَ مَا عَمِلَ بَعْدَ الْيَوْمِ ‏"‏ ‏.‏ مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Воқиъ ар-Рамлий ривоят қилди, у деди: бизга Замра ибн Робиъа ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Шавзабдан, у Абдуллоҳ ибн ал-Қосимдан, у Касирдан — Абдурраҳмон ибн Самуранинг озод қилинган қули — у Абдурраҳмон ибн Самурадан (ривоят қилдики), у деди: Усмон Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига минг динор билан келди — ал-Ҳасан ибн Воқиъ: «Китобимнинг бошқа бир жойида: «енгида», деб (ёзилган эди),» деди — қийинчилик (Усра) қўшини жиҳозланаётган вақтда, сўнг уларни (у зотнинг) этагига тўкди. Абдурраҳмон деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг уларни этакларида ағдариб, «Усмонга бугундан кейин нима қилса ҳам зарар (қилмайди),» деб икки марта айтаётганларини кўрдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу жиҳатдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا أُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِبَيْعَةِ الرِّضْوَانِ كَانَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ قَالَ فَبَايَعَ النَّاسَ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ عُثْمَانَ فِي حَاجَةِ اللَّهِ وَحَاجَةِ رَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَضَرَبَ بِإِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الأُخْرَى فَكَانَتْ يَدُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِعُثْمَانَ خَيْرًا مِنْ أَيْدِيهِمْ لأَنْفُسِهِمْ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Зуръа ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Бишр ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳакам ибн Абдулмалик ривоят қилди, у Қатодадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Байъатур-Ризвон (Ризвон байъати) га буюрилганларида, Усмон ибн Аффон Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Макка аҳлига (юборган) элчиси эди. (У) деди: шунда одамлар байъат қилишди. (У) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Усмон Аллоҳнинг ҳожати ва Унинг Расулининг ҳожати (юмуши) билан бандадир,» дедилар. Сўнг у (зот) бир қўлларини иккинчисига урдилар (байъат қилдилар). Шундай қилиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Усмон учун (қилган) қўллари, уларнинг ўзлари учун (қилган) қўлларидан кўра яхшироқ бўлди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْجُرَيْرِيِّ عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ حَزْنٍ الْقُشَيْرِيِّ قَالَ شَهِدْتُ الدَّارَ حِينَ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ عُثْمَانُ فَقَالَ ائْتُونِي بِصَاحِبَيْكُمُ اللَّذَيْنِ أَلَّبَاكُمْ عَلَىَّ ‏.‏ قَالَ فَجِيءَ بِهِمَا فَكَأَنَّهُمَا جَمَلاَنِ أَوْ كَأَنَّهُمَا حِمَارَانِ ‏.‏ قَالَ فَأَشْرَفَ عَلَيْهِمْ عُثْمَانُ فَقَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ وَالإِسْلاَمِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدِمَ الْمَدِينَةَ وَلَيْسَ بِهَا مَاءٌ يُسْتَعْذَبُ غَيْرَ بِئْرِ رُومَةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِي بِئْرَ رُومَةَ فَيَجْعَلُ دَلْوَهُ مَعَ دِلاَءِ الْمُسْلِمِينَ بِخَيْرٍ لَهُ مِنْهَا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَيْتُهَا مِنْ صُلْبِ مَالِي فَأَنْتُمُ الْيَوْمَ تَمْنَعُونِي أَنْ أَشْرَبَ مِنْهَا حَتَّى أَشْرَبَ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ وَالإِسْلاَمِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ الْمَسْجِدَ ضَاقَ بِأَهْلِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِي بُقْعَةَ آلِ فُلاَنٍ فَيَزِيدُهَا فِي الْمَسْجِدِ بِخَيْرٍ لَهُ مِنْهَا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَيْتُهَا مِنْ صُلْبِ مَالِي فَأَنْتُمُ الْيَوْمَ تَمْنَعُونِي أَنْ أُصَلِّيَ فِيهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ وَالإِسْلاَمِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنِّي جَهَّزْتُ جَيْشَ الْعُسْرَةِ مِنْ مَالِي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ وَالإِسْلاَمِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ عَلَى ثَبِيرِ مَكَّةَ وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَأَنَا فَتَحَرَّكَ الْجَبَلُ حَتَّى تَسَاقَطَتْ حِجَارَتُهُ بِالْحَضِيضِ قَالَ فَرَكَضَهُ بِرِجْلِهِ وَقَالَ ‏"‏ اسْكُنْ ثَبِيرُ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِيٌّ وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ شَهِدُوا لِي وَرَبِّ الْكَعْبَةِ أَنِّي شَهِيدٌ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عُثْمَانَ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон, Аббос ибн Муҳаммад ад-Дуурий ва бошқа бир киши — маъно бир хил — ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Саид ибн Омир ривоят қилди; Абдуллоҳ: бизга Саид ибн Омир, Яҳё ибн Абул-Ҳажжож ал-Минқарийдан, у Абу Масъуд ал-Журайрийдан, у Сумома ибн Ҳазн ал-Қушайрийдан хабар берди, (Сумома) деди: «Усмон уларнинг устига (уйнинг томидан) чиққан вақтда мен ўша уй (қамали)да ҳозир эдим. У: «Мени сизни менга қарши қўзғатган икки йўлдошингиз олдига олиб келинглар,» деди. (Рови) деди: улар иккаласи олиб келинди, гўё улар икки туя ёки икки эшакдай эди. (Рови) деди: Усмон уларнинг устига чиқиб: «Сизлардан Аллаҳ ва Ислом ҳаққи-ҳурмати сўрайман: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага келганларида, у ерда Рума қудуғидан бошқа ичса бўладиган ширин сув йўқ эди; шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Рума қудуғини сотиб олиб, ўз челагини мусулмонларнинг челаклари билан (баробар) қилса, унга (эвазига) жаннатда ундан кўра яхшироқ (мукофот) бўлади,» дедилар. Мен уни ўз асл молимдан сотиб олдим; бугун эса сиз мени ундан сув ичишимдан тўсаяпсиз, ҳатто денгиз сувидан ичишга мажбур бўлгудай қилдингиз — буни биласизми?» деди. Улар: «Аллоҳга қасамки, ҳа,» дедилар. (Усмон) деди: «Сизлардан Аллаҳ ва Ислом ҳаққи сўрайман: масжид ўз аҳлига торлик қилгани учун Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким фалон оиланинг ер майдонини сотиб олиб, уни масжидга қўшса, унга (эвазига) жаннатда ундан кўра яхшироқ (мукофот) бўлади,» деганларини биласизми? Мен уни ўз асл молимдан сотиб олдим; бугун эса сиз мени унда икки ракаат намоз ўқишимдан тўсаяпсиз,» деди. Улар: «Аллоҳга қасамки, ҳа,» дедилар. (Усмон) деди: «Сизлардан Аллаҳ ва Ислом ҳаққи сўрайман: мен Табук (қийинчилик) лашкарини ўз молимдан жиҳозлаганимни биласизми?» Улар: «Аллоҳга қасамки, ҳа,» дедилар. Сўнг (Усмон): «Сизлардан Аллаҳ ва Ислом ҳаққи сўрайман: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Макка (яқинидаги) Сабир (тоғи) устида бўлганларини, у кишининг ёнида Абу Бакр, Умар ва мен борлигимни биласизми? Шунда тоғ силкинди, ҳатто унинг тошлари қуйига тўкила бошлади. (Рови) деди: у (Набий) тоғни оёғи билан тепиб: «Сокин бўл, эй Сабир! Сенинг устингда фақат бир набий, бир сиддиқ ва икки шаҳид бор, (холос),» дедилар,» деди. Улар: «Аллоҳга қасамки, ҳа,» дедилар. (Усмон): «Аллоҳу акбар! Каъбанинг Роббига қасамки, улар мен шаҳид эканлигимга гувоҳлик бердилар,» деди — буни уч марта (такрорлади). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу (ҳадис) Усмондан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيِّ، أَنَّ خُطَبَاءَ، قَامَتْ بِالشَّامِ وَفِيهِمْ رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَامَ آخِرُهُمْ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ مُرَّةُ بْنُ كَعْبٍ فَقَالَ لَوْلاَ حَدِيثٌ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا قُمْتُ ‏.‏ وَذَكَرَ الْفِتَنَ فَقَرَّبَهَا فَمَرَّ رَجُلٌ مُقَنَّعٌ فِي ثَوْبٍ فَقَالَ هَذَا يَوْمَئِذٍ عَلَى الْهُدَى فَقُمْتُ إِلَيْهِ فَإِذَا هُوَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ‏.‏ قَالَ فَأَقْبَلْتُ عَلَيْهِ بِوَجْهِهِ فَقُلْتُ هَذَا قَالَ نَعَمْ ‏.هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوَالَةَ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, у деди: бизга Айюб, Абу Қилоба­дан, у Абул-Ашъас ас-Санъонийдан (ривоят қилдики): Шомда хатиб(лар) (хутба учун) ўринларидан турдилар; уларнинг орасида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан кишилар ҳам бор эди. Уларнинг охиргиси бўлиб Мурра ибн Каъб деб аталадиган бир киши туриб: «Агар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитган бир ҳадисим бўлмаганида, мен (гапириш учун) турмаган бўлардим,» деди ва фитналарни зикр қилди, уларнинг (яқин) эканлигини айтди. Шу пайт бир кийимга ўралган киши ўтиб қолди; шунда (Мурра): «Бу киши ўша куни ҳидоят устида бўлади,» деди. Мен унинг олдига бордим — қарасам, у Усмон ибн Аффон экан. (Рови) деди: мен унинг юзига қарадим-да: «Шу кишими?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Умар, Абдуллоҳ ибн Ҳавола ва Каъб ибн Ужрадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَا عُثْمَانُ إِنَّهُ لَعَلَّ اللَّهَ يُقَمِّصُكَ قَمِيصًا فَإِنْ أَرَادُوكَ عَلَى خَلْعِهِ فَلاَ تَخْلَعْهُ لَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Ҳужайн ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд, Муовия ибн Солиҳдан, у Робиа ибн Язиддан, у Абдуллоҳ ибн Омирдан, у ан-Нуъмон ибн Баширдан, у Оишадан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Усмон! Аллаҳ сенга бир кўйлак кийдириши мумкин; агар улар сендан уни ечишингни истасалар, уларнинг (хоҳиши) учун уни ечма,» дедилар. Бу ҳадисда узун бир қисса бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَهْلِ مِصْرَ حَجَّ الْبَيْتَ فَرَأَى قَوْمًا جُلُوسًا فَقَالَ مَنْ هَؤُلاَءِ قَالُوا قُرَيْشٌ ‏.‏ قَالَ فَمَنْ هَذَا الشَّيْخُ قَالُوا ابْنُ عُمَرَ ‏.‏ فَأَتَاهُ فَقَالَ إِنِّي سَائِلُكَ عَنْ شَيْءٍ فَحَدِّثْنِي أَنْشُدُكَ اللَّهَ بِحُرْمَةِ هَذَا الْبَيْتِ أَتَعْلَمُ أَنَّ عُثْمَانَ فَرَّ يَوْمَ أُحُدٍ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَتَعْلَمُ أَنَّهُ تَغَيَّبَ عَنْ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ فَلَمْ يَشْهَدْهَا قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَتَعْلَمُ أَنَّهُ تَغَيَّبَ يَوْمَ بَدْرٍ فَلَمْ يَشْهَدْ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عُمَرَ تَعَالَ أُبَيِّنْ لَكَ مَا سَأَلْتَ عَنْهُ أَمَّا فِرَارُهُ يَوْمَ أُحُدٍ فَأَشْهَدُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ عَفَا عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ وَأَمَّا تَغَيُّبُهُ يَوْمَ بَدْرٍ فَإِنَّهُ كَانَتْ عِنْدَهُ - أَوْ تَحْتَهُ - ابْنَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَكَ أَجْرُ رَجُلٍ شَهِدَ بَدْرًا وَسَهْمُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَهُ أَنْ يَخْلُفَ عَلَيْهَا وَكَانَتْ عَلِيلَةً وَأَمَّا تَغَيُّبُهُ عَنْ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ فَلَوْ كَانَ أَحَدٌ أَعَزَّ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ عُثْمَانَ لَبَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَانَ عُثْمَانَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عُثْمَانَ إِلَى مَكَّةَ وَكَانَتْ بَيْعَةُ الرِّضْوَانِ بَعْدَ مَا ذَهَبَ عُثْمَانُ إِلَى مَكَّةَ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ هَذِهِ يَدُ عُثْمَانَ ‏"‏ ‏.‏ وَضَرَبَ بِهَا عَلَى يَدِهِ فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ لِعُثْمَانَ ‏"رضى الله عنه‏ ‏.‏ قَالَ لَهُ اذْهَبْ بِهَذَا الآنَ مَعَكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Солиҳ ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона, Усмон ибн Абдуллоҳ ибн Мавҳабдан (ривоят қилдики): Миср аҳлидан бўлган бир киши Байтни (Каъбани) ҳажж қилди, сўнг ўтирган бир гуруҳ одамларни кўриб: «Булар кимлар?» деди. Улар: «Қурайш,» дедилар. У: «Бу чол ким?» деди. Улар: «Ибн Умар,» дедилар. Шунда у унинг олдига келиб: «Мен сендан бир нарсани сўрайман, менга айтиб бер. Бу Байтнинг ҳурмати билан Аллаҳ ҳаққи-ҳурмати сўрайман: Усмон Уҳуд кунида қочганини биласанми?» деди. (Ибн Умар): «Ҳа,» деди. У: «У Ризвон байъатидан ғойиб бўлиб, унда ҳозир бўлмаганини биласанми?» деди. У: «Ҳа,» деди. У: «У Бадр кунида ғойиб бўлиб, (жангда) ҳозир бўлмаганини биласанми?» деди. У: «Ҳа,» деди. (Мисрлик): «Аллоҳу акбар!» деди. Шунда Ибн Умар унга: «Кел, сен сўраган нарсани сенга баён қилиб берай. Унинг Уҳуд кунидаги қочишига келсак — гувоҳлик бераманки, Аллаҳ уни авф этган ва унга мағфират қилган. Бадр кунидаги ғойиб бўлишига келсак — унинг ҳузурида (ёки никоҳида) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қизи (бемор) бор эди; шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Сенга Бадрда ҳозир бўлган кишининг ажри ва унинг улуши (ғанимат) бор,» дедилар ва унга (қизи) ёнида қолишни буюрдилар, чунки у (қизи) касал эди. Унинг Ризвон байъатидан ғойиб бўлишига келсак — агар Макка ботнида (ичида) Усмондан кўра азизроқ бирор киши бўлганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Усмоннинг ўрнига ўшани юборган бўлардилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Усмонни Маккага юбордилар, Ризвон байъати эса Усмон Маккага кетганидан кейин бўлди. (Рови) деди: шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўнг қўллари билан: «Бу Усмоннинг қўли,» дедилар ва у (қўл) билан ўз (чап) қўлларига уриб: «Бу Усмон (розияллаҳу анҳу) учун,» дедилар,» деди. (Ибн Умар) унга: «Энди мана шуни ўзинг билан олиб кет,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْعَلاَءُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ عُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنَّا نَقُولُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَىٌّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ало ибн Абдулжаббор ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳорис ибн Умайр, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тирик эканларида биз: «Абу Бакр, Умар ва Усмон (энг афзал),» дер эдик. Бу ҳадис бу йўл жиҳатидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир; у Убайдуллоҳ ибн Умарнинг ҳадиси сифатида ғариб ҳисобланади. Бу ҳадис Ибн Умардан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا شَاذَانُ الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ سِنَانِ بْنِ هَارُونَ الْبُرْجُمِيِّ، عَنْ كُلَيْبِ بْنِ وَائِلٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِتْنَةً فَقَالَ ‏ "‏ يُقْتَلُ فِيهَا هَذَا مَظْلُومًا ‏"‏ ‏.‏ لِعُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Саид ал-Жавҳарий ривоят қилди, у деди: бизга Шозон ал-Асвад ибн Омир, Синон ибн Ҳорун ал-Буржумийдан, у Кулайб ибн Воилдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир фитнани зикр қилиб: «Бу (киши) унда мазлум ҳолда ўлдирилади,» дедилар — Усмонни (назарда тутиб). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ибн Умарнинг ҳадиси сифатида бу йўл жиҳатидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ الْبَغْدَادِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ زُفَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِجَنَازَةِ رَجُلٍ يُصَلِّي عَلَيْهِ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا رَأَيْنَاكَ تَرَكْتَ الصَّلاَةَ عَلَى أَحَدٍ قَبْلَ هَذَا قَالَ ‏ "‏ إِنَّهُ كَانَ يَبْغَضُ عُثْمَانَ فَأَبْغَضَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ صَاحِبُ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ جِدًّا وَمُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ صَاحِبُ أَبِي هُرَيْرَةَ هُوَ بَصْرِيٌّ ثِقَةٌ وَيُكْنَى أَبَا الْحَارِثِ وَمُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ الأَلْهَانِيُّ صَاحِبُ أَبِي أُمَامَةَ ثِقَةٌ يُكْنَى أَبَا سُفْيَانَ شَامِيٌّ ‏.‏

Бизга ал-Фазл ибн Абу Толиб ал-Бағдодий ва бошқа бир киши ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Усмон ибн Зуфар ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Зиёд, Муҳаммад ибн Ажлондан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига бир кишининг жанозаси устида намоз ўқишлари учун келтирилди; лекин у киши унга намоз ўқимадилар. Шунда: «Эй Расулуллаҳ! Сизнинг бундан олдин бирор кишига намоз ўқишни тарк этганингизни кўрмаган эдик (нега бундай қилдингиз)?» дейилди. У: «Бу (киши) Усмонга адоват (нафрат) қилар эди, шунинг учун Аллаҳ унга адоват қилди (ғазаб қилди),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир; уни фақат шу йўл билангина биламиз. Маймун ибн Миҳроннинг шогирди бўлган Муҳаммад ибн Зиёд ҳадисда жуда заифдир; Абу Ҳурайранинг шогирди бўлган Муҳаммад ибн Зиёд эса басралик, ишончли (сиқа) бўлиб, куняси Абул-Ҳорис; Абу Умоманинг шогирди бўлган Муҳаммад ибн Зиёд ал-Алҳоний ҳам ишончли (сиқа) бўлиб, куняси Абу Суфён, шомлик.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ انْطَلَقْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ حَائِطًا لِلأَنْصَارِ فَقَضَى حَاجَتَهُ فَقَالَ لِي ‏"‏ يَا أَبَا مُوسَى أَمْلِكْ عَلَىَّ الْبَابَ فَلاَ يَدْخُلَنَّ عَلَىَّ أَحَدٌ إِلاَّ بِإِذْنٍ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَ رَجُلٌ يَضْرِبُ الْبَابَ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا أَبُو بَكْرٍ يَسْتَأْذِنُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَدَخَلَ وَبَشَّرْتُهُ بِالْجَنَّةِ وَجَاءَ رَجُلٌ آخَرُ فَضَرَبَ الْبَابَ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ عُمَرُ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا عُمَرُ يَسْتَأْذِنُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ افْتَحْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَفَتَحْتُ الْبَابَ وَدَخَلَ وَبَشَّرْتُهُ بِالْجَنَّةِ فَجَاءَ رَجُلٌ آخَرُ فَضَرَبَ الْبَابَ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ عُثْمَانُ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا عُثْمَانُ يَسْتَأْذِنُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ افْتَحْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ عَلَى بَلْوَى تُصِيبُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд, Айюбдан, у Абу Усмон ан-Наҳдийдан, у Абу Мусо ал-Ашъарийдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан (бирга) йўлга чиқдим; у киши ансорларнинг бир боғига кириб, ҳожатларини чиқардилар. Сўнг менга: «Эй Абу Мусо! Эшикни қўриқлаб тур; рухсатсиз меникига бирор киши кирмасин,» дедилар. Шу пайт бир киши келиб эшикни қоқди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Абу Бакр,» деди. Мен: «Эй Расулуллаҳ! Бу Абу Бакр, рухсат сўраяпти,» дедим. У: «Унга рухсат бер ва уни жаннат билан хушхабар қил,» дедилар. У кирди, мен уни жаннат билан хушхабар қилдим. Сўнг бошқа бир киши келиб эшикни қоқди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Умар,» деди. Мен: «Эй Расулуллаҳ! Бу Умар, рухсат сўраяпти,» дедим. У: «Унга оч ва уни жаннат билан хушхабар қил,» дедилар. Мен эшикни очдим, у кирди, мен уни жаннат билан хушхабар қилдим. Сўнг яна бошқа бир киши келиб эшикни қоқди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Усмон,» деди. Мен: «Эй Расулуллаҳ! Бу Усмон, рухсат сўраяпти,» дедим. У: «Унга оч ва уни — бошига келадиган бир бало (билан бирга) — жаннат билан хушхабар қил,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; у Абу Усмон ан-Наҳдийдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Бу бобда Жобир ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَهْلَةَ، قَالَ قَالَ لِي عُثْمَانُ يَوْمَ الدَّارِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ عَهِدَ إِلَىَّ عَهْدًا فَأَنَا صَابِرٌ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга отам ва Яҳё ибн Саид, Исмоил ибн Абу Холиддан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан ривоят қилди, у деди: менга Абу Саҳла ривоят қилиб, деди: Усмон менга (уй қамали) куни: «Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга бир аҳд (васият) қилган эдилар, мен унга сабр қилувчиман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; уни фақат Исмоил ибн Абу Холиднинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ يَزِيدَ الرِّشْكِ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَيْشًا وَاسْتَعْمَلَ عَلَيْهِمْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَمَضَى فِي السَّرِيَّةِ فَأَصَابَ جَارِيَةً فَأَنْكَرُوا عَلَيْهِ وَتَعَاقَدَ أَرْبَعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا إِذَا لَقِينَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرْنَاهُ بِمَا صَنَعَ عَلِيٌّ وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ إِذَا رَجَعُوا مِنَ السَّفَرِ بَدَءُوا بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمُوا عَلَيْهِ ثُمَّ انْصَرَفُوا إِلَى رِحَالِهِمْ فَلَمَّا قَدِمَتِ السَّرِيَّةُ سَلَّمُوا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَامَ أَحَدُ الأَرْبَعَةِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَمْ تَرَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ صَنَعَ كَذَا وَكَذَا ‏.‏ فَأَعْرَضَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَامَ الثَّانِي فَقَالَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ قَامَ إِلَيْهِ الثَّالِثُ فَقَالَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ قَامَ الرَّابِعُ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالُوا فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْغَضَبُ يُعْرَفُ فِي وَجْهِهِ فَقَالَ ‏ "‏ مَا تُرِيدُونَ مِنْ عَلِيٍّ مَا تُرِيدُونَ مِنْ عَلِيٍّ مَا تُرِيدُونَ مِنْ عَلِيٍّ إِنَّ عَلِيًّا مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ وَهُوَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон аз-Зубаий, Язид ар-Ришкдан, у Мутарриф ибн Абдуллоҳдан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир лашкар юбордилар ва уларга Али ибн Абу Толибни амир қилдилар. У (Али) ўша қўшин билан (йўлга) равона бўлди ва (ғаниматдан) бир чўри тегди. Шунда (баъзилар) буни унга эътироз қилдилар ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан тўрттаси ўзаро аҳдлашиб: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни учратганимизда, Али қилган ишни у кишига хабар берамиз,» дедилар. Мусулмонлар сафардан қайтганларида, аввал Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларидан бошлаб, у кишига салом берар, сўнг ўз манзилларига қайтар эдилар. Қўшин келганида, улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га салом бердилар. Шунда (ўша) тўрттадан бири туриб: «Эй Расулуллаҳ! Али ибн Абу Толибнинг шундай-шундай қилганини кўрмадингизми?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ундан юз ўгирдилар. Сўнг иккинчиси туриб, худди ўша гапни айтди; (Набий) ундан юз ўгирдилар. Сўнг учинчиси у кишининг олдида туриб, худди ўша гапни айтди; (Набий) ундан юз ўгирдилар. Сўнг тўртинчиси туриб, улар айтган гапни айтди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) — юзларида ғазаб билиниб турган ҳолда — унга юзланиб: «Алидан нима истайсизлар? Алидан нима истайсизлар? Алидан нима истайсизлар? Албатта Али мендан ва мен унданман; у мендан кейин ҳар бир мўминнинг валийсидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир; уни фақат Жаъфар ибн Сулаймоннинг ҳадиси орқали, бу йўл билангина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الطُّفَيْلِ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي سَرِيْحَةَ، أَوْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ شَكَّ شُعْبَةُ - عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَيْمُونٍ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو سَرِيحَةَ هُوَ حُذَيْفَةُ بْنُ أَسِيدٍ صَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Салама ибн Куҳайлдан ривоят қилди, у деди: Абут-Туфайлнинг Абу Сариҳа ёки Зайд ибн Арқамдан — Шуъба шубҳа қилди — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганини эшитдим: у (Набий): «Мен кимнинг мавлоси (дўсти, ҳомийси) бўлсам, Али ҳам унинг мавлосидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Шуъба бу ҳадисни Маймун Абу Абдуллоҳдан, у Зайд ибн Арқамдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳам) ривоят қилган. Абу Сариҳа эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаси Ҳузайфа ибн Асиддир.

حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ، زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَتَّابٍ، سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْمُخْتَارُ بْنُ نَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ رَحِمَ اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ زَوَّجَنِي ابْنَتَهُ وَحَمَلَنِي إِلَى دَارِ الْهِجْرَةِ وَأَعْتَقَ بِلاَلاً مِنْ مَالِهِ رَحِمَ اللَّهُ عُمَرَ يَقُولُ الْحَقَّ وَإِنْ كَانَ مُرًّا تَرَكَهُ الْحَقُّ وَمَالَهُ صَدِيقٌ رَحِمَ اللَّهُ عُثْمَانَ تَسْتَحْيِيهِ الْمَلاَئِكَةُ رَحِمَ اللَّهُ عَلِيًّا اللَّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُ دَارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْمُخْتَارُ بْنُ نَافِعٍ شَيْخٌ بَصْرِيٌّ كَثِيرُ الْغَرَائِبِ وَأَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدِ بْنِ حَيَّانَ التَّيْمِيُّ كُوفِيٌّ وَهُوَ ثِقَةٌ ‏.‏

Бизга Абул-Хаттоб Зиёд ибн Яҳё ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аттоб Саҳл ибн Ҳаммод ривоят қилди, у деди: бизга ал-Мухтор ибн Нофеъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ҳайён ат-Таймий, отасидан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ Абу Бакрга раҳм қилсин — у қизини менга (хотинликка) берди, мени ҳижрат диёрига (Мадинага) етказди ва Билолни ўз молидан озод қилди. Аллаҳ Умарга раҳм қилсин — у ҳақни айтади, гарчи у аччиқ бўлса-да; ҳақ уни дўстсиз (ёлғиз) қолдирди. Аллаҳ Усмонга раҳм қилсин — ундан фаришталар уялади (ҳаё қилади). Аллаҳ Алига раҳм қилсин. Эй Аллаҳ! Ҳақни у қаерга юзланса, ўша билан бирга айлантириб қўй,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир; уни фақат шу йўл билангина биламиз. Ал-Мухтор ибн Нофеъ басралик бир шайх бўлиб, ғариб (ҳадис)лари кўпдир. Абу Ҳайён ат-Таймийнинг исми Яҳё ибн Саид ибн Ҳайён ат-Таймий бўлиб, куфалик ва ишончли (сиқа)дир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، بِالرَّحَبَةِ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ الْحُدَيْبِيَةِ خَرَجَ إِلَيْنَا نَاسٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِيهِمْ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو وَأُنَاسٌ مِنْ رُؤَسَاءِ الْمُشْرِكِينَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ خَرَجَ إِلَيْكَ نَاسٌ مِنْ أَبْنَائِنَا وَإِخْوَانِنَا وَأَرِقَّائِنَا وَلَيْسَ لَهُمْ فِقْهٌ فِي الدِّينِ وَإِنَّمَا خَرَجُوا فِرَارًا مِنْ أَمْوَالِنَا وَضِيَاعِنَا فَارْدُدْهُمْ إِلَيْنَا ‏.‏ ‏"‏ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِقْهٌ فِي الدِّينِ سَنُفَقِّهُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ لَتَنْتَهُنَّ أَوْ لَيَبْعَثَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مَنْ يَضْرِبُ رِقَابَكُمْ بِالسَّيْفِ عَلَى الدِّينِ قَدِ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ عَلَى الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا مَنْ هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ مَنْ هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَقَالَ عُمَرُ مَنْ هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ هُوَ خَاصِفُ النَّعْلِ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ أَعْطَى عَلِيًّا نَعْلَهُ يَخْصِفُهَا ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيْنَا عَلِيٌّ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ رِبْعِيٍّ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَمْ يَكْذِبْ رِبْعِيُّ بْنُ حِرَاشٍ فِي الإِسْلاَمِ كِذْبَةً ‏.‏ وَأَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي الأَسْوَدِ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ أَثْبَتُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга отам, Шарикдан, у Мансурдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Абу Толиб ар-Раҳаба (деган жой)да ривоят қилиб, деди: Ҳудайбия куни бўлганида, мушриклардан бир гуруҳ одамлар бизнинг олдимизга чиқди; уларнинг орасида Суҳайл ибн Амр ва мушрик раҳбарларидан кишилар бор эди. Улар: «Эй Расулуллаҳ! Сизнинг олдингизга ўғилларимиздан, биродарларимиздан ва қулларимиздан баъзи кишилар чиқиб келди; уларда динда фиқҳ (билим) йўқ, улар фақат мол-мулкимиздан қочиб чиқиб келишди, холос. Бас, уларни бизга қайтариб беринг,» дедилар. (Набий): «Агар уларда динда фиқҳ бўлмаса, биз уларни фиқҳга ўргатамиз,» (дедилар). Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Қурайш жамоаси! Ё (бу ишлардан) тийиласизлар, ёки Аллаҳ сизларга дин йўлида бўйинларингизни қилич билан урадиган бир кишини юборади — Аллаҳ унинг қалбини имон устида синаб (тоблаб) қўйган,» дедилар. Улар: «У ким, эй Расулуллаҳ?» дедилар. Абу Бакр унга: «У ким, эй Расулуллаҳ?» деди, Умар (ҳам): «У ким, эй Расулуллаҳ?» деди. У: «У наъл (оёқ кийимини) тикувчи кишидир,» дедилар. У киши Алига ўз наълини уни тикиши учун берган эдилар. Сўнг Али бизга юзланиб: «Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким менга била туриб ёлғон (гап) тўқиса, дўзахдаги ўрнини ҳозирласин,» дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Рибъийнинг Алидан (ривояти) сифатида ҳасан саҳиҳ ғарибдир; уни фақат шу йўл билангина биламиз. Мен ал-Жоруд айтганини эшитдим: мен Вакииъ айтганини эшитдим: «Рибъий ибн Ҳирош Исломда бирор марта ёлғон гапирмаган,» (деб). Менга Муҳаммад ибн Исмоил, Абдуллоҳ ибн Абул-Асваддан хабар берди, у деди: мен Абдурраҳмон ибн Маҳдий айтганини эшитдим: «Мансур ибн ал-Муътамир Куфа аҳлининг энг (ишончли, ҳадисни) мустаҳкам (ривоят қилувчи)сидир,» (деб).

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ إِسْرَائِيلَ، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏ "‏ أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, бизга отам, Исроилдан ривоят қилди; (яна) бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Баро ибн Озибдан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Али ибн Абу Толибга: «Сен мендан ва мен сенданман,» дедилар. Бу ҳадисда бир қисса бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ ابْنُ بِنْتِ السُّدِّيِّ، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِحُبِّ أَرْبَعَةٍ وَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ يُحِبُّهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ سَمِّهِمْ لَنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ عَلِيٌّ مِنْهُمْ يَقُولُ ذَلِكَ ثَلاَثًا وَأَبُو ذَرٍّ وَالْمِقْدَادُ وَسَلْمَانُ أَمَرَنِي بِحُبِّهِمْ وَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ يُحِبُّهُمْ ‏"‏ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ ‏.‏

Бизга Исмоил ибн Мусо ал-Фазорий — ас-Суддийнинг қизининг ўғли — ривоят қилди, у деди: бизга Шарик, Абу Робиа­дан, у Ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Аллаҳ менга тўрт (кишини) севишни буюрди ва мени Ўзи ҳам уларни севишидан хабардор қилди,» дедилар. «Эй Расулуллаҳ! Уларни бизга номма-ном айтинг,» дейилди. У: «Али улардан биридир,» дедилар — буни уч марта айтиб — «яна Абу Зар, ал-Миқдод ва Салмон. (Аллаҳ) менга уларни севишни буюрди ва мени Ўзи ҳам уларни севишидан хабардор қилди,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; уни фақат Шарикнинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ عَلِيٌّ مِنِّي وَأَنَا مِنْ عَلِيٍّ وَلاَ يُؤَدِّي عَنِّي إِلاَّ أَنَا أَوْ عَلِيٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Исмоил ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Шарик, Абу Ишоқдан, у Ҳубший ибн Жунодадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Али мендан ва мен Алиданман; мендан (дин ишларида) фақат ўзим ёки Али (вакил бўлиб) адо этади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ قَادِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ صَالِحِ بْنِ حَىٍّ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ جُمَيْعِ بْنِ عُمَيْرٍ التَّيْمِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ آخَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَصْحَابِهِ فَجَاءَ عَلِيٌّ تَدْمَعُ عَيْنَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ آخَيْتَ بَيْنَ أَصْحَابِكَ وَلَمْ تُؤَاخِ بَيْنِي وَبَيْنَ أَحَدٍ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَنْتَ أَخِي فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Мусо ал-Қаттон ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Қодим ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Солиҳ ибн Ҳайй, Ҳаким ибн Жубайрдан, у Жумайъ ибн Умайр ат-Таймийдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз ашоблари орасида биродарлик (ака-ука) қилдилар. Шунда Али кўзларидан ёш оқиб келиб: «Эй Расулуллаҳ! Сиз ашобларингиз орасида биродарлик қилдингиз, лекин мен билан биров ўртасида биродарлик қилмадингиз,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Сен дунёда ҳам, охиратда ҳам менинг биродаримсан,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу бобда Зайд ибн Абу Авфодан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ عِيسَى بْنِ عُمَرَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم طَيْرٌ فَقَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ ائْتِنِي بِأَحَبِّ خَلْقِكَ إِلَيْكَ يَأْكُلُ مَعِي هَذَا الطَّيْرَ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَ عَلِيٌّ فَأَكَلَ مَعَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ السُّدِّيِّ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ هُوَ كُوفِيٌّ وَالسُّدِّيُّ اسْمُهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَدْ أَدْرَكَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ وَرَأَى الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ وَثَّقَهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَزَائِدَةُ وَوَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллаҳ ибн Мусо ривоят қилди, у Исо ибн Умардан, у ас-Суддийдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларида бир парранда (гўшти) бор эди. Шунда у: «Аллоҳим, халқинг ичида Сенга энг суюкли (бўлган зотни) ҳузуримга келтиргин, у мен билан бирга шу паррандадан есин,» дедилар. Бас, Али келди ва у (Набий) билан бирга еди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни ас-Суддийнинг ҳадисидан фақат шу йўл билангина биламиз. Бу ҳадис Анасдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Исо ибн Умар куфалик (рови)дир. Ас-Суддийнинг исми Исмоил ибн Абдурраҳмондир, у Анас ибн Моликка етишган ва Ҳусайн ибн Алини кўрган. Уни Шуъба, Суфён ас-Саврий ва Зоида ишончли (рови) деб ҳисоблаган, ҳамда Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ҳам уни ишончли деб ҳисоблаган.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَوْفٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ هِنْدٍ الْجَمَلِيِّ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ كُنْتُ إِذَا سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَانِي وَإِذَا سَكَتُّ ابْتَدَأَنِي ‏.هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Халлод ибн Аслам ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга ан-Назр ибн Шумайл ривоят қилди, у деди: бизга Авф хабар берди, у Абдуллаҳ ибн Амр ибн Ҳинд ал-Жамалийдан (ривоят қилдики), у деди: Али деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бирор нарса сўрасам, У менга берардилар, жим турсам, Унинг Ўзлари (гапни) менга бошлаб берардилар.» Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ مِسْمَارٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَمَّرَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ سَعْدًا فَقَالَ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَسُبَّ أَبَا تُرَابٍ قَالَ أَمَّا مَا ذَكَرْتُ ثَلاَثًا قَالَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَنْ أَسُبَّهُ لأَنْ تَكُونَ لِي وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لِعَلِيٍّ وَخَلَفَهُ فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُخَلِّفُنِي مَعَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ لاَ نُبُوَّةَ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ يَوْمَ خَيْبَرَ ‏"‏ لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ رَجُلاً يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَتَطَاوَلْنَا لَهَا فَقَالَ ‏"‏ ادْعُ لِي عَلِيًّا ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَاهُ وَبِهِ رَمَدٌ فَبَصَقَ فِي عَيْنِهِ فَدَفَعَ الرَّايَةَ إِلَيْهِ فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏.‏ وَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ فَقلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ ‏)‏ الآيَةَ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, у Букайр ибн Мисмордан, у Омир ибн Саъд ибн Аби Ваққосдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Муовия ибн Абу Суфён Саъдни (бир ишга) амир қилди, сўнг: «Абу Туробни (Алини) сўкишингга нима тўсқинлик қилади?» деди. (Саъд) деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (Али ҳақида) айтган учта (сўз)ни эслайман, шунинг учун уни ҳеч қачон сўкмайман. Улардан бирортаси мен учун қизил туялардан ҳам суюклидир. Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Алига айтганларини эшитганман — У Алини ғазотларидан бирида (Мадинада) ўринбосар қилиб қолдирган эдилар. Шунда Али Унга: «Эй Расулуллаҳ, мени аёллар ва болалар билан қолдирмоқдамисиз?» деди. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен менга Ҳорун Мусога (қандай) бўлган бўлса, шундай мартабада бўлишингга рози эмасмисан? Фақат мендан кейин нубувват (пайғамбарлик) йўқ,» дедилар. Яна мен Унинг Хайбар куни: «Мен байроқни Аллоҳни ва Унинг Расулини севадиган, Аллоҳ ва Унинг Расули ҳам уни севадиган бир кишига бераман,» деганларини эшитганман.» (Саъд) деди: «Бас, биз унга (умид билан) бўйин чўздик. Шунда У: «Менга Алини чақиринглар,» дедилар. Бас, у кўзлари оғриб турган ҳолда келди. (Набий) унинг кўзига тупурдилар ва байроқни унга топширдилар, сўнг Аллоҳ унга (Хайбар) фатҳини насиб этди. Яна «(Айт: келинглар, бизнинг ўғилларимизни ва сизнинг ўғилларингизни... чақирайлик) (Оли Имрон сураси, 61)» деган оят нозил бўлганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Али, Фотима, Ҳасан ва Ҳусайнни чақирдилар, сўнг: «Аллоҳим, булар менинг аҳли (оилам)дир,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَحْوَصُ بْنُ جَوَّابٍ أَبُو الْجَوَّابِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَيْشَيْنِ وَأَمَّرَ عَلَى أَحَدِهِمَا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَعَلَى الآخَرِ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ وَقَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ الْقِتَالُ فَعَلِيٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَافْتَتَحَ عَلِيٌّ حِصْنًا فَأَخَذَ مِنْهُ جَارِيَةً فَكَتَبَ مَعِي خَالِدٌ كِتَابًا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَشِي بِهِ ‏.‏ قَالَ فَقَدِمْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَ الْكِتَابَ فَتَغَيَّرَ لَوْنُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا تَرَى فِي رَجُلٍ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَ مِنْ غَضَبِ رَسُولِهِ وَإِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ فَسَكَتَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абдуллаҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аҳвас ибн Жаввоб Абул-Жаввоб ривоят қилди, у Юнус ибн Абу Ишоқдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Бародан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) иккита қўшин жўнатдилар ва улардан бирига Али ибн Абу Толибни, бошқасига Холид ибн Валидни амир қилдилар ва: «Агар жанг бўлса, (умумий амир) Алидир,» дедилар. (ал-Баро) деди: Бас, Али бир қалъани фатҳ қилди ва ундан бир чўрини (асир) олди. Шунда Холид мен билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га уни айблаб хат йўллади. (ал-Баро) деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдларига келдим, У хатни ўқидилар, сўнг рангллари ўзгарди, кейин: «Аллоҳни ва Унинг Расулини севадиган, Аллоҳ ва Унинг Расули ҳам уни севадиган бир киши ҳақида нима дейсан?» дедилар. (ал-Баро) деди: Мен: «Мен Аллоҳнинг ғазабидан ва Унинг Расулининг ғазабидан Аллоҳдан паноҳ сўрайман, мен фақат бир элчиман, холос,» дедим. Шунда У жим қолдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْدِرِ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا يَوْمَ الطَّائِفِ فَانْتَجَاهُ فَقَالَ النَّاسُ لَقَدْ طَالَ نَجْوَاهُ مَعَ ابْنِ عَمِّهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا انْتَجَيْتُهُ وَلَكِنَّ اللَّهَ انْتَجَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الأَجْلَحِ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ ابْنِ فُضَيْلٍ أَيْضًا عَنِ الأَجْلَحِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ وَلَكِنَّ اللَّهَ انْتَجَاهُ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَنْتَجِيَ مَعَهُ ‏.‏

Бизга Али ибн ал-Мундир ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у ал-Ажлаҳдан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Тоиф куни Алини чақирдилар ва у билан яширинча сўзлашдилар. Шунда одамлар: «Унинг амакиваччаси билан яширин суҳбати узайиб кетди,» дедилар. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен у билан яширинча сўзлашганим йўқ, балки Аллоҳ у билан яширинча сўзлашди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат ал-Ажлаҳнинг ҳадисидан биламиз. Бу (ҳадисни) Ибн Фузайлдан бошқалар ҳам ал-Ажлаҳдан ривоят қилганлар. Унинг «балки Аллоҳ у билан яширинча сўзлашди» деган сўзининг маъноси: «Аллоҳ менга у билан яширинча сўзлашишни амр қилди,» деганидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِعَلِيٍّ ‏ "‏ يَا عَلِيُّ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُجْنِبَ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ غَيْرِي وَغَيْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ قُلْتُ لِضِرَارِ بْنِ صُرَدَ مَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ يَسْتَطْرِقُهُ جُنُبًا غَيْرِي وَغَيْرُكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ سَمِعَ مِنِّي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ وَاسْتَغْرَبَهُ ‏.‏

Бизга Али ибн ал-Мунзир ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у Солим ибн Абу Ҳафсадан, у Атийядан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Алига: «Эй Али, бу масжидда мен ва сендан бошқа ҳеч кимга жунуб ҳолда (туриш) ҳалол эмас,» дедилар. Али ибн ал-Мунзир деди: Мен Зирор ибн Сурадга: «Бу ҳадиснинг маъноси нима?» дедим. У: «Бу масжиддан мен ва сендан бошқа ҳеч кимга жунуб ҳолда ўтиб юриш ҳалол эмас (дегани),» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз. Бу ҳадисни мендан Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) эшитган ва уни ғариб санаган.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَابِسٍ، عَنْ مُسْلِمٍ الْمُلاَئِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ بُعِثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَصَلَّى عَلِيٌّ يَوْمَ الثُّلاَثَاءِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُسْلِمٍ الأَعْوَرِ ‏.‏ وَمُسْلِمٌ الأَعْوَرُ لَيْسَ عِنْدَهُمْ بِذَلِكَ الْقَوِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ مُسْلِمٍ عَنْ حَبَّةَ عَنْ عَلِيٍّ نَحْوَ هَذَا ‏

Бизга Исмоил ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Обис ривоят қилди, у Муслим ал-Мулоийдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) душанба куни (пайғамбар қилиб) юборилдилар ва Али сешанба куни намоз ўқиди. Бу бобда Алидан ҳам (ҳадис) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Муслим ал-Аъварнинг ҳадисидан биламиз. Муслим ал-Аъвар (муҳаддислар) наздида унчалик кучли (рови) эмас. Бу (ҳадис) Муслимдан, у Ҳаббадан, у Алидан шунга ўхшаш (тарзда) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا خَلَّادُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا عَوْفٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ هِنْدٍ الْجَمَلِيِّ قَالَ: قَالَ عَلِيٌّ: كُنْتُ إِذَا سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْطَانِي وَإِذَا سَكَتُّ ابْتَدَأَنِي. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ

Бизга Халлод ибн Аслам ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга ан-Назр ибн Шумайл ривоят қилди, бизга Авф хабар берди, у Абдуллаҳ ибн Амр ибн Ҳинд ал-Жамалийдан (ривоят қилдики), у деди: Али деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бирор нарса сўрасам, У менга берардилар, жим турсам, Унинг Ўзлари (гапни) менга бошлаб берардилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ ، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعَلِيٍّ ‏ "‏ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ لاَ نَبِيَّ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, у деди: бизга Шарик ривоят қилди, у Абдуллаҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Алига: «Сен менга Ҳорун Мусога (қандай) бўлган бўлса, шундай мартабадасан. Фақат мендан кейин пайғамбар йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан ҳасан ғарибдир. Бу бобда Саъддан, Зайд ибн Арқамдан, Абу Ҳурайрадан ва Умму Саламадан ҳам (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعَلِيٍّ ‏ "‏ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ لاَ نَبِيَّ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَيُسْتَغْرَبُ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏

Бизга ал-Қосим ибн Динор ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Нуайм ривоят қилди, у Абдуссалом ибн Ҳарбдан, у Яҳё ибн Саиддан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Саъд ибн Абу Ваққосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Алига: «Сен менга Ҳорун Мусога (қандай) бўлган бўлса, шундай мартабадасан. Фақат мендан кейин пайғамбар йўқ,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) Саъддан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Бу ҳадис Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ҳадиси сифатида ғариб саналади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بَلْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِسَدِّ الأَبْوَابِ إِلاَّ بَابَ عَلِيٍّ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ عَنْ شُعْبَةَ بِهَذَا الإِسْنَادِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн ал-Мухтор ривоят қилди, у Шуъбадан, у Абу Балждан, у Амр ибн Маймундан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Алининг эшигидан бошқа (масжидга очиладиган) эшикларни беркитишга амр қилдилар. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Шуъбадан бу иснод билан фақат шу йўл билангина биламиз.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَخِي، مُوسَى بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ، جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ، عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَ بِيَدِ حَسَنٍ وَحُسَيْنٍ فَقَالَ ‏ "‏ مَنْ أَحَبَّنِي وَأَحَبَّ هَذَيْنِ وَأَبَاهُمَا وَأُمَّهُمَا كَانَ مَعِي فِي دَرَجَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Жаъфар ибн Муҳаммад ибн Али ривоят қилди, у деди: менга акам Мусо ибн Жаъфар ибн Муҳаммад хабар берди, у отаси Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отаси Муҳаммад ибн Алидан, у отаси Али ибн ал-Ҳусайндан, у отасидан, у бобоси Али ибн Абу Толибдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳасан ва Ҳусайннинг қўлидан ушлаб: «Ким мени ва шу икковини ҳамда уларнинг отаси ва онасини севса, қиёмат куни мен билан менинг даражамда бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни Жаъфар ибн Муҳаммаднинг ҳадисидан фақат шу йўл билангина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بَلْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَوَّلُ مَنْ صَلَّى عَلِيٌّ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي بَلْجٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ حُمَيْدٍ ‏.‏ وَأَبُو بَلْجٍ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ عَلِيٌّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الرِّجَالِ أَبُو بَكْرٍ وَأَسْلَمَ عَلِيٌّ وَهُوَ غُلاَمٌ ابْنُ ثَمَانِ سِنِينَ وَأَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ النِّسَاءِ خَدِيجَةُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн ал-Мухтор ривоят қилди, у Шуъбадан, у Абу Балждан, у Амр ибн Маймундан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Биринчи бўлиб намоз ўқиган киши Али эди. (Абу Исо) деди: бу ҳадис шу йўлдан ғарибдир, биз уни Шуъбанинг Абу Балждан (қилган) ҳадисидан фақат Муҳаммад ибн Ҳумайднинг ҳадиси орқалигина биламиз. Абу Балжнинг исми Яҳё ибн Абу Сулаймдир. Илм аҳли бу (масала)да ихтилоф қилишган. Уларнинг баъзилари: «Биринчи бўлиб Исломни қабул қилган киши Абу Бакр Сиддиқдир,» деди. Баъзилари: «Биринчи бўлиб Исломни қабул қилган киши Алидир,» деди. Илм аҳлининг баъзилари эса: «Эркаклардан биринчи бўлиб Исломни қабул қилган киши Абу Бакрдир, Али эса саккиз ёшли ўсмир бола бўлганида Исломни қабул қилган, аёллардан биринчи бўлиб Исломни қабул қилган зот Хадижадир,» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ قَالَ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ، يَقُولُ أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ عَلِيٌّ ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ فَأَنْكَرَهُ وَقَالَ أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ اسْمُهُ طَلْحَةُ بْنُ يَزِيدَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилдилар, иккови дедилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Амр ибн Муррадан, у ансорлардан бўлган бир киши — Абу Ҳамзадан (ривоят қилдики), у деди: Мен Зайд ибн Арқамнинг: «Биринчи бўлиб Исломни қабул қилган киши Алидир,» деётганини эшитдим. Амр ибн Мурра деди: Мен буни Иброҳим ан-Нахаъийга зикр қилдим, у эса буни инкор қилиб: «Биринчи бўлиб Исломни қабул қилган киши Абу Бакр Сиддиқдир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳамзанинг исми Талҳа ибн Язид.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ عُثْمَانَ ابْنُ أَخِي، يَحْيَى بْنِ عِيسَى الرَّمْلِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عِيسَى الرَّمْلِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ لَقَدْ عَهِدَ إِلَىَّ النَّبِيُّ الأُمِّيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَنَّهُ لاَ يُحِبُّكَ إِلاَّ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَبْغَضُكَ إِلاَّ مُنَافِقٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ أَنَا مِنَ الْقَرْنِ الَّذِينَ دَعَا لَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Исо ибн Усмон — Яҳё ибн Исо ар-Ромлийнинг жияни — ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Исо ар-Ромлий ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Адий ибн Собитдан, у Зирр ибн Ҳубайшдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: «Уммий (саводсиз) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга аҳд-васият қилиб: «Сени фақат мўмин севади, сенгагина фақат мунофиқ адоват қилади,» дедилар.» Адий ибн Собит деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзлари учун дуо қилган авлод (қарн)данман.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَيَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي الْجَرَّاحِ، قَالَ حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ صُبْحٍ، قَالَ حَدَّثَتْنِي أُمُّ شَرَاحِيلَ، قَالَتْ حَدَّثَتْنِي أُمُّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَيْشًا فِيهِمْ عَلِيٌّ ‏.‏ قَالَتْ فَسَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ رَافِعٌ يَدَيْهِ يَقُولُ ‏ "‏ اللَّهُمَّ لاَ تُمِتْنِي حَتَّى تُرِيَنِي عَلِيًّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор, Яъқуб ибн Иброҳим ва бошқа бир неча (рови) ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Осим ривоят қилди, у Абул-Жарроҳдан (ривоят қилдики), у деди: менга Жобир ибн Субҳ ривоят қилди, у деди: менга Умму Шароҳил ривоят қилди, у деди: менга Умму Атийя ривоят қилди, у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ичида Али бўлган бир қўшин жўнатдилар. (Умму Атийя) деди: Бас, мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қўлларини кўтариб: «Аллоҳим, менга Алини кўрсатмагунингча, мени вафот эттирма,» деётганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى ابْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ كَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ دِرْعَانِ فَنَهَضَ إِلَى صَخْرَةٍ فَلَمْ يَسْتَطِعْ فَأَقْعَدَ تَحْتَهُ طَلْحَةَ فَصَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى اسْتَوَى عَلَى الصَّخْرَةِ فَقَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ أَوْجَبَ طَلْحَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Яҳё ибн Аббод ибн Абдуллаҳ ибн аз-Зубайрдан, у отасидан, у бобоси Абдуллаҳ ибн аз-Зубайрдан, у аз-Зубайрдан (ривоят қилдики), у деди: Уҳуд куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг устларида иккита совут бор эди. У бир қояга (чиқмоқчи бўлиб) кўтарилдилар, аммо қодир бўлмадилар. Шунда Талҳани остларига ўтирғиздилар ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қоянинг устига тўғри ўрнашгунча чиқдилар. (аз-Зубайр) деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Талҳа (жаннатни ўзига) вожиб қилди,» деганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ مُوسَى الطَّلْحِيُّ، مِنْ وَلَدِ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ الصَّلْتِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى شَهِيدٍ يَمْشِي عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ فَلْيَنْظُرْ إِلَى طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الصَّلْتِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الصَّلْتِ بْنِ دِينَارٍ وَفِي صَالِحِ بْنِ مُوسَى مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِمَا ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Солиҳ ибн Мусо ат-Талҳий — Талҳа ибн Убайдуллоҳнинг авлодидан — ривоят қилди, у ас-Салт ибн Динордан, у Абу Назрадан (ривоят қилдики), у деди: Жобир ибн Абдуллоҳ деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Ким ер юзида юриб турган бир шаҳидга қарашдан хурсанд бўлса, Талҳа ибн Убайдуллоҳга қарасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ас-Салтнинг ҳадисидангина биламиз. Баъзи илм аҳли ас-Салт ибн Динор ва Солиҳ ибн Мусо ҳақида уларнинг ҳифзи (хотираси) жиҳатидан танқид билдирганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارُ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَمِّهِ، مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَقَالَ أَلاَ أُبَشِّرُكَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ طَلْحَةُ مِمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏"‏ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абдулқуддус ибн Муҳаммад ал-Аттор ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Осим ривоят қилди, у Ишоқ ибн Яҳё ибн Талҳадан, у амакиси Мусо ибн Талҳадан (ривоят қилдики), у деди: Мен Муовиянинг олдига кирдим, у: «Сенга хушхабар бермайинми? Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: ‹Талҳа ўз аҳдини адо этганлардандир,› деганларини эшитдим,» деди. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Муовиянинг ҳадисидан фақат шу йўл билангина биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنُ مَنْصُورٍ الْعَنَزِيُّ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ الْيَشْكُرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ سَمِعَتْ أُذُنِي، مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَقُولُ ‏ "‏ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ جَارَاىَ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Абу Абдурраҳмон ибн Мансур ал-Аназий ривоят қилди, у Уқба ибн Алқама ал-Яшкурийдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Али ибн Абу Толибнинг шундай деганини эшитдим: Менинг қулоғим Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг оғзиларидан: «Талҳа ва Зубайр жаннатда менинг қўшниларимдир,» деганларини эшитди. У (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا طَلْحَةُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ مُوسَى، وَعِيسَى، ابْنَىْ طَلْحَةَ عَنْ أَبِيهِمَا، طَلْحَةَ أَنَّ أَصْحَابَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا لأَعْرَابِيٍّ جَاهِلٍ سَلْهُ عَمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ مَنْ هُوَ وَكَانُوا لاَ يَجْتَرِئُونَ عَلَى مَسْأَلَتِهِ يُوَقِّرُونَهُ وَيَهَابُونَهُ فَسَأَلَهُ الأَعْرَابِيُّ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ إِنِّي اطَّلَعْتُ مِنْ بَابِ الْمَسْجِدِ وَعَلَىَّ ثِيَابٌ خُضْرٌ فَلَمَّا رَآنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ عَمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الأَعْرَابِيُّ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَذَا مِمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي كُرَيْبٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ بُكَيْرٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ كِبَارِ أَهْلِ الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي كُرَيْبٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُحَدِّثُ بِهَذَا عَنْ أَبِي كُرَيْبٍ وَوَضَعَهُ فِي كِتَابِ الْفَوَائِدِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Ало ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, у деди: бизга Талҳа ибн Яҳё ривоят қилди, у Талҳанинг икки ўғли Мусо ва Исодан, улар оталари Талҳадан (ривоят қилдиларки): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари бир нодон аъробийга: «Ундан аҳдини адо этган ким эканини сўра,» дедилар. Чунки улар Талҳани ҳурмат қилиб, ундан қўрқиб, ундан сўрашга журъат қилмасдилар. Бас, аъробий ундан сўради, у эса ундан юз ўгирди. Кейин яна сўради, у яна юз ўгирди. Кейин яна сўради, у яна юз ўгирди. Сўнг мен масжид эшигидан мўраладим, устимда яшил кийимлар бор эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени кўрганларида: «Аҳдини адо этган киши ҳақида сўраган қани?» дедилар. Аъробий: «Мен, ё Расулуллоҳ,» деди. У: «Мана бу аҳдини адо этганлардандир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абу Курайбнинг Юнус ибн Букайрдан (ривоятидаги) ҳадисидангина биламиз. Бу ҳадисни ҳадис аҳлининг катталаридан бир нечтаси Абу Курайбдан ривоят қилганлар. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг буни Абу Курайбдан ривоят қилганини эшитдим ва уни «Китобул-Фавоид»га киритди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ جَمَعَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَوَيْهِ يَوْمَ قُرَيْظَةَ فَقَالَ ‏ "‏ بِأَبِي وَأُمِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у Зубайрдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Қурайза куни мен учун ота-оналарини жамладилар ва: «Отам ва онам (сенга) фидо бўлсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَلِيِّ رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيًّا وَإِنَّ حَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُقَالُ الْحَوَارِيُّ هُوَ النَّاصِرُ ‏.‏ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي عُمَرَ يَقُولُ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ الْحَوَارِيُّ هُوَ النَّاصِرُ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Амр ривоят қилди, у деди: бизга Зоида ривоят қилди, у Осимдан, у Зиррдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, ҳар бир набийнинг ҳаворийси (содиқ ёрдамчиси) бўлган, менинг ҳаворийим эса Зубайр ибн ал-Аввомдир,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Айтиладики, ҳаворий — бу ёрдамчидир. Мен Ибн Абу Умарнинг шундай деганини эшитдим: Суфён ибн Уяйна деди: ҳаворий — бу ёрдамчидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، رضى الله عنه قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيًّا وَإِنَّ حَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ أَبُو نُعَيْمٍ فِيهِ يَوْمَ الأَحْزَابِ قَالَ ‏"‏ مَنْ يَأْتِينَا بِخَبَرِ الْقَوْمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الزُّبَيْرُ أَنَا ‏.‏ قَالَهَا ثَلاَثًا قَالَ الزُّبَيْرُ أَنَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ал-Ҳафарий ва Абу Нуайм ривоят қилдилар, улар Суфёндан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдиларки), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Албатта, ҳар бир набийнинг ҳаворийси бўлган, менинг ҳаворийим эса Зубайр ибн ал-Аввомдир,» дедилар. Абу Нуайм унга «Аҳзоб куни» (деган зиёдани) қўшди: У (Набий): «Ким бизга (душман) қавмнинг хабарини келтиради?» дедилар. Зубайр: «Мен,» деди. Буни уч марта айтдилар, (ҳар гал) Зубайр: «Мен,» деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ صَخْرِ بْنِ جُوَيْرِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، قَالَ أَوْصَى الزُّبَيْرُ إِلَى ابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ صَبِيحَةَ الْجَمَلِ فَقَالَ مَا مِنِّي عُضْوٌ إِلاَّ وَقَدْ جُرِحَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ حَتَّى انْتَهَى ذَاكَ إِلَى فَرْجِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Сахр ибн Жувайриядан, у Ҳишом ибн Урвадан (ривоят қилдики), у деди: Зубайр Жамал (жанги) тонгида ўғли Абдуллоҳга васият қилди ва: «Менинг аъзоларимдан бирон бир аъзо йўқки, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга яраланмаган бўлса,» деди, ҳатто бу (гап) унинг аврат жойига етди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ҳаммод ибн Зайднинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَبُو بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ وَعُمَرُ فِي الْجَنَّةِ وَعُثْمَانُ فِي الْجَنَّةِ وَعَلِيٌّ فِي الْجَنَّةِ وَطَلْحَةُ فِي الْجَنَّةِ وَالزُّبَيْرُ فِي الْجَنَّةِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فِي الْجَنَّةِ وَسَعْدٌ فِي الْجَنَّةِ وَسَعِيدٌ فِي الْجَنَّةِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، قِرَاءَةً عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Ҳумайддан, у отасидан, у Абдурраҳмон ибн Авфдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Абу Бакр жаннатда, Умар жаннатда, Усмон жаннатда, Али жаннатда, Талҳа жаннатда, Зубайр жаннатда, Абдурраҳмон ибн Авф жаннатда, Саъд жаннатда, Саид жаннатда, Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ жаннатда,» дедилар. Бизга Абу Мусъаб қироат йўли билан хабар берди, у Абдулазиз ибн Муҳаммаддан, у Абдурраҳмон ибн Ҳумайддан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди), лекин унда Абдурраҳмон ибн Авфни зикр қилмади. У (Термизий) деди: бу ҳадис Абдурраҳмон ибн Ҳумайднинг отасидан, у Саид ибн Зайддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ҳам ривоят қилинган, ва бу биринчи ҳадисдан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ مِسْمَارٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ يَعْقُوبَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ زَيْدٍ، حَدَّثَهُ فِي، نَفَرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ عَشَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ أَبُو بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ وَعُمَرُ فِي الْجَنَّةِ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَالزُّبَيْرُ وَطَلْحَةُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَعَدَّ هَؤُلاَءِ التِّسْعَةَ وَسَكَتَ عَنِ الْعَاشِرِ فَقَالَ الْقَوْمُ نَنْشُدُكَ اللَّهَ يَا أَبَا الأَعْوَرِ مَنِ الْعَاشِرُ قَالَ نَشَدْتُمُونِي بِاللَّهِ أَبُو الأَعْوَرِ فِي الْجَنَّةِ ‏.‏أَبُو الأَعْوَرِ هُوَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ هُوَ أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏

Бизга Солиҳ ибн Мисмор ал-Марвазий ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Фудайк ривоят қилди, у Мусо ибн Яқубдан, у Умар ибн Саиддан, у Абдурраҳмон ибн Ҳумайддан, у отасидан (ривоят қилдики): Саид ибн Зайд бир неча киши ичида унга ривоят қилиб айтдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўн киши жаннатда: Абу Бакр жаннатда, Умар жаннатда, Усмон, Али, Зубайр, Талҳа, Абдурраҳмон, Абу Убайда ва Саъд ибн Абу Ваққос,» дедилар. У (ривоятчи) деди: у бу тўққизтасини санади ва ўнинчиси ҳақида жим қолди. Шунда қавм: «Аллаҳ ҳақи сенга қасам берамиз, эй Абул-Аъвар, ўнинчиси ким?» дедилар. У: «Аллаҳ билан менга қасам бердингиз: Абул-Аъвар жаннатда,» деди. Абул-Аъвар — бу Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлдир. Мен Муҳаммаднинг: «Бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир,» деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنْ صَخْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ أَمْرَكُنَّ مِمَّا يُهِمُّنِي بَعْدِي وَلَنْ يَصْبِرَ عَلَيْكُنَّ إِلاَّ الصَّابِرُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ تَقُولُ عَائِشَةُ فَسَقَى اللَّهُ أَبَاكَ مِنْ سَلْسَبِيلِ الْجَنَّةِ ‏.‏ تُرِيدُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَقَدْ كَانَ وَصَلَ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَالٍ يقالُ بِيعَتْ بِأَرْبَعِينَ أَلْفًا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Бакр ибн Музар ривоят қилди, у Сахр ибн Абдуллоҳдан, у Абу Саламадан, у Оишадан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай дердилар: «Албатта, мендан кейин сизларнинг ишингиз мени хавотирга солувчи нарсалардандир, сизларга (яхшилик билан) фақат сабрлиларгина сабр қила олади,» дедилар. У деди: кейин Оиша айтарди: «Аллаҳ отангизни жаннатнинг Салсабилидан суғорсин,» — буни Абдурраҳмон ибн Авфни назарда тутиб (айтди). У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг аёлларига мол билан силаи раҳм қилган эди; (ўша мол) қирқ мингга сотилган дейилади. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ الْبَصْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا قُرَيْشُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، أَوْصَى بِحَدِيقَةٍ لأُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بِيعَتْ بِأَرْبَعِ مِئَةِ أَلْفٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Усмон ал-Басрий ва Ишоқ ибн Иброҳим ибн Ҳабиб ал-Басрий ривоят қилдилар, улар: бизга Қурайш ибн Анас ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан (ривоят қилдики): Абдурраҳмон ибн Авф мўминларнинг оналари (Набий аёллари) учун бир боғ васият қилди, у (боғ) тўрт юз мингга сотилди, дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا رَجَاءُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعُذْرِيُّ، - بَصْرِيٌّ - قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ ابْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَعْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اسْتَجِبْ لِسَعْدٍ إِذَا دَعَاكَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنْ قَيْسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اسْتَجِبْ لِسَعْدٍ إِذَا دَعَاكَ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Ражо ибн Муҳаммад ал-Узрий — басралик — ривоят қилди, у деди: бизга Жафар ибн Авн ривоят қилди, у Исмоил ибн Абу Холиддан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у Саъддан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллоҳим, Саъд Сенга дуо қилганда, унинг дуосини ижобат қил,» дедилар. Бу ҳадис Исмоилдан, у Қайсдан (ривоят қилиб): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллоҳим, Саъд Сенга дуо қилганда, унинг дуосини ижобат қил,» дедилар, деб ҳам ривоят қилинган, ва бу саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَقْبَلَ سَعْدٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا خَالِي فَلْيُرِنِي امْرُؤٌ خَالَهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُجَالِدٍ ‏.‏ وَكَانَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ وَكَانَتْ أُمُّ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي زُهْرَةَ فَلِذَلِكَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا خَالِي ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ва Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилдилар, улар: бизга Абу Усома ривоят қилди, у Мужолиддан, у Омир аш-Шаъбийдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Саъд келиб қолди, шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу менинг тоғамдир, бирор киши (борми, агар бўлса) менга тоғасини кўрсатсин,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Мужолиднинг ҳадисидангина биламиз. Саъд ибн Абу Ваққос Бану Зуҳрадан эди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг оналари ҳам Бану Зуҳрадан эдилар, шунинг учун Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу менинг тоғамдир,» дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، سَمِعَا سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ قَالَ عَلِيٌّ مَا جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَاهُ وَأُمَّهُ لأَحَدٍ إِلاَّ لِسَعْدٍ قَالَ لَهُ يَوْمَ أُحُدٍ ‏ "‏ ارْمِ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي وَقَالَ لَهُ ارْمِ أَيُّهَا الْغُلاَمُ الْحَزَوَّرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ سَعْدٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ

Бизга ал-Ҳасан ибн ас-Саббоҳ ал-Баззор ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Али ибн Зайд ва Яҳё ибн Саиддан (ривоят қилдики), улар иккаласи Саид ибн ал-Мусайябнинг шундай деганини эшитдилар: Али деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Саъддан бошқа ҳеч ким учун ота-оналарини жамламадилар. Уҳуд куни унга: «От, отам ва онам сенга фидо бўлсин,» дедилар ва унга: «От, эй бақувват йигит!» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, ва бу ҳадисни бир нечта (рови) Яҳё ибн Саиддан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Саъддан ривоят қилган. Бу бобда Саъддан (бошқа ривоят ҳам) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، قَالَ جَمَعَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَوَيْهِ يَوْمَ أُحُدٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادِ بْنِ الْهَادِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд ва Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилдилар, улар Яҳё ибн Саиддан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Саъд ибн Абу Ваққосдан (ривоят қилдиларки), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Уҳуд куни мен учун ота-оналарини жамладилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Шаддод ибн ал-Ҳоддан, у Али ибн Абу Толибдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган.

‏حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ مَا سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُفَدِّي أَحَدًا بِأَبَوَيْهِ إِلاَّ لِسَعْدٍ فَإِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ يَوْمَ أُحُدٍ ‏ "‏ ارْمِ سَعْدٌ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга буни Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Саъд ибн Иброҳимдан, у Абдуллоҳ ибн Шаддоддан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Саъддан бошқа ҳеч кимга ота-оналарини фидо қилиб (гапирганларини) эшитмадим. Мен у зотнинг Уҳуд куни: «От, Саъд, отам ва онам сенга фидо бўлсин,» деганларини эшитдим. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَهِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقْدَمَهُ الْمَدِينَةَ لَيْلَةً قَالَ ‏"‏ لَيْتَ رَجُلاً صَالِحًا يَحْرُسُنِي اللَّيْلَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ إِذْ سَمِعْنَا خَشْخَشَةَ السِّلاَحِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا جَاءَ بِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ وَقَعَ فِي نَفْسِي خَوْفٌ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْتُ أَحْرُسُهُ ‏.‏ فَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ نَامَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Яҳё ибн Саиддан, у Абдуллоҳ ибн Омир ибн Рабиадан (ривоят қилдики): Оиша деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага келганларида бир кечаси ухламай (бедор) ўтирдилар ва: «Қанийди, бир солиҳ киши бу кеча мени қўриқласа,» дедилар. (Оиша) деди: Биз шу ҳолатда турганимизда, қурол шилдирашини эшитиб қолдик. Шунда у (Набий): «Бу ким?» дедилар. У: «Саъд ибн Абу Ваққос,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Сени нима келтирди?» дедилар. Саъд: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳақида кўнглимга қўрқув тушди, шунинг учун у зотни қўриқлаш учун келдим,» деди. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга дуо қилдилар, сўнг ухладилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ الْمَازِنِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، أَنَّهُ قَالَ أَشْهَدُ عَلَى التِّسْعَةِ أَنَّهُمْ فِي الْجَنَّةِ وَلَوْ شَهِدْتُ عَلَى الْعَاشِرِ لَمْ آثَمْ ‏.‏ قِيلَ وَكَيْفَ ذَلِكَ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِحِرَاءَ فَقَالَ ‏ "‏ اثْبُتْ حِرَاءُ فَإِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْكَ إِلاَّ نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ هُمْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَسَعْدٌ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ‏.‏ قِيلَ فَمَنِ الْعَاشِرُ قَالَ أَنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي شُعْبَةُ، عَنِ الْحُرِّ بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَخْنَسِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

«Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн хабар берди, Ҳилол ибн Ясофдан, у Абдуллоҳ ибн Золим ал-Мозинийдан, у Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен тўққиз киши ҳақида улар жаннатда эканликларига гувоҳлик бераман, агар ўнинчиси ҳақида ҳам гувоҳлик берсам, гуноҳкор бўлмасдим.» «Бу қандай?» дейилди. У деди: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Ҳиро (тоғи)да эдик. У: «Эй Ҳиро, қарор топ! Чунки сенинг устингда набий ёки сиддиқ ёки шаҳиддан бошқа ҳеч ким йўқ,» дедилар.» «Улар кимлар?» дейилди. У деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр, Умар, Усмон, Али, Талҳа, Зубайр, Саъд ва Абдураҳмон ибн Авф.» «Ўнинчиси ким?» дейилди. У: «Мен,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Саид ибн Зайддан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳажжож ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: менга Шуъба ривоят қилди, ал-Ҳурр ибн ас-Саббоҳдан, у Абдураҳмон ибн ал-Ахнасдан, у Саид ибн Зайддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш, шу маънода (ривоят қилди). Бу ҳадис ҳасандир.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ الأَعْمَشَ، يُحَدِّثُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعُمَرَ فِي الْعَبَّاسِ ‏ "‏ إِنَّ عَمَّ الرَّجُلِ صِنْوُ أَبِيهِ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ عُمَرُ كَلَّمَهُ فِي صَدَقَتِهِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

«Бизга Аҳмад ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у деди: мен ал-Аъмашнинг Амр ибн Муррадан, у Абул-Бахтарийдан, у Алидан ривоят қилаётганини эшитдим: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Аббос ҳақида Умарга: «Албатта, кишининг амакиси отасининг бир бўлагидир,» дедилар. Умар у (Аббос)нинг закоти ҳақида у билан гаплашган эди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْعَبَّاسُ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ وَإِنَّ عَمَّ الرَّجُلِ صِنْوُ أَبِيهِ أَوْ مِنْ صِنْوِ أَبِيهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزِّنَادِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

«Бизга Аҳмад ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, у деди: бизга Шабааба ривоят қилди, у деди: бизга Варқо ривоят қилди, Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аббос Расулуллаҳнинг амакисидир ва албатта, кишининг амакиси отасининг бир бўлагидир ёки отасининг бўлагидандир,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни Абуз-Зинод ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз.»

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْعَبَّاسِ ‏"‏ إِذَا كَانَ غَدَاةُ الاِثْنَيْنِ فَأْتِنِي أَنْتَ وَوَلَدُكَ حَتَّى أَدْعُوَ لَهُمْ بِدَعْوَةٍ يَنْفَعُكَ اللَّهُ بِهَا وَوَلَدَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَغَدَا وَغَدَوْنَا مَعَهُ وَأَلْبَسَنَا كِسَاءً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْعَبَّاسِ وَوَلَدِهِ مَغْفِرَةً ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً لاَ تُغَادِرُ ذَنْبًا اللَّهُمَّ احْفَظْهُ فِي وَلَدِهِ ‏"‏ ‏.هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

«Бизга Иброҳим ибн Саид ал-Жавҳарий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ибн Ато ривоят қилди, Савр ибн Язиддан, у Макҳулдан, у Курайбдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Аббосга: «Душанба куни эрта тонгда сен ва болаларинг олдимга келинглар, мен улар учун шундай дуо қилайки, Аллаҳ у билан сенга ва болаларингга манфаат берур,» дедилар. Сўнг у (Аббос) тонгда келди ва биз ҳам у билан тонгда келдик, у (Набий) бизга (бир) ридони ёпдилар, сўнг: «Эй Аллаҳ, Аббосни ва унинг болаларини ошкора ва яширин мағфират билан мағфират қилгин, ҳеч бир гуноҳни қолдирмайдиган (мағфират билан). Эй Аллаҳ, уни болалари ҳақида сақлагин,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ رَأَيْتُ جَعْفَرًا يَطِيرُ فِي الْجَنَّةِ مَعَ الْمَلاَئِكَةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ وَقَدْ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ وَالِدُ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

«Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар хабар берди, ал-Ало ибн Абдураҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен Жаъфарни жаннатда фаришталар билан бирга учиб юрганини кўрдим,» дедилар. Бу ҳадис Абу Ҳурайра ҳадисидан ғарибдир, биз уни фақат Абдуллоҳ ибн Жаъфар ҳадисидан биламиз. Яҳё ибн Маин ва бошқалар уни заиф санаганлар, Абдуллоҳ ибн Жаъфар эса Али ибн ал-Мадинийнинг отасидир. Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَا احْتَذَى النِّعَالَ وَلاَ انْتَعَلَ وَلاَ رَكِبَ الْمَطَايَا وَلاَ رَكِبَ الْكُورَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفْضَلُ مِنْ جَعْفَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏‏ وَالْكُورُ الرَّحْلُ

«Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, у деди: бизга Холид ал-Ҳаззо ривоят қилди, Икримадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейин Жаъфардан афзалроқ ҳеч ким на поябзал киймади, на поябзал кийиб юрмади, на уловларга минди, на эгар (устига) минди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. «ал-Кур» — эгар (демакдир).»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِجَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏ "‏ أَشْبَهْتَ خَلْقِي وَخُلُقِي ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ إِسْرَائِيلَ نَحْوَهُ ‏.‏

«Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Баро ибн Озибдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Жаъфар ибн Абу Толибга: «Сен яратилишим ва хулқимга ўхшадингки,» дедилар. Ҳадисда (бир) қисса бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, Исроилдан шунга ўхшаш.»

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَبُو يَحْيَى التَّيْمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ أَبُو إِسْحَاقَ الْمَخْزُومِيُّ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ إِنْ كُنْتُ لأَسْأَلُ الرَّجُلَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الآيَاتِ مِنَ الْقُرْآنِ أَنَا أَعْلَمُ بِهَا مِنْهُ مَا أَسْأَلُهُ إِلاَّ لِيُطْعِمَنِي شَيْئًا فَكُنْتُ إِذَا سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ لَمْ يُجِبْنِي حَتَّى يَذْهَبَ بِي إِلَى مَنْزِلِهِ فَيَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ يَا أَسْمَاءُ أَطْعِمِينَا شَيْئًا ‏.‏ فَإِذَا أَطْعَمَتْنَا أَجَابَنِي وَكَانَ جَعْفَرٌ يُحِبُّ الْمَسَاكِينَ وَيَجْلِسُ إِلَيْهِمْ وَيُحَدِّثُهُمْ وَيُحَدِّثُونَهُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَكْنِيهِ بِأَبِي الْمَسَاكِينِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو إِسْحَاقَ الْمَخْزُومِيُّ هُوَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْفَضْلِ الْمَدَنِيُّ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَلَهُ غَرَائِبُ ‏.‏

«Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим Абу Яҳё ат-Таймий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим Абу Ишоқ ал-Махзумий ривоят қилди, Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бирон кишидан Қуръондаги оятлар ҳақида — мен у оятларни ундан кўра яхшироқ билсам ҳам — сўрардим, фақат у менга бирор нарса едирсин деб сўрардим. Жаъфар ибн Абу Толибдан сўрасам, у мени ўз уйига олиб бормагунча жавоб бермасди, сўнг хотинига: «Эй Асмо, бизга бирор нарса едир,» дерди. У бизга едиргач, у менга жавоб берарди. Жаъфар мискинларни севарди, улар билан ўтирарди, уларга гапирарди ва улар ҳам унга гапирарди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни Абул-Масокин (мискинларнинг отаси) деб кунялардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Абу Ишоқ ал-Махзумий — у Иброҳим ибн ал-Фазл ал-Маданийдир, ҳадис аҳлининг баъзилари унинг ёдлаш (хотираси) тарафидан у ҳақида (танқид билан) сўзлаганлар ва унинг ғариб (ривоят)лари бор.»

حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ حَاتِمُ بْنُ سِيَاهٍ الْمَرْوَزِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كُنَّا نَدْعُو جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ رضى الله عنه أَبَا الْمَسَاكِينِ فَكُنَّا إِذَا أَتَيْنَاهُ قَرَّبْنَا إِلَيْهِ مَا حَضَرَ فَأَتَيْنَاهُ يَوْمًا فَلَمْ يَجِدْ عِنْدَهُ شَيْئًا فَأَخْرَجَ جَرَّةً مِنْ عَسَلٍ فَكَسَرَهَا فَجَعَلْنَا نَلْعَقُ مِنْهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

«Бизга Абу Аҳмад Ҳотим ибн Сиёҳ ал-Марвазий ривоят қилди, бизга Абдураззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар хабар берди, Ибн Ажлондан, у Язид ибн Қусайтдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Биз Жаъфар ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу)ни Абул-Масокин (мискинларнинг отаси) деб чақирардик. Унинг олдига келганимизда, у бизга бор нарсани яқинлаштирар (тақдим қилар) эди. Бир куни унинг олдига келдик, бироқ унинг ҳузурида ҳеч нарса топмадик, шунда у (бир) асал кузасини чиқариб, уни синдирди, биз эса ундан ялай бошладик. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Абу Саламанинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадисидан ҳасан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، وَمُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ يَزِيدَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَابْنُ أَبِي نُعْمٍ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي نُعْمٍ الْبَجَلِيُّ الْكُوفِيُّ وَيُكْنَى أَبَا الْحَكَمِ ‏.‏

«Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ал-Ҳафарий ривоят қилди, Суфёндан, у Язид ибн Абу Зиёддан, у Ибн Абу Нуъмдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳасан ва Ҳусайн жаннат аҳли ёшларининг икки саййидидир,» дедилар. Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ва Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, Язиддан шунга ўхшаш. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ибн Абу Нуъм — у Абдураҳмон ибн Абу Нуъм ал-Бажалий ал-Куфийдир, Абул-Ҳакам деб куняланади.»

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ يَعْقُوبَ الزَّمْعِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْمُهَاجِرِ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُسْلِمُ بْنُ أَبِي سَهْلٍ النَّبَّالُ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ أُسَامَةُ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ طَرَقْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ لَيْلَةٍ فِي بَعْضِ الْحَاجَةِ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى شَيْءٍ لاَ أَدْرِي مَا هُوَ فَلَمَّا فَرَغْتُ مِنْ حَاجَتِي قُلْتُ مَا هَذَا الَّذِي أَنْتَ مُشْتَمِلٌ عَلَيْهِ قَالَ فَكَشَفَهُ فَإِذَا حَسَنٌ وَحُسَيْنٌ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ عَلَى وَرِكَيْهِ فَقَالَ ‏ "‏ هَذَانِ ابْنَاىَ وَابْنَا ابْنَتِي اللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّهُمَا فَأَحِبَّهُمَا وَأَحِبَّ مَنْ يُحِبُّهُمَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

«Бизга Суфён ибн Вакииъ ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилдилар, иккаласи деди: бизга Холид ибн Махлад ривоят қилди, у деди: бизга Мусо ибн Яъқуб аз-Замъий ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Зайд ибн ал-Муҳожирдан (ривоят қилдики), у деди: менга Муслим ибн Абу Саҳл ан-Наббол хабар берди, у деди: менга ал-Ҳасан ибн Усома ибн Зайд хабар берди, у деди: менга отам Усома ибн Зайд хабар бердики, у деди: Бир кечаси (бир) ҳожат юзасидан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг эшигини таққилладим, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бирор нарсани ўраб чиқдилар, мен у нима эканини билмадим. Ҳожатимни битиргач, мен: «Бу ўраб олган нарсангиз нима?» дедим. У уни очдилар, шунда Ҳасан ва Ҳусайн (алайҳимассалом) унинг икки ёнида (сонида) эдилар, шунда у: «Бу иккови менинг ўғилларим ва қизимнинг ўғилларидир. Эй Аллаҳ, мен уларни севаман, бас, Сен ҳам уларни севгин ва уларни севадиганни севгин,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْبَصْرِيُّ الْعَمِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نُعْمٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ عَنْ دَمِ الْبَعُوضِ يُصِيبُ الثَّوْبَ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ انْظُرُوا إِلَى هَذَا يَسْأَلُ عَنْ دَمِ الْبَعُوضِ وَقَدْ قَتَلُوا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ هُمَا رَيْحَانَتَاىَ مِنَ الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَمَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ ‏.‏

«Бизга Уқба ибн Мукрам ал-Басрий ал-Аммий ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ибн Ҳозим ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, Муҳаммад ибн Абу Яъқубдан, у Абдураҳмон ибн Абу Нуъмдан (ривоят қилдики), Ироқ аҳлидан бир киши Ибн Умардан кийимга теккан чивин қони ҳақида сўради. Шунда Ибн Умар: «Мана бунга қаранглар, чивин қони ҳақида сўраяпти, ҳолбуки улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ўғлини ўлдиришди! Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Ҳасан ва Ҳусайн — иккови дунёдаги икки райҳонимдир,» деганларини эшитганман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Уни Шуъба ва Маҳдий ибн Маймун Муҳаммад ибн Абу Яъқубдан ривоят қилганлар. Абу Ҳурайрадан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.»

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، قَالَ حَدَّثَنَا رَزِينٌ، قَالَ حَدَّثَتْنِي سَلْمَى، قَالَتْ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ وَهِيَ تَبْكِي فَقُلْتُ مَا يُبْكِيكِ قَالَتْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - تَعْنِي فِي الْمَنَامِ - وَعَلَى رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ التُّرَابُ فَقُلْتُ مَا لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ شَهِدْتُ قَتْلَ الْحُسَيْنِ آنِفًا ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

«Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Абу Холид ал-Аҳмар ривоят қилди, у деди: бизга Разин ривоят қилди, у деди: менга Салмо ривоят қилди, у деди: Мен Умму Салама (розияллаҳу анҳо)нинг олдига кирдим, у йиғлаб ўтирарди. Мен: «Сизни нима йиғлатяпти?» дедим. У деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни — яъни тушда — кўрдим, бошлари ва соқолларида тупроқ бор эди. Мен: «Сизга нима бўлди, эй Расулуллаҳ?» дедим. У: «Мен ҳозиргина Ҳусайннинг ўлдирилишига гувоҳ бўлдим,» дедилар.» Бу ҳадис ғарибдир.»

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي يُوسُفُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ أَهْلِ بَيْتِكَ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ ‏"‏ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ يَقُولُ لِفَاطِمَةَ ‏"‏ ادْعِي لِي ابْنَىَّ ‏"‏ ‏.‏ فَيَشُمُّهُمَا وَيَضُمُّهُمَا إِلَيْهِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ

«Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Уқба ибн Холид ривоят қилди, у деди: менга Юсуф ибн Иброҳим ривоят қилдики, у Анас ибн Моликнинг шундай деганини эшитди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Уй аҳлингдан қайси бири сенга энг севикли?» деб сўралди. У: «Ҳасан ва Ҳусайн,» дедилар. У Фотимага: «Менинг икки ўғлимни олдимга чақир,» дердилар. Сўнг уларни ҳидлар ва ўзига босардилар. Бу ҳадис Анас ҳадисидан, шу йўл билан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَشْعَثُ، هُوَ ابْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمِنْبَرَ فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ يُصْلِحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ يَعْنِي الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ ‏.‏

«Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ашъас — у Ибн Абдулмаликдир — ал-Ҳасандан, у Абу Бакрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минбарга чиқдилар ва: «Албатта, менинг бу ўғлим саййиддир, Аллаҳ унинг икки қўли билан икки улкан гуруҳни ислоҳ қилади (сулҳ яратади),» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (У) Ҳасан ибн Алини назарда тутади.»

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي، ‏:‏ بُرَيْدَةَ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُنَا إِذْ جَاءَ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ عَلَيْهِمَا قَمِيصَانِ أَحْمَرَانِ يَمْشِيَانِ وَيَعْثُرَانِ فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمِنْبَرِ فَحَمَلَهُمَا وَوَضَعَهُمَا بَيْنَ يَدَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ صَدَقَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ إنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلاَدُكُمْ فِتْنَةٌ ‏)‏ نَظَرْتُ إِلَى هَذَيْنِ الصَّبِيَّيْنِ يَمْشِيَانِ وَيَعْثُرَانِ فَلَمْ أَصْبِرْ حَتَّى قَطَعْتُ حَدِيثِي وَرَفَعْتُهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ ‏.‏

«Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Ҳусайн ибн Воқид ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у деди: менга Абдуллоҳ ибн Бурайда ривоят қилди, у деди: мен отам Бурайданинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга хутба қилаётган эдилар, шу пайт Ҳасан ва Ҳусайн (алайҳимассалом) келдилар, уларнинг устида иккита қизил кўйлак бор эди, улар юрар ва қоқилардилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минбардан тушдилар, уларни кўтариб олдидлар ва олдиларига қўйдилар, сўнг: «Аллаҳ рост деди: «Албатта, мол-мулкларингиз ва болаларингиз (сизлар учун) фитнадир» (Тағобун сураси, 15). Мен бу икки боланинг юриб, қоқилаётганини кўрдим-да, гапимни тўхтатиб, уларни кўтариб олмагунча сабр қила олмадим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат ал-Ҳусайн ибн Воқид ҳадисидан биламиз.»

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ رَاشِدٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ مُرَّةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ حُسَيْنٌ مِنِّي وَأَنَا مِنْ حُسَيْنٍ أَحَبَّ اللَّهُ مَنْ أَحَبَّ حُسَيْنًا حُسَيْنٌ سِبْطٌ مِنَ الأَسْبَاطِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَإِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ ابْنِ خُثَيْمٍ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Арафа ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Айёш ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Хухаймдан, у Саид ибн Рошиддан, у Яъло ибн Муррадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳусайн мендандир ва мен Ҳусайнданман. Аллаҳ Ҳусайнни севган кишини севади. Ҳусайн (Пайғамбарлар) авлодларидан бир авлоддир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир ва биз уни фақат Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Хухайм ҳадисидан биламиз. Уни Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Хухаймдан бир нечтаси ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشْبَهَ بِرَسُولِ اللَّهِ مِنَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Улардан ҳеч бири Расулуллаҳга ал-Ҳасан ибн Алидан кўра ўхшашроқ эмас эди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ يُشْبِهُهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Абу Холид ривоят қилди, Абу Жуҳайфадан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни кўрдим, ал-Ҳасан ибн Али унга ўхшар эди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ, ибн Аббос ва ибн аз-Зубайрдан (ҳам ҳадислар бор).

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ أَبُو بَكْرٍ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، قَالَتْ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ زِيَادٍ فَجِيءَ بِرَأْسِ الْحُسَيْنِ فَجَعَلَ يَقُولُ بِقَضِيبٍ لَهُ فِي أَنْفِهِ وَيَقُولُ مَا رَأَيْتُ مِثْلَ هَذَا حُسْنًا لَمْ يُذْكَرْ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَمَا إِنَّهُ كَانَ مِنْ أَشْبَهِهِمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Халлод ибн Аслам Абу Бакр ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга ан-Назр ибн Шумайл ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Ҳассон хабар берди, Ҳафса бинт Сириндан (ривоят қилдики), у деди: менга Анас ибн Молик ривоят қилди, у деди: мен ибн Зиёднинг ҳузурида эдим, шунда Ҳусайннинг калласи келтирилди ва у ўзининг бир таёғи билан унинг бурнини турта бошлади ва: «Мен бундан гўзалроқ нарсани кўрмаганман,» деди — гўзаллигини эслаб. (Анас) деди: мен унга: «Огоҳ бўлки, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га энг ўхшашларидан эди,» дедим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هَانِئِ بْنِ هَانِئٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ الْحَسَنُ أَشْبَهُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا بَيْنَ الصَّدْرِ إِلَى الرَّأْسِ وَالْحُسَيْنُ أَشْبَهُ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا كَانَ أَسْفَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо хабар берди, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у Ҳониъ ибн Ҳониъдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: ал-Ҳасан кўкракдан бошигача бўлган қисмда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўпроқ ўхшар эди, Ҳусайн эса ундан пастки қисмда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўпроқ ўхшар эди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، قَالَ لَمَّا جِيءَ بِرَأْسِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ وَأَصْحَابِهِ نُضِّدَتْ فِي الْمَسْجِدِ فِي الرَّحَبَةِ فَانْتَهَيْتُ إِلَيْهِمْ وَهُمْ يَقُولُونَ قَدْ جَاءَتْ قَدْ جَاءَتْ ‏.‏ فَإِذَا حَيَّةٌ قَدْ جَاءَتْ تَخَلَّلُ الرُّءُوسَ حَتَّى دَخَلَتْ فِي مَنْخَرَىْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ فَمَكَثَتْ هُنَيْهَةً ثُمَّ خَرَجَتْ فَذَهَبَتْ حَتَّى تَغَيَّبَتْ ثُمَّ قَالُوا قَدْ جَاءَتْ قَدْ جَاءَتْ ‏.‏ فَفَعَلَتْ ذَلِكَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Восил ибн Абдул-Аъло ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Умора ибн Умайрдан (ривоят қилдики), у деди: Убайдуллоҳ ибн Зиёд ва унинг шерикларининг каллалари келтирилганда, улар масжидда, майдонда тахлаб қўйилди. Мен уларнинг олдига етиб бордим, улар: «Келди, келди!» дейишарди. Шунда бир илон келиб каллалар орасидан ўтиб, то Убайдуллоҳ ибн Зиёднинг икки бурун тешигига кириб кетди ва бироз турди, сўнг чиқиб кетди, то кўздан ғойиб бўлди. Кейин улар яна: «Келди, келди!» дейишди. У буни икки ёки уч марта қилди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ مَيْسَرَةَ بْنِ حَبِيبٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ سَأَلَتْنِي أُمِّي مَتَى عَهْدُكَ - تَعْنِي - بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقُلْتُ مَا لِي بِهِ عَهْدٌ مُنْذُ كَذَا وَكَذَا ‏.‏ فَنَالَتْ مِنِّي فَقُلْتُ لَهَا دَعِينِي آتِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأُصَلِّيَ مَعَهُ الْمَغْرِبَ وَأَسْأَلُهُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لِي وَلَكِ ‏.‏ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّيْتُ مَعَهُ الْمَغْرِبَ فَصَلَّى حَتَّى صَلَّى الْعِشَاءَ ثُمَّ انْفَتَلَ فَتَبِعْتُهُ فَسَمِعَ صَوْتِي فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا حُذَيْفَةُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا حَاجَتُكَ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ وَلأُمِّكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذَا مَلَكٌ لَمْ يَنْزِلِ الأَرْضَ قَطُّ قَبْلَ هَذِهِ اللَّيْلَةِ اسْتَأْذَنَ رَبَّهُ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَىَّ وَيُبَشِّرَنِي بِأَنَّ فَاطِمَةَ سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ва Ишоқ ибн Мансур ривоят қилишди, улар: бизга Муҳаммад ибн Юсуф хабар берди, дедилар, Исроилдан, у Майсара ибн Ҳабибдан, у ал-Минҳол ибн Амрдан, у Зирр ибн Ҳубайшдан, у Ҳузайфадан (ривоят қилдики), у деди: онам мендан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан охирги марта қачон учрашган эдинг?» деб сўради. Мен: «Бунчадан бери у билан учрашганим йўқ,» дедим. Шунда у мени койиди. Мен унга: «Қўйиб беринг, мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига бориб, у билан шомни ўқийман ва ундан мен ҳамда сиз учун мағфират сўрашини илтимос қиламан,» дедим. Шундай қилиб, мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келдим ва у билан шомни ўқидим, у то хуфтон намозини ўқигунча намоз ўқиди, сўнг бурилиб кетди. Мен унинг ортидан эргашдим, у менинг овозимни эшитиб: «Бу ким? Ҳузайфами?» дедилар. Мен: «Ҳа,» дедим. У: «Ҳожатинг нима? Аллаҳ сени ва онангни кечирсин,» дедилар. Кейин: «Албатта, бу (келган) бир фариштаки, у бу кечадан олдин ҳеч қачон ерга тушмаган эди. У Роббисидан менга салом беришга ва Фотима жаннат аҳли аёлларининг саййидаси эканини, ал-Ҳасан билан ал-Ҳусайн эса жаннат аҳли йигитларининг саййидлари эканини менга хушхабар қилиб айтишга изн сўради,» дедилар. Бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Исроил ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَبْصَرَ حَسَنًا وَحُسَيْنًا فَقَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّهُمَا فَأَحِبَّهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома ривоят қилди, Фузайл ибн Марзуқдан, у Адий ибн Собитдан, у ал-Бародан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳасан билан Ҳусайнни кўриб: «Аллоҳим, мен уларни севаман, Сен ҳам уларни севгин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ، يَقُولُ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَاضِعًا الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ عَلَى عَاتِقِهِ وَهُوَ يَقُولُ ‏ "‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّهُ فَأَحِبَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْفُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Адий ибн Собитдан (ривоят қилдики), у деди: мен ал-Баро ибн Озибни шундай деяётганини эшитдим: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни ал-Ҳасан ибн Алини елкасига кўтариб олганини ва: «Аллоҳим, мен уни севаман, Сен ҳам уни севгин,» деяётганини кўрдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Фузайл ибн Марзуқ ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا زَمْعَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ وَهْرَامَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَامِلَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَى عَاتِقِهِ فَقَالَ رَجُلٌ نِعْمَ الْمَرْكَبُ رَكِبْتَ يَا غُلاَمُ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ وَنِعْمَ الرَّاكِبُ هُوَ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَزَمْعَةُ بْنُ صَالِحٍ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, у деди: бизга Замъа ибн Солиҳ ривоят қилди, Салама ибн Ваҳромдан, у Икримадан, у ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ал-Ҳасан ибн Алини елкасига кўтариб олган эди. Бир киши: «Минган уловинг қандай яхши, эй бола!» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Минувчи ҳам қандай яхши-я!» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу жиҳатдан биламиз. Замъа ибн Солиҳни ҳадис аҳлининг баъзилари унинг ёдлаши томонидан заиф деб ҳисоблашган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ كَثِيرٍ النَّوَّاءِ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ، عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ نَجْبَةَ، قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ كُلَّ نَبِيٍّ أُعْطِيَ سَبْعَةَ نُجَبَاءَ أَوْ نُقَبَاءَ وَأُعْطِيتُ أَنَا أَرْبَعَةَ عَشَرَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا مَنْ هُمَ قَالَ أَنَا وَابْنَاىَ وَجَعْفَرٌ وَحَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَمُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَبِلاَلٌ وَسَلْمَانُ وَعَمَّارٌ وَالْمِقْدَادُ وَ حُذَيْفَةُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا ‏.‏

Бизга ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Касир ан-Навводан, у Абу Идрисдан, у ал-Мусайяб ибн Нажабадан (ривоят қилдики), у деди: Али ибн Абу Толиб деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, ҳар бир пайғамбарга еттита нажиб (сараланган киши)лар — ёки нақиб (раҳнамо)лар — берилган, менга эса ўн тўрттаси берилган,» дедилар. Биз: «Улар кимлар?» дедик. У: «Мен, икки ўғлим (ал-Ҳасан ва ал-Ҳусайн), Жаъфар, Ҳамза, Абу Бакр, Умар, Мусъаб ибн Умайр, Билол, Салмон, Аммор, ал-Миқдод, Ҳузайфа, Абу Зар ва Абдуллоҳ ибн Масъуд,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Алидан мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолда ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحَسَنِ، هُوَ الأَنْمَاطِيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّتِهِ يَوْمَ عَرَفَةَ وَهُوَ عَلَى نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ يَخْطُبُ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏ "‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي ‏"‏ ‏.‏وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَحُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَزَيْدُ بْنُ الْحَسَنِ قَدْ رَوَى عَنْهُ سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Наср ибн Абдурраҳмон ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн ал-Ҳасан — у ал-Анмотийдир — ривоят қилди, Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни ҳажжида, Арафа куни Қасво номли туяси устида хутба қилаётганини кўрдим. Мен уни шундай деяётганини эшитдим: «Эй одамлар! Мен сизларнинг ораларингизда шундай нарсани қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ҳеч қачон адашмайсиз: Аллоҳнинг Китоби ва менинг итратим — аҳли байтим.» Бу бобда Абу Зар, Абу Саид, Зайд ибн Арқам ва Ҳузайфа ибн Асиддан (ҳам ҳадислар бор). Бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан ғарибдир. Зайд ибн ал-Ҳасандан Саид ибн Сулаймон ва илм аҳлидан бир нечтаси ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَصْبَهَانِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، رَبِيبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلمَّ ‏:‏ ‏(‏ إنمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ‏)‏ فِي بَيْتِ أُمِّ سَلَمَةَ فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَجَلَّلَهُمْ بِكِسَاءٍ وَعَلِيٌّ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَجَلَّلَهُ بِكِسَاءٍ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلُ بَيْتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَأَنَا مَعَهُمْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ أَنْتِ عَلَى مَكَانِكِ وَأَنْتِ إِلَيَّ خَيْرٍ ‏"‏ ‏. وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَمَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ وَأَبِي الْحَمْرَاءِ وَأَنَسٍ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Сулаймон ал-Асбаҳоний ривоят қилди, Яҳё ибн Убайддан, у Ато ибн Абу Рабоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ўгай ўғли Умар ибн Абу Саламадан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Умм Саламанинг уйида ушбу оят: «Аллаҳ фақат сизлардан, эй аҳли байт, нопокликни кетказишни ва сизларни бутунлай поклашни истайди,» (Аҳзоб сураси, 33) нозил бўлди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фотима, Ҳасан ва Ҳусайнни чақириб, уларни бир чопонга ўрадилар, Али эса унинг орқасида эди, уни ҳам чопонга ўрадилар. Сўнг: «Аллоҳим, булар менинг аҳли байтимдир, улардан нопокликни кетказгин ва уларни бутунлай поклагин,» дедилар. Умм Салама: «Мен ҳам улар биланманми, эй Аллоҳнинг пайғамбари?» деди. У: «Сен ўз ўрнингдасан ва сен менинг ҳузуримда яхшилик (узра)дирсан,» дедилар. Бу бобда Умм Салама, Маъқил ибн Ясар, Абул-Ҳамро ва Анас ибн Моликдан (ҳам ҳадислар бор). Бу ҳадис бу жиҳатдан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ، - الْكُوفِيٌّ - قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، وَالأَعْمَشُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالاَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِي أَحَدُهُمَا أَعْظَمُ مِنَ الآخَرِ كِتَابُ اللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الأَرْضِ وَعِتْرَتِي أَهْلُ بَيْتِي وَلَنْ يَتَفَرَّقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونِي فِيهِمَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Али ибн ал-Мунзир ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, Атийядан, у Абу Саиддан; ва ал-Аъмаш Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Зайд ибн Арқам (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), иккаласи деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, мен сизларнинг ораларингизда шундай нарсани қолдиряпманки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, мендан кейин ҳеч қачон адашмайсиз: уларнинг бири иккинчисидан буюкроқдир — Аллоҳнинг Китоби, у осмондан ергача чўзилган арқондир, ва менинг итратим — аҳли байтим. Улар Ҳавз (кўли)да менга қайтиб келгунча бир-биридан ажралмайдилар. Бас, мендан кейин улар борасида менга қандай ворислик қилишингизга қараб кўринглар,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، سُلَيْمَانُ بْنُ الأَشْعَثِ قَالَ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ النَّوْفَلِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَحِبُّوا اللَّهَ لِمَا يَغْذُوكُمْ مِنْ نِعَمِهِ وَأَحِبُّونِي بِحُبِّ اللَّهِ وَأَحِبُّوا أَهْلَ بَيْتِي لِحُبِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا ��َدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Довуд Сулаймон ибн ал-Ашъас ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Маин хабар берди, у деди: бизга Ҳишом ибн Юсуф ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Сулаймон ан-Навфалийдан, у Муҳаммад ибн Али ибн Абдуллоҳ ибн Аббосдан, у отасидан, у ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллоҳни сизларни Ўз неъматларидан озиқлантиргани учун севинг, мени Аллоҳнинг муҳаббати сабабли севинг ва аҳли байтимни менинг муҳаббатим сабабли севинг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу жиҳатдан биламиз.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ دَاوُدَ الْعَطَّارِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَرْحَمُ أُمَّتِي بِأُمَّتِي أَبُو بَكْرٍ وَأَشَدُّهُمْ فِي أَمْرِ اللَّهِ عُمَرُ وَأَصْدَقُهُمْ حَيَاءً عُثْمَانُ وَأَعْلَمُهُمْ بِالْحَلاَلِ وَالْحَرَامِ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَأَفْرَضُهُمْ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَقْرَؤُهُمْ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَمِينٌ وَأَمِينُ هَذِهِ الأُمَّةِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ قَتَادَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو قِلاَبَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَالْمَشْهُورُ حَدِيثُ أَبِي قِلاَبَةَ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, Довуд ал-Аттордан, у Маъмардан, у Қатодадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менинг умматимнинг умматимга энг раҳмдили Абу Бакр, уларнинг Аллоҳнинг амрида энг қаттиққўли Умар, уларнинг ҳаёда (уятда) энг ростгўйи Усмон, уларнинг ҳалол ва ҳаромни энг билувчиси Муоз ибн Жабал, уларнинг фарзлар (мерос тақсимоти)ни энг яхши билувчиси Зайд ибн Собит, уларнинг (Қуръонни) энг яхши қироат қилувчиси Убай ибн Каъбдир. Ҳар бир умматнинг бир амини бўлади, бу умматнинг амини эса Абу Убайда ибн ал-Жарроҳдир,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни Қатода ҳадисидан фақат шу жиҳатдан биламиз. Уни Абу Қилаба Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган ва машҳури Абу Қилаба ҳадисидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الثَّقَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَرْحَمُ أُمَّتِي بِأُمَّتِي أَبُو بَكْرٍ وَأَشَدُّهُمْ فِي أَمْرِ اللَّهِ عُمَرُ وَأَصْدَقُهُمْ حَيَاءً عُثْمَانُ وَأَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَأَفْرَضُهُمْ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَعْلَمُهُمْ بِالْحَلاَلِ وَالْحَرَامِ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ أَلاَ وَإِنَّ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَمِينًا وَإِنَّ أَمِينَ هَذِهِ الأُمَّةِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ибн Абдулмажид ас-Сақафий ривоят қилди, у деди: бизга Холид ал-Ҳаззо ривоят қилди, Абу Қилабадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менинг умматимнинг умматимга энг раҳмдили Абу Бакр, уларнинг Аллоҳнинг амрида энг қаттиққўли Умар, уларнинг ҳаёда (уятда) энг ростгўйи Усмон, уларнинг Аллоҳнинг Китобини энг яхши қироат қилувчиси Убай ибн Каъб, уларнинг фарзлар (мерос тақсимоти)ни энг яхши билувчиси Зайд ибн Собит, уларнинг ҳалол ва ҳаромни энг билувчиси Муоз ибн Жабалдир. Огоҳ бўлинглар, албатта ҳар бир умматнинг бир амини бўлади ва албатта бу умматнинг амини Абу Убайда ибн ал-Жарроҳдир,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ ‏:‏ ‏(‏ لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَسَمَّانِي قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ فَبَكَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ قَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: мен Қатодани Анас ибн Моликдан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Убай ибн Каъбга: «Албатта, Аллаҳ менга сенга «Лам якуниллазина кафару (Кофир бўлганлар... ажралиб чиқувчи бўлмадилар)» (Баййина сураси, 1)ни қироат қилиб ўқишни амр қилди,» дедилар. (Убай) деди: «Ва мени номи билан айтдими?» (Набий) «Ҳа,» дедилар. Шунда у йиғлаб юборди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Убай ибн Каъбдан ривоят қилинишича, у: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга айтдилар,» деди ва шунга ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ زِرَّ بْنَ حُبَيْشٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ عَلَيْهِ‏:‏ ‏(‏ لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ ‏)‏ فَقَرَأَ فِيهَا ‏"‏ إِنَّ ذَاتَ الدِّينِ عِنْدَ اللَّهِ الْحَنِيفِيَّةُ الْمُسْلِمَةُ لاَ الْيَهُودِيَّةُ وَلاَ النَّصْرَانِيَّةُ مَنْ يَعْمَلْ خَيْرًا فَلَنْ يُكْفَرَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَرَأَ عَلَيْهِ ‏"‏ وَلَوْ أَنَّ لاِبْنِ آدَمَ وَادِيًا مِنْ مَالٍ لاَبْتَغَى إِلَيْهِ ثَانِيًا وَلَوْ كَانَ لَهُ ثَانِيًا لاَبْتَغَى إِلَيْهِ ثَالِثًا وَلاَ يَمْلأُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلاَّ التُّرَابُ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى عَنْ أَبِيهِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأُبَىٍّ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, бизга Шуъба хабар берди, Осимдан, у деди: мен Зирр ибн Ҳубайшни Убай ибн Каъбдан ривоят қилаётганини эшитдим, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Албатта, Аллаҳ менга сенга (Қуръон) ўқиб беришимни амр қилди,» дедилар. Сўнг унга: «Аҳли китобдан бўлган кофирлар... (қайтмас эдилар)» (Баййина сураси, 1) (оятини) ўқиб бердилар ва унинг ичида: «Албатта, Аллаҳ ҳузурида (ҳақ) дин мусулмончилик бўлган ҳанифийликдир, яҳудийлик ҳам, насронийлик ҳам эмас. Ким яхшилик қилса, унинг (ажри) инкор қилинмайди,» (деб) ўқиб бердилар. Яна унга: «Агар Одам боласига молдан бир водий бўлса, у иккинчисини истар, агар унга иккинчиси бўлса, учинчисини истарди. Одам боласининг ичини тупроқдан бошқа нарса тўлдирмайди. Аллаҳ тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади,» (деб) ўқиб бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир ва у бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Уни Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Абзо отасидан, у Убай ибн Каъбдан ривоят қилган: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Убай ибн Каъбга: «Албатта, Аллаҳ менга сенга Қуръон ўқиб беришимни амр қилди,» дедилар. Қатода ҳам Анасдан ривоят қилган: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Убайга: «Албатта, Аллаҳ менга сенга Қуръон ўқиб беришимни амр қилди,» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ جَمَعَ الْقُرْآنَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعَةٌ كُلُّهُمْ مِنَ الأَنْصَارِ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَبُو زَيْدٍ ‏.‏ قُلْتُ لأَنَسٍ مَنْ أَبُو زَيْدٍ قَالَ أَحَدُ عُمُومَتِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Қатодадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) даврида Қуръонни тўрт киши жамлади (ёдлади), уларнинг ҳаммаси ансорлардан эди: Убай ибн Каъб, Муоз ибн Жабал, Зайд ибн Собит ва Абу Зайд. Мен Анасга: «Абу Зайд ким?» дедим. У: «Менинг амакиларимдан бири,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ نِعْمَ الرَّجُلُ أَبُو بَكْرٍ نِعْمَ الرَّجُلُ عُمَرُ نِعْمَ الرَّجُلُ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ نِعْمَ الرَّجُلُ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ نِعْمَ الرَّجُلُ ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ نِعْمَ الرَّجُلُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ نِعْمَ الرَّجُلُ مُعَاذُ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُهَيْلٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Абу Бакр қандай яхши киши! Умар қандай яхши киши! Абу Убайда ибн Жарроҳ қандай яхши киши! Усайд ибн Ҳузайр қандай яхши киши! Собит ибн Қайс ибн Шаммос қандай яхши киши! Муоз ибн Жабал қандай яхши киши! Муоз ибн Амр ибн Жамуҳ қандай яхши киши!» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Суҳайлнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ، عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، قَالَ جَاءَ الْعَاقِبُ وَالسَّيِّدُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالاَ ابْعَثْ مَعَنَا أَمِينًا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ فَإِنِّي سَأَبْعَثُ مَعَكُمْ أَمِينًا حَقَّ أَمِينٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَشْرَفَ لَهَا النَّاسُ فَبَعَثَ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ رضى الله عنه ‏.‏ قَالَ وَكَانَ أَبُو إِسْحَاقَ إِذَا حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ صِلَةَ قَالَ سَمِعْتُهُ مُنْذُ سِتِّينَ سَنَةً ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ أَخْبَرَنَا سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ قَالَ حُذَيْفَةُ قَلْبُ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ مِنْ ذَهَبٍ ‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَأَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَمِينٌ وَأَمِينُ هَذِهِ الأُمَّةِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Сила ибн Зуфардан, у Ҳузайфа ибн Ямондан (ривоят қилдики), у деди: Оқиб ва Саййид Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келди ва: «Биз билан бирга бир омонатдор (кишини) юборинг,» дейишди. У: «Мен сизлар билан бирга ҳақиқатан ҳам омонатдор бўлган бир омонатдорни юбораман,» дедилар. Буни (эшитиб) одамлар (ким эканини билишга) интилди, У эса Абу Убайда ибн Жарроҳ (розияллаҳу анҳу)ни юбордилар. У (рови) деди: Абу Ишоқ бу ҳадисни Силадан ривоят қилганда: «Мен буни олтмиш йил бурун эшитганман,» дерди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Салм ибн Қутайба ва Абу Довуд хабар берди, Шуъбадан, у Абу Ишоқдан (ривоят қилдики), у деди: Ҳузайфа: «Сила ибн Зуфарнинг қалби олтиндандир,» деди. Умар ва Анасдан ҳам Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган: У: «Ҳар бир умматнинг бир омонатдори бордир, бу умматнинг омонатдори эса Абу Убайда ибн Жарроҳдир,» дедилар.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ أَبِي رَبِيعَةَ الإِيَادِيِّ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ الْجَنَّةَ تَشْتَاقُ إِلَى ثَلاَثَةٍ عَلِيٍّ وَعَمَّارٍ وَسَلْمَانَ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, Ҳасан ибн Солиҳдан, у Абу Рабиа ал-Иёдийдан, у Ҳасандан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, жаннат уч кишига муштоқдир: Али, Аммор ва Салмонга,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ҳасан ибн Солиҳнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هَانِىءِ بْنِ هَانِىءٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ جَاءَ عَمَّارٌ يَسْتَأْذِنُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ ائْذَنُوا لَهُ مَرْحَبًا بِالطَّيِّبِ الْمُطَيَّبِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Ҳониъ ибн Ҳониъдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: Аммор Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига киришга рухсат сўраб келди. Шунда У: «Унга рухсат беринглар, пок ва покланган (киши) марҳабо,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ الْمَدَنِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَبْشِرْ عَمَّارُ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ ‏"‏ ‏. وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي الْيَسَرِ وَحُذَيْفَةَ ‏. وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Бизга Абу Мусъаб ал-Маданий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, Ала ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Суюнгин, эй Аммор, сени бағий (золим) тоифа ўлдиради,» дедилар. Бу бобда Умму Салама, Абдуллоҳ ибн Амр, Абул-Ясар ва Ҳузайфадан ҳам (ривоятлар) бордир. Бу ҳадис Ала ибн Абдурраҳмоннинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عُمَيْرٍ، هُوَ أَبُو الْيَقْظَانِ عَنْ أَبِي حَرْبِ بْنِ أَبِي الأَسْوَدِ الدِّيلِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَا أَظَلَّتِ الْخَضْرَاءُ وَلاَ أَقَلَّتِ الْغَبْرَاءُ أَصْدَقَ مِنْ أَبِي ذَرٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَبِي ذَرٍّ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга ибн Нумайр ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Усмон ибн Умайрдан — у Абул-Яқзондир — у Абу Ҳарб ибн Абул-Асвад ад-Дийлийдан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кўк (осмон) Абу Зардан кўра ростгўйроқ (кишини) соя қилмаган, қора (ер) (уни) кўтармаган,» деб айтаётганларини эшитдим. Бу бобда Абуд-Дардо ва Абу Зардан ҳам (ривоятлар) бордир. Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ الْعَنْبَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو زُمَيْلٍ، هُوَ سِمَاكُ بْنُ الْوَلِيدِ الْحَنَفِيُّ عَنْ مَالِكِ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَظَلَّتِ الْخَضْرَاءُ وَلاَ أَقَلَّتِ الْغَبْرَاءُ مِنْ ذِي لَهْجَةٍ أَصْدَقَ وَلاَ أَوْفَى مِنْ أَبِي ذَرٍّ شِبْهِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ كَالْحَاسِدِ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَنَعْرِفُ ذَلِكَ لَهُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ فَاعْرِفُوهُ لَهُ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ ‏"‏ أَبُو ذَرٍّ يَمْشِي فِي الأَرْضِ بِزُهْدِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга ал-Аббос ал-Анбарий ривоят қилди, у деди: бизга Назр ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Икрима ибн Аммор ривоят қилди, у деди: менга Абу Зумайл — у Симок ибн Валид ал-Ҳанафийдир — ривоят қилди, Молик ибн Марсаддан, у отасидан, у Абу Зардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кўк (осмон) Абу Зардан кўра ростгўйроқ ва аҳдига вафодорроқ тилли (кишини) соя қилмаган, қора (ер) (уни) кўтармаган, (у) Исо ибн Марям (алайҳиссалом)нинг ўхшашидир,» дедилар. Шунда Умар ибн Хаттоб ҳасад қилгандай бўлиб: «Ё Расулаллоҳ, буни биз унга (тан олиб) эътироф қилайликми?» деди. У: «Ҳа, уни унга эътироф қилинглар,» дедилар. Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Уларнинг баъзилари бу ҳадисни ривоят қилиб: «Абу Зар ер юзида Исо ибн Марям (алайҳиссалом)нинг зуҳди билан юради,» деб айтган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُحَيَّاةَ يَحْيَى بْنُ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أَخِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ، قَالَ لَمَّا أُرِيدَ قَتْلُ عُثْمَانَ جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ مَا جَاءَ بِكَ قَالَ جِئْتُ فِي نَصْرِكَ ‏.‏ قَالَ اخْرُجْ إِلَى النَّاسِ فَاطْرُدْهُمْ عَنِّي فَإِنَّكَ خَارِجًا خَيْرٌ لِي مِنْكَ دَاخِلاً ‏.‏ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ إِلَى النَّاسِ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ كَانَ اسْمِي فِي الْجَاهِلِيَّةِ فُلاَنٌ فَسَمَّانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَبْدَ اللَّهِ وَنَزَلَتْ فِيَّ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فَنَزَلَتْ فِيَّ ‏:‏ ‏(‏ وشهد شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ‏)‏ وَنَزَلَتْ فِيَّ ‏:‏ ‏(‏ قلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ ‏)‏ إِنَّ لِلَّهِ سَيْفًا مَغْمُودًا عَنْكُمْ وَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ قَدْ جَاوَرَتْكُمْ فِي بَلَدِكُمْ هَذَا الَّذِي نَزَلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاللَّهَ اللَّهَ فِي هَذَا الرَّجُلِ أَنْ تَقْتُلُوهُ فَوَاللَّهِ لَئِنْ قَتَلْتُمُوهُ لَتَطْرُدُنَّ جِيرَانَكُمُ الْمَلاَئِكَةَ وَلَتَسُلُّنَّ سَيْفَ اللَّهِ الْمَغْمُودَ عَنْكُمْ فَلاَ يُغْمَدُ عَنْكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏.‏ قَالُوا اقْتُلُوا الْيَهُودِيَّ وَاقْتُلُوا عُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعَيْبُ بْنُ صَفْوَانَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ فَقَالَ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ ‏.‏

Бизга Али ибн Саид ал-Киндий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муҳайё Яҳё ибн Яъло ибн Ато ривоят қилди, Абдулмалик ибн Умайрдан, у Абдуллоҳ ибн Саломнинг жиянидан (ривоят қилдики), у деди: Усмонни ўлдирмоқчи бўлинганда, Абдуллоҳ ибн Салом келди. Шунда Усмон унга: «Сени нима (юмуш) келтирди?» деди. У: «Сенга ёрдам бериш учун келдим,» деди. У (Усмон): «Одамлар олдига чиқиб, уларни мендан ҳайдаб юбор, чунки сенинг ташқарида бўлишинг менга ичкарида бўлишингдан яхшироқдир,» деди. Шунда Абдуллоҳ одамлар олдига чиқиб: «Эй одамлар! Менинг жоҳилиятдаги исмим фалон эди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга Абдуллоҳ деб исм қўйдилар ва Аллоҳнинг китобидан мен ҳақимда оятлар нозил бўлди. Мен ҳақимда: «Бани Исроилдан бир гувоҳ (Таврот) шунга ўхшаш (Қуръон)га гувоҳлик берди-ю, (унга) иймон келтирди, сизлар эса кибр қилдингиз. Албатта, Аллаҳ золим қавмни ҳидоят қилмайди,» (Аҳқоф сураси, 10) (ояти) нозил бўлди ва мен ҳақимда: «Айт: «Мен билан сизлар ўртангизда гувоҳ бўлишга Аллаҳ ва китоб илми ҳузурида бўлган киши кифоядир,» (Раъд сураси, 43) (ояти) нозил бўлди. Албатта, Аллоҳнинг сизлардан ғилофига солинган бир қиличи бордир ва албатта, фаришталар бу шаҳарингизда сизларга қўшни бўлганлар — бу (шаҳар) шундаки, унда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (ваҳий) нозил бўлган. Бас, бу киши (Усмон) борасида Аллоҳдан қўрқинглар, уни ўлдирманглар. Аллоҳга қасамки, агар уни ўлдирсангиз, қўшниларингиз бўлган фаришталарни албатта ҳайдаб юборасиз ва Аллоҳнинг сизлардан ғилофга солинган қиличини албатта тортиб чиқарасиз, у эса қиёмат кунигача сизлардан ғилофга солинмайди,» деди. Улар: «Яҳудийни ўлдиринглар ва Усмонни ўлдиринглар!» дейишди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Абдулмалик ибн Умайрнинг ҳадисидан биламиз. Шуайб ибн Сафвон бу ҳадисни Абдулмалик ибн Умайрдан ривоят қилиб: «Умар ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Саломдан, у бобоси Абдуллоҳ ибн Саломдан,» деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمِيرَةَ، قَالَ لَمَّا حَضَرَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ الْمَوْتُ قِيلَ لَهُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَوْصِنَا ‏.‏ قَالَ أَجْلِسُونِي ‏.‏ فَقَالَ إِنَّ الْعِلْمَ وَالإِيمَانَ مَكَانَهُمَا مَنِ ابْتَغَاهُمَا وَجَدَهُمَا يَقُولُ ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ وَالْتَمِسُوا الْعِلْمَ عِنْدَ أَرْبَعَةِ رَهْطٍ عِنْدَ عُوَيْمِرٍ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَعِنْدَ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ وَعِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَعِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ الَّذِي كَانَ يَهُودِيًّا فَأَسْلَمَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّهُ عَاشِرُ عَشَرَةٍ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏. وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Муовия ибн Солиҳдан, у Рабиа ибн Язиддан, у Абу Идрис ал-Хавлонийдан, у Язид ибн Амийрадан (ривоят қилдики), у деди: Муоз ибн Жабалга ўлим ҳозир бўлганда, унга: «Эй Абу Абдурраҳмон, бизга васият қилинг,» дейилди. У: «Мени ўтқазинглар,» деди. Сўнг: «Албатта, илм ва иймон ўз ўрнидадир, ким уларни изласа, уларни топади,» деди — буни уч марта айтди. «Илмни тўрт киши ҳузуридан изланглар: Уваймир Абуд-Дардо ҳузуридан, Салмон Форсий ҳузуридан, Абдуллоҳ ибн Масъуд ҳузуридан ва яҳудий бўлиб, сўнг Исломни қабул қилган Абдуллоҳ ибн Салом ҳузуридан. Чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, у жаннатдаги ўн (киши)нинг ўнинчисидир,» деб айтаётганларини эшитганман,» деди. Бу бобда Саъддан ҳам (ривоят) бордир. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَحْيَى بْنِ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ أَبِي الزَّعْرَاءِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِي مِنْ أَصْحَابِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَاهْتَدُوا بِهَدْىِ عَمَّارٍ وَتَمَسَّكُوا بِعَهْدِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ ‏.‏ وَيَحْيَى بْنُ سَلَمَةَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ وَأَبُو الزَّعْرَاءِ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَانِئٍ وَأَبُو الزَّعْرَاءِ الَّذِي رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ اسْمُهُ عَمْرُو بْنُ عَمْرٍو وَهُوَ ابْنُ أَخِي أَبِي الأَحْوَصِ صَاحِبُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Исмоил ибн Яҳё ибн Салама ибн Куҳайл ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у отасидан, у Салама ибн Куҳайлдан, у Абуз-Заъродан, у ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мендан кейинги саҳобаларимдан иккови — Абу Бакр ва Умарга эргашинглар, Амморнинг ҳидояти билан ҳидоят олинглар ва ибн Масъуднинг аҳдига (сўзига) маҳкам ёпишинглар,» дедилар. Бу ҳадис бу йўлдан ибн Масъуднинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Яҳё ибн Салама ибн Куҳайлнинг ҳадисидан биламиз. Яҳё ибн Салама ҳадисда заиф (деб) ҳисобланади. Абуз-Заъронинг исми Абдуллоҳ ибн Ҳониъдир. Шуъба, Саврий ва ибн Уяйна ривоят қилган Абуз-Заъронинг исми эса Амр ибн Амрдир, у Абдуллоҳ ибн Масъуднинг соҳиби Абул-Аҳваснинг жиянидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا مُوسَى، يَقُولُ لَقَدْ قَدِمْتُ أَنَا وَأَخِي، مِنَ الْيَمَنِ وَمَا نُرَى حِينًا إِلاَّ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لِمَا نَرَى مِنْ دُخُولِهِ وَدُخُولِ أُمِّهِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Юсуф ибн Абу Ишоқ ривоят қилди, отасидан, у Абу Ишоқдан, у ал-Асвад ибн Язиддан (ривоят қилдики), у Абу Мусонинг шундай деяётганини эшитди: мен ва акам Ямандан келган эдик, биз бир муддат Абдуллоҳ ибн Масъудни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аҳли байтидан бўлган бир киши деб ўйлар эдик, унинг ва онасининг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига кириб-чиқишини кўрганимиз учун. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Уни Суфён Саврий ҳам Абу Ишоқдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ أَتَيْنَا عَلَى حُذَيْفَةَ فَقُلْنَا حَدِّثْنَا مَنْ، بِأَقْرَبِ النَّاسِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَدْيًا وَدَلاًّ فَنَأْخُذَ عَنْهُ وَنَسْمَعَ مِنْهُ قَالَ كَانَ أَقْرَبَ النَّاسِ هَدْيًا وَدَلاًّ وَسَمْتًا بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ابْنُ مَسْعُودٍ حَتَّى يَتَوَارَى مِنَّا فِي بَيْتِهِ وَلَقَدْ عَلِمَ الْمَحْفُوظُونَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ ابْنَ أُمِّ عَبْدٍ هُوَ مِنْ أَقْرَبِهِمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Исроил ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Абдурраҳмон ибн Язиддан (ривоят қилдики), у деди: биз Ҳузайфа ҳузурига келдик ва: «Бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га йўл-йўриқ ва кўринишда энг яқин бўлган киши (ҳақида) сўзлаб беринг, биз ундан (ўрнак) олайлик ва ундан (илм) эшитайлик,» дедик. У: «Йўл-йўриқ, кўриниш ва хулқда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га одамларнинг энг яқини ибн Масъуд эди, ҳатто у уйига (кириб) биздан кўринмай кетгунига қадар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан (Аллоҳ томонидан) сақланганлар Ибн Умму Абд Аллоҳга энг яқинларидан бири эканини албатта билганлар,» деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا صَاعِدٌ الْحَرَّانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ كُنْتُ مُؤَمِّرًا أَحَدًا مِنْ غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنْهُمْ لأَمَّرْتُ عَلَيْهِمُ ابْنَ أُمِّ عَبْدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Соид ал-Ҳарроний хабар берди, у деди: бизга Зуҳайр ривоят қилди, у деди: бизга Мансур ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар мен уларнинг маслаҳатисиз бирортасини амир қилсам эди, уларга Ибн Умму Абдни амир қилардим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ал-Ҳориснинг Алидан (ривоят қилган) ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ كُنْتُ مُؤَمِّرًا أَحَدًا مِنْ غَيْرِ مَشُورَةٍ لأَمَّرْتُ ابْنَ أُمِّ عَبْدٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, Суфён Саврийдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар мен маслаҳатсиз бирортасини амир қилсам эди, Ибн Умму Абдни амир қилардим,» дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خُذُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Шақиқ ибн Саламадан, у Масруқдан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қуръонни тўрт кишидан олинглар: ибн Масъуддан, Убай ибн Каъбдан, Муоз ибн Жабалдан ва Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Салимдан,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْجَرَّاحُ بْنُ مَخْلَدٍ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خَيْثَمَةَ بْنِ أَبِي سَبْرَةَ، قَالَ أَتَيْتُ الْمَدِينَةَ فَسَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يُيَسِّرَ لِي جَلِيسًا صَالِحًا فَيَسَّرَ لِي أَبَا هُرَيْرَةَ فَجَلَسْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يُيَسِّرَ لِي جَلِيسًا صَالِحًا فَوُفِّقْتَ لِي ‏.‏ فَقَالَ لِي مِنْ أَيْنَ أَنْتَ قُلْتُ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ جِئْتُ أَلْتَمِسُ الْخَيْرَ وَأَطْلُبُهُ ‏.‏ قَالَ أَلَيْسَ فِيكُمْ سَعْدُ بْنُ مَالِكٍ مُجَابُ الدَّعْوَةِ وَابْنُ مَسْعُودٍ صَاحِبُ طَهُورِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَعْلَيْهِ وَحُذَيْفَةُ صَاحِبُ سِرِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَمَّارُ الَّذِي أَجَارَهُ اللَّهُ مِنَ الشَّيْطَانِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ وَسَلْمَانُ صَاحِبُ الْكِتَابَيْنِ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَالْكِتَابَانِ الإِنْجِيلُ وَالْقُرْآنُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَخَيْثَمَةُ هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَبْرَةَ نُسِبَ إِلَى جَدِّهِ ‏.‏

Бизга ал-Жарроҳ ибн Махлад ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Муоз ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: менга отам, Қатодадан, у Хайсама ибн Абу Сабрадан ривоят қилиб айтдики, у шундай деди: Мен Мадинага келдим ва Аллаҳдан менга солиҳ бир ҳамсуҳбат муяссар қилишини сўрадим. Шунда У менга Абу Ҳурайрани муяссар қилди. Мен унинг ҳузурида ўтирдим ва унга: «Мен Аллаҳдан менга солиҳ бир ҳамсуҳбат муяссар қилишини сўраган эдим, сен менга муваффақ бўлдинг (насиб этилдинг),» дедим. У менга: «Сен қаердансан?» деди. Мен: «Куфа аҳлиданман, яхшиликни излаб ва талаб қилиб келдим,» дедим. У деди: «Сизларнинг орангларда дуоси ижобат бўлувчи Саъд ибн Молик, Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг таҳорат суви ва кавшининг соҳиби Ибн Масъуд, Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг сирининг соҳиби Ҳузайфа, Набийининг тили орқали Аллаҳ уни шайтондан паноҳ берган Аммор ва икки китобнинг соҳиби Салмон йўқмиди?» Қатода деди: «Икки китоб — Инжил ва Қуръондир.» Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Хайсама — у Абдурраҳмон ибн Абу Сабранинг ўғлидир, бобосига нисбат берилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عِيسَى، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ، عَنْ زَاذَانَ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوِ اسْتَخْلَفْتَ ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ إِنِ اسْتَخْلَفْتُ عَلَيْكُمْ فَعَصَيْتُمُوهُ عُذِّبْتُمْ وَلَكِنْ مَا حَدَّثَكُمْ حُذَيْفَةُ فَصَدِّقُوهُ وَمَا أَقْرَأَكُمْ عَبْدُ اللَّهِ فَاقْرَءُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَقُلْتُ لإِسْحَاقَ بْنِ عِيسَى يَقُولُونَ هَذَا عَنْ أَبِي وَائِلٍ ‏.‏ قَالَ لاَ عَنْ زَاذَانَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ حَدِيثُ شَرِيكٍ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Ийсо хабар берди, Шарикдан, у Абул-Яқзондан, у Зозондан, у Ҳузайфадан (ривоят қилдики), у деди: Улар: «Эй Расулуллоҳ, бирор кишини ўзингизга халифа қилсангиз эди,» дейишди. У: «Агар мен сизларга бирор халифани тайинласам-да, сизлар унга осий бўлсангиз, азобланасизлар. Лекин Ҳузайфа сизларга нима деса, уни тасдиқланглар ва Абдуллоҳ сизларга нимани ўқитса, уни ўқинглар,» дедилар. Абдуллоҳ деди: Мен Ишоқ ибн Ийсога: «Улар буни Абу Воилдан (ривоят қиладилар) дейдилар,» дедим. У: «Йўқ, инша Аллаҳ, Зозондан,» деди. Бу ҳадис ҳасандир ва у Шарикнинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ فَرَضَ لأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ فِي ثَلاَثَةِ آلاَفٍ وَخَمْسِمِائَةٍ وَفَرَضَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فِي ثَلاَثَةِ آلاَفٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لأَبِيهِ لِمَ فَضَّلْتَ أُسَامَةَ عَلَىَّ فَوَاللَّهِ مَا سَبَقَنِي إِلَى مَشْهَدٍ ‏.‏ قَالَ لأَنَّ زَيْدًا كَانَ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَبِيكَ وَكَانَ أُسَامَةُ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ مِنْكَ فَآثَرْتُ حُبَّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى حُبِّي ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Бакр, Ибн Журайждан, у Зайд ибн Асламдан, у отасидан, у Умардан ривоят қилдики, у (Умар) Усома ибн Зайдга уч минг беш юз (дирҳам) улуш белгилади ва Абдуллоҳ ибн Умарга уч минг (дирҳам) белгилади. Абдуллоҳ ибн Умар отасига: «Нега Усомани мендан устун қўйдинг? Валлоҳи, у бирор жанг майдонига мендан олдин етиб бормаган-ку,» деди. У деди: «Чунки Зайд Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га отангдан кўра маҳбуброқ эди, Усома эса Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га сендан кўра маҳбуброқ эди. Шу сабабли мен Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг севганини ўзим севганидан устун қўйдим.» Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَا كُنَّا نَدْعُو زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ إِلاَّ زَيْدَ بْنَ مُحَمَّدٍ حَتَّى نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ ادعُوهُمْ لِأَبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Абдурраҳмон, Мусо ибн Уқбадан, у Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умардан, у отасидан ривоят қилдики, у деди: Биз Зайд ибн Ҳорисани фақат «Зайд ибн Муҳаммад» деб чақирар эдик, токи «Уларни оталарига нисбат бериб чақиринглар, бу Аллаҳ наздида адолатлироқдир» (Аҳзоб сураси, 5) ожати нозил бўлгунига қадар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْجَرَّاحُ بْنُ مَخْلَدٍ الْبَصْرِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الرُّومِيِّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي جَبَلَةُ بْنُ حَارِثَةَ، أَخُو زَيْدٍ قَالَ قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْعَثْ مَعِي أَخِي زَيْدًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هُوَ ذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِ انْطَلَقَ مَعَكَ لَمْ أَمْنَعْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زَيْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ لاَ أَخْتَارُ عَلَيْكَ أَحَدًا ‏.‏ قَالَ فَرَأَيْتُ رَأْىَ أَخِي أَفْضَلَ مِنْ رَأْيِي ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ الرُّومِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ ‏.‏

Бизга ал-Жарроҳ ибн Махлад ал-Басрий ва бошқа бир неча (рови) ривоят қилди, улар: бизга Муҳаммад ибн Умар ибн ар-Румий ривоят қилди, дедилар; у деди: бизга Али ибн Мушир, Исмоил ибн Абу Холиддан, у Абу Амр аш-Шайбонийдан ривоят қилди, у деди: менга Зайднинг укаси Жабала ибн Ҳориса хабар бериб айтдики: Мен Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келдим ва: «Эй Расулуллоҳ, акам Зайдни мен билан жўнатинг,» дедим. У: «Мана у,» дедилар. (Яна) дедилар: «Агар у сен билан кетса, мен уни ман қилмайман.» Зайд: «Эй Расулуллоҳ, валлоҳи, мен сиздан бошқа ҳеч кимни ихтиёр қилмайман,» деди. (Жабала) деди: Шунда мен акамнинг фикри ўз фикримдан афзал эканини кўрдим. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн ар-Румийнинг Али ибн Муширдан (ривояти) орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ بَعْثًا وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَطَعَنَ النَّاسُ فِي إِمَارَتِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنْ تَطْعَنُوا فِي إِمَارَتِهِ فَقَدْ كُنْتُمْ تَطْعَنُونَ فِي إِمْرَةِ أَبِيهِ مِنْ قَبْلُ وَايْمُ اللَّهِ إِنْ كَانَ لَخَلِيقًا لِلإِمَارَةِ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَىَّ وَإِنَّ هَذَا مِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَىَّ بَعْدَهُ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн ал-Ҳасан ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Маслама, Молик ибн Анасдан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан ривоят қилдики, Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир қўшин жўнатди ва уларга Усома ибн Зайдни амир қилди. Шунда одамлар унинг амирлигига эътироз билдиришди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар унинг амирлигига эътироз билдираётган бўлсангиз, бундан олдин унинг отасининг амирлигига ҳам эътироз билдирган эдингиз. Аллаҳга қасамки, у амирликка лойиқ эди ва у менга энг маҳбуб одамлардан бири эди, мана бу (Усома) эса ундан кейин менга энг маҳбуб одамлардандир,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар, Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Молик ибн Анаснинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا ثَقُلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَبَطْتُ وَهَبَطَ النَّاسُ الْمَدِينَةَ فَدَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ أُصْمِتَ فَلَمْ يَتَكَلَّمْ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَضَعُ يَدَيْهِ عَلَىَّ وَيَرْفَعُهُمَا فَأَعْرِفُ أَنَّهُ يَدْعُو لِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Саид ибн Убайд ибн ас-Саббоқдан, у Муҳаммад ибн Усома ибн Зайддан, у отасидан ривоят қилди, у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг аҳволи оғирлашганда, мен ва одамлар Мадинага тушдик. Мен Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига кирдим, У эса гапира олмас, жим эди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўлларини менинг устимга қўйиб, сўнг кўтара бошладилар, мен У мен учун дуо қилаётганларини англадим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ أَرَادَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُنَحِّيَ مُخَاطَ أُسَامَةَ قَالَتْ عَائِشَةُ دَعْنِي دَعْنِي حَتَّى أَكُونَ أَنَا الَّذِي أَفْعَلُ ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ يَا عَائِشَةُ أَحِبِّيهِ فَإِنِّي أُحِبُّهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо, Талҳа ибн Яҳёдан, у Оиша бинт Талҳадан, у мўминлар онаси Оишадан ривоят қилди, у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Усоманинг бурнини артмоқчи бўлдилар. Оиша деди: «Мени қўйинг, мени қўйинг, буни мен қилай.» У: «Эй Оиша, уни сев, чунки мен уни севаман,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ جَاءَ عَلِيٌّ وَالْعَبَّاسُ يَسْتَأْذِنَانِ فَقَالاَ يَا أُسَامَةُ اسْتَأْذِنْ لَنَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِيٌّ وَالْعَبَّاسُ يَسْتَأْذِنَانِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَتَدْرِي مَا جَاءَ بِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لاَ أَدْرِيَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَكِنِّي أَدْرِي ‏"‏ ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمَا فَدَخَلاَ فَقَالاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ جِئْنَاكَ نَسْأَلُكَ أَىُّ أَهْلِكَ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ ‏"‏ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالاَ مَا جِئْنَاكَ نَسْأَلُكَ عَنْ أَهْلِكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَحَبُّ أَهْلِي إِلَىَّ مَنْ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتُ عَلَيْهِ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالاَ ثُمَّ مَنْ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ الله جَعَلْتَ عَمَّكَ آخِرَهُمْ قَالَ ‏"‏ لأَنَّ عَلِيًّا قَدْ سَبَقَكَ بِالْهِجْرَةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَكَانَ شُعْبَةُ يُضَعِّفُ عُمَرَ بْنَ أَبِي سَلَمَةَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн ал-Ҳасан ривоят қилди, у деди: бизга Мусо ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Абу Салама ибн Абдурраҳмон, отасидан ривоят қилди, у деди: менга Усома ибн Зайд хабар бериб айтдики: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида ўтирган эдим, шунда Али ва Аббос киришга изн сўраб келишди ва: «Эй Усома, биз учун Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан изн сўра,» дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, Али ва Аббос изн сўрамоқдалар,» дедим. У: «Уларни нима келтирганини биласанми?» дедилар. Мен: «Билмайман,» дедим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Лекин мен биламан,» дедилар ва уларга изн бердилар. Улар кириб: «Эй Расулуллоҳ, сизнинг аҳлингиздан қайси бири сизга энг маҳбуброқ эканини сўрагани келдик,» дедилар. У: «Фотима бинт Муҳаммад,» дедилар. Улар: «Биз сиздан (оилангиз) аҳлингиз ҳақида сўрагани келганимиз йўқ,» дедилар. У: «Аҳлимдан менга энг маҳбуброғи — Аллаҳ унга неъмат бериб, мен ҳам унга неъмат (эҳсон) берган киши: Усома ибн Зайддир,» дедилар. Улар: «Сўнг ким?» дедилар. У: «Сўнг Али ибн Абу Толиб,» дедилар. Аббос: «Эй Расулуллоҳ, амакингизни уларнинг охириси қилдингизми?» деди. У: «Чунки Али ҳижратда сендан олдин ўтиб кетган,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шуъба Умар ибн Абу Саламани заиф (рови) деб ҳисоблар эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو الأَزْدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ بَيَانٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ مَا حَجَبَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُنْذُ أَسْلَمْتُ وَلاَ رَآنِي إِلاَّ ضَحِكَ . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Амр ал-Аздий ривоят қилди, у деди: бизга Зоида, Баёндан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у Жарир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилди, у деди: Ислом қабул қилганимдан бери Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени (ҳузуридан) тўсмадилар ва мени кўрган заҳоти, албатта, кулардилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ جَرِيرٍ، قَالَ مَا حَجَبَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُنْذُ أَسْلَمْتُ وَلاَ رَآنِي إِلاَّ تَبَسَّمَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Амр ривоят қилди, у деди: бизга Зоида, Исмоил ибн Абу Холиддан, у Қайсдан, у Жарирдан ривоят қилди, у деди: Ислом қабул қилганимдан бери Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени (ҳузуридан) тўсмадилар ва мени кўрган заҳоти, албатта, табассум қилардилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ أَبِي جَهْضَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ رَأَى جِبْرِيلَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ مَرَّتَيْنِ وَدَعَا لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لأَبِي جَهْضَمٍ سَمَاعًا مِنَ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَأَبُو جَهْضَمٍ اسْمُهُ مُوسَى بْنُ سَالِمٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, улар: бизга Абу Аҳмад, Суфёндан, у Лайсдан, у Абу Жаҳзамдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики) дедилар: У Жибрилни (алайҳиссалом) икки марта кўрди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у учун икки марта дуо қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис мурсалдир. Биз Абу Жаҳзамнинг Ибн Аббосдан (бевосита) эшитганини билмаймиз. (Бу) Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ, Ибн Аббосдан, у Ибн Аббосдан ҳам ривоят қилинган. Абу Жаҳзамнинг исми Мусо ибн Солимдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ الْمُكْتِبُ الْمُؤَدِّبُ، قَال حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مَالِكٍ الْمُزَنِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ دَعَا لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُؤْتِيَنِي اللَّهُ الْحِكْمَةَ مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳотим ал-Муктиб ал-Муаддиб ривоят қилди, у деди: бизга ал-Қосим ибн Молик ал-Музаний, Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Атодан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мен учун Аллаҳ менга ҳикмат ато қилишини икки марта дуо қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл билан, Атонинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир. (Бу) Икрима Ибн Аббосдан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَال حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، قَال أَخْبَرَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ضَمَّنِي إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ عَلِّمْهُ الْحِكْمَةَ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, у деди: бизга Холид ал-Ҳаззо, Икримадан, у Ибн Аббосдан хабар берди, у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени ўзларига (бағриларига) босиб: «Аллаҳим, унга ҳикматни ўргат,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنَّمَا بِيَدِي قِطْعَةُ إِسْتَبْرَقٍ وَلاَ أُشِيرُ بِهَا إِلَى مَوْضِعٍ مِنَ الْجَنَّةِ إِلاَّ طَارَتْ بِي إِلَيْهِ فَقَصَصْتُهَا عَلَى حَفْصَةَ فَقَصَّتْهَا حَفْصَةُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَخَاكِ رَجُلٌ صَالِحٌ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ رَجُلٌ صَالِحٌ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим, Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан ривоят қилди, у деди: Мен тушимда гўё қўлимда бир парча қалин шойи (истабрақ) борлигини кўрдим, мен у билан жаннатнинг қайси жойига ишора қилсам, у мени ўша жойга учириб олиб борарди. Мен буни Ҳафсага сўзлаб бердим, Ҳафса эса уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га сўзлаб берди. У: «Албатта, аканг солиҳ кишидир,» ёки «Албатта, Абдуллоҳ солиҳ кишидир,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُؤَمَّلِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى فِي بَيْتِ الزُّبَيْرِ مِصْبَاحًا فَقَالَ ‏ "‏ يَا عَائِشَةُ مَا أُرَى أَسْمَاءَ إِلاَّ قَدْ نَفِسَتْ فَلاَ تُسَمُّوهُ حَتَّى أُسَمِّيَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَسَمَّاهُ عَبْدَ اللَّهِ وَحَنَّكَهُ بِتَمْرَةٍ بِيَدِهِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Ишоқ ал-Жавҳарий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Осим, Абдуллоҳ ибн ал-Муаммалдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зубайрнинг уйида бир чироқни кўрдилар ва: «Эй Оиша, мен Асмони фақат туғди деб ўйлайман, уни мен исм қўйгунча исм қўйманглар,» дедилар. Сўнг унга Абдуллоҳ деб исм қўйдилар ва ўз қўллари билан хурмо (чайнаб) танглайини ишқаладилар (таҳник қилдилар). Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنِ الْجَعْدِ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَمِعَتْ أُمِّي أُمُّ سُلَيْمٍ صَوْتَهُ فَقَالَتْ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ أُنَيْسٌ ‏.‏ قَالَ فَدَعَا لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَ دَعَوَاتٍ قَدْ رَأَيْتُ مِنْهُنَّ اثْنَيْنِ فِي الدُّنْيَا وَأَنَا أَرْجُو الثَّالِثَةَ فِي الآخِرَةِ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон, ал-Жаъд Абу Усмондан, у Анас ибн Моликдан ривоят қилди, у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўтиб қолдилар. Онам Умму Сулайм унинг овозини эшитиб: «Отам-онам сенга фидо бўлсин, эй Расулуллоҳ, мана Унайс (Анасгинам),» деди. (Анас) деди: Шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мен учун уч дуо қилдилар, улардан иккитасини дунёда кўрдим ва учинчисини охиратда умид қиламан. Бу ҳадис бу йўл билан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадис Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ رُبَّمَا قَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا ذَا الأُذُنَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو أُسَامَةَ يَعْنِي يُمَازِحُهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома, Шарикдан, у Осим ал-Аҳвалдан, у Анасдан ривоят қилди, у деди: Баъзан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй икки қулоқнинг эгаси!» дердилар. Абу Усома деди: яъни у (Набий) у билан ҳазиллашардилар. Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أُمِّ سُلَيْمٍ، أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَسٌ خَادِمُكَ ادْعُ اللَّهَ لَهُ ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ أَكْثِرْ مَالَهُ وَوَلَدَهُ وَبَارِكْ لَهُ فِيمَا أَعْطَيْتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: мен Қатоданинг Анас ибн Моликдан, у Умм Сулаймдан ривоят қилаётганини эшитдимки, у (Умм Сулайм): «Ё Расулуллаҳ, Анас сенинг хизматкоринг, унинг ҳаққига Аллаҳга дуо қилинг,» деди. У (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳим, унинг молини ва фарзандини кўпайтиргин ва унга ато қилган нарсангда барака бергин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ أَنَسٍ، رضى الله عنه قَالَ كَنَّانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِبَقْلَةٍ كُنْتُ أَجْتَنِيهَا ‏. هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ عَنْ أَبِي نَصْرٍ ‏.‏ وَأَبُو نَصْرٍ هُوَ خَيْثَمَةُ بْنُ أَبِي خَيْثَمَةَ الْبَصْرِيُّ رَوَى عَنْ أَنَسٍ أَحَادِيثَ ‏.‏

Бизга Зайд ибн Ахзам ат-Тоий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, Шуъбадан, у Жобирдан, у Абу Насрдан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга, мен териб юрган бир ўт (гиёҳ) сабабли куня бердилар. Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўл орқали, Жобир ал-Жуъфийнинг Абу Насрдан (ривоят қилган) ҳадиси сифатида биламиз. Абу Наср — у Хайсама ибн Абу Хайсама ал-Басрийдир, Анасдан ҳадислар ривоят қилган.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَيْمُونٌ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ قَالَ قَالَ لِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ يَا ثَابِتُ خُذْ عَنِّي فَإِنَّكَ لَمْ تَأْخُذْ عَنْ أَحَدٍ أَوْثَقَ مِنِّي إِنِّي أَخَذْتُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَخَذَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ جِبْرِيلَ وَأَخَذَهُ جِبْرِيلُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Яъқуб ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, у деди: бизга Маймун Абу Абдуллоҳ ривоят қилди, у деди: бизга Собит ал-Буноний ривоят қилди, у деди: менга Анас ибн Молик деди: «Эй Собит, мендан (илм) ол, чунки сен мендан ишончлироқ бирор кишидан олмайсан. Мен уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан олдим, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни Жибрилдан олдилар, Жибрил эса уни Аллаҳ таолодан олди.» Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Зайд ибн Ҳубобнинг ҳадиси сифатида биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ مَيْمُونٍ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، نَحْوَ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَعْقُوبَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ وَأَخَذَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ جِبْرِيلَ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, Маймун Абу Абдуллоҳдан, у Собитдан, у Анасдан, Иброҳим ибн Яъқубнинг ҳадисига ўхшаш (қилиб), аммо унда «Ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни Жибрилдан олдилар» (деган жумлани) зикр қилмади.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ أَبِي خَلْدَةَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي الْعَالِيَةِ سَمِعَ أَنَسٌ، مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ خَدَمَهُ عَشْرَ سِنِينَ وَدَعَا لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ لَهُ بُسْتَانٌ يَحْمِلُ فِي السَّنَةِ الْفَاكِهَةَ مَرَّتَيْنِ وَكَانَ فِيهَا رَيْحَانٌ يَجِدُ مِنْهُ رِيحَ الْمِسْكِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو خَلْدَةَ اسْمُهُ خَالِدُ بْنُ دِينَارٍ وَهُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَقَدْ أَدْرَكَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ وَرَوَى عَنْهُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, Абу Халдадан, у деди: мен Абул-Олияга: «Анас Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳадис) эшитганми?» дедим. У: «У (Набийга) ўн йил хизмат қилган ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг ҳаққига дуо қилганлар. Унинг бир боғи бор эди, у йилига икки марта мева берарди, ва унда райҳон бўлиб, ундан миск ҳиди келарди,» деди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Халда — унинг исми Холид ибн Динордир, у ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа) кишидир, Анас ибн Моликга етишган ва ундан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَبَسَطْتُ ثَوْبِي عِنْدَهُ ثُمَّ أَخَذَهُ فَجَمَعَهُ عَلَى قَلْبِي فَمَا نَسِيتُ بَعْدَهُ حَدِيثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Умар ибн Али ал-Муқаддамий ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Адий ривоят қилди, Шуъбадан, у Симокдан, у Абур-Робиъдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим ва кийимимни у кишининг олдида ёйдим. Сўнг у кийимни олиб, уни юрагимга (қарата) йиғдилар. Шундан кейин мен бирорта ҳадисни унутмадим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўл жиҳатидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَسْمَعُ مِنْكَ أَشْيَاءَ فَلاَ أَحْفَظُهَا ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ ابْسُطْ رِدَاءَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَبَسَطْتُ فَحَدَّثَ حَدِيثًا كَثِيرًا فَمَا نَسِيتُ شَيْئًا حَدَّثَنِي بِهِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ибн Умар ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Зиъб ривоят қилди, Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: мен: «Ё Расулуллаҳ, мен сиздан нарсалар эшитаман, аммо уларни ёдда сақлай олмайман,» дедим. У: «Ридойингни (ёпинчиғингни) ёз,» дедилар. Мен уни ёйдим. Сўнг у кўп ҳадис айтдилар, ва у менга айтган нарсадан бирор нарсани унутмадим. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Абу Ҳурайрадан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا يَعْلَى بْنُ عَطَاءٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ لأَبِي هُرَيْرَةَ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ أَنْتَ كُنْتَ أَلْزَمَنَا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَحْفَظَنَا لِحَدِيثِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Яъло ибн Ато хабар берди, ал-Валид ибн Абдурраҳмондан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у Абу Ҳурайрага: «Эй Абу Ҳурайра, сен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бизнинг энг яқинимиз ва у кишининг ҳадисини бизнинг энг яхши ёд олганимиз эдинг,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ فَقَالَ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ أَرَأَيْتَ هَذَا الْيَمَانِيَ يَعْنِي أَبَا هُرَيْرَةَ هُوَ أَعْلَمُ بِحَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْكُمْ نَسْمَعُ مِنْهُ مَا لاَ نَسْمَعُ مِنْكُمْ أَوْ يَقُولُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا لَمْ يَقُلْ ‏.‏ قَالَ أَمَّا أَنْ يَكُونَ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا لَمْ نَسْمَعْ فَلاَ أَشُكُّ إِلاَّ أَنَّهُ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا لَمْ نَسْمَعْ وَذَاكَ أَنَّهُ كَانَ مِسْكِينًا لاَ شَىْءَ لَهُ ضَيْفًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدُهُ مَعَ يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكُنَّا نَحْنُ أَهْلَ بُيُوتَاتٍ وَغِنًى وَكُنَّا نَأْتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَرَفَىِ النَّهَارِ فَلاَ نَشُكُّ إِلاَّ أَنَّهُ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا لَمْ نَسْمَعْ وَلاَ نَجِدُ أَحَدًا فِيهِ خَيْرٌ يَقُولُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا لَمْ يَقُلْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Абу Шуъайб ал-Ҳарроний хабар берди, у деди: менга Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарроний ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Молик ибн Абу Омирдан (ривоят қилдики), у деди: бир киши Талҳа ибн Убайдуллоҳнинг олдига келиб: «Эй Абу Муҳаммад, манави яманлик ҳақида нима дейсиз — яъни Абу Ҳурайрани (назарда тутиб) — у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳадисини сизлардан кўра билимлироқми? Биз ундан сизлардан эшитмайдиган нарсаларни эшитамиз; ёки у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айтмаган нарсани у кишига (нисбат бериб) айтадими?» деди. У (Талҳа) деди: «Унинг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан биз эшитмаган нарсани эшитгани — бунда шубҳа қилмайман, балки у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан биз эшитмаган нарсани эшитган. Бунинг сабаби шуки, у камбағал, ҳеч нарсаси йўқ, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг меҳмони эди, унинг қўли Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қўли билан бирга эди. Бизлар эса уй-жой ва бойлик эгалари эдик, биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига куннинг икки четида келардик. Демак, унинг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан биз эшитмаган нарсани эшитганида шубҳа қилмаймиз; ва биз ўзида яхшилик бўлган бирорта кишини Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айтмаган нарсани у кишига (нисбат бериб) айтадиган ҳолатда топмаймиз.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадиси сифатида биламиз. Уни Юнус ибн Букайр ва бошқалар ҳам Муҳаммад ибн Ишоқдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ آدَمَ ابْنُ بِنْتِ أَزْهَرَ السَّمَّانِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو خَلْدَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَالِيَةِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مِمَّنْ أَنْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ مِنْ دَوْسٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا كُنْتُ أُرَى أَنَّ فِي دَوْسٍ أَحَدًا فِيهِ خَيْرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو خَلْدَةَ اسْمُهُ خَالِدُ بْنُ دِينَارٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ اسْمُهُ رُفَيْعٌ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Одам, Азҳарнинг қизидан бўлган ас-Саммон, ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, у деди: бизга Абу Халда ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Олия ривоят қилди, Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен кимлардансан?» дедилар. Мен: «Давсданман,» дедим. У: «Мен Давс (қабиласи)да ўзида яхшилик бўлган бирор киши бор деб ўйламасдим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Халда — унинг исми Холид ибн Динордир, Абул-Олия — унинг исми Руфайъдир.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُهَاجِرُ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ الرِّيَاحِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِتَمَرَاتٍ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ فِيهِنَّ بِالْبَرَكَةِ ‏.‏ فَضَمَّهُنَّ ثُمَّ دَعَا لِي فِيهِنَّ بِالْبَرَكَةِ فَقَالَ لِي ‏ "‏ خُذْهُنَّ وَاجْعَلْهُنَّ فِي مِزْوَدِكَ هَذَا أَوْ فِي هَذَا الْمِزْوَدِ كُلَّمَا أَرَدْتَ أَنْ تَأْخُذَ مِنْهُ شَيْئًا فَأَدْخِلْ فِيهِ يَدَكَ فَخُذْهُ وَلاَ تَنْثُرْهُ نَثْرًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَدْ حَمَلْتُ مِنْ ذَلِكَ التَّمْرِ كَذَا وَكَذَا مِنْ وَسْقٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَكُنَّا نَأْكُلُ مِنْهُ وَنُطْعِمُ وَكَانَ لاَ يُفَارِقُ حَقْوِي حَتَّى كَانَ يَوْمُ قَتْلِ عُثْمَانَ فَإِنَّهُ انْقَطَعَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Имрон ибн Мусо ал-Қаззоз ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муҳожир ривоят қилди, Абул-Олия ар-Риёҳийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига бир неча ҳурмолар билан келдим ва: «Ё Расулуллаҳ, уларнинг ҳаққига Аллаҳдан барака сўраб дуо қилинг,» дедим. У уларни (қўллари билан) йиғдилар, сўнг уларда мен учун барака сўраб дуо қилдилар ва менга: «Уларни ол ва манави халтангга — ёки манави халтага — солиб қўй. Ундан бирор нарса олмоқчи бўлганингда қўлингни унга солиб ол, аммо уни (тўкиб) сочиб юборма,» дедилар. Мен ўша ҳурмолардан озмунча эмас — Аллаҳ йўлида шунча-шунча васқ (миқдорда) ташидим. Биз ундан ер эдик ва (бошқаларга ҳам) едирар эдик, ва у (халта) белимдан ажралмасди, токи Усмон ўлдирилган кун келди, ўшанда у (халтадаги ҳурмолар) тугаб қолди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўл жиҳатидан ҳасан ғарибдир ва бу ҳадис Абу Ҳурайрадан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْمُرَابِطِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي هُرَيْرَةَ لِمَ كُنِّيتَ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ أَمَا تَفْرَقُ مِنِّي قُلْتُ بَلَى وَاللَّهِ إِنِّي لأَهَابُكَ ‏.‏ قَالَ كُنْتُ أَرْعَى غَنَمَ أَهْلِي فَكَانَتْ لِي هُرَيْرَةٌ صَغِيرَةٌ فَكُنْتُ أَضَعُهَا بِاللَّيْلِ فِي شَجَرَةٍ فَإِذَا كَانَ النَّهَارُ ذَهَبْتُ بِهَا مَعِي فَلَعِبْتُ بِهَا فَكَنَّوْنِي أَبَا هُرَيْرَةَ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Саид ал-Муробитий ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у деди: бизга Усома ибн Зайд ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Рофиъдан (ривоят қилдики), у деди: мен Абу Ҳурайрага: «Нега сенга Абу Ҳурайра деб куня берилди?» дедим. У: «Сен мендан қўрқмайсанми?» деди. Мен: «Ҳа, Аллоҳга қасамки, мен сендан ҳайиқаман,» дедим. У деди: «Мен аҳлимнинг қўйларини боқардим, менинг кичкина мушукчани (ҳурайса) бор эди. Мен уни кечаси дарахтга қўярдим, кундузи эса уни ўзим билан олиб кетиб, у билан ўйнардим. Шу сабабли улар менга Абу Ҳурайра (мушукча отаси) деб куня беришди.» Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَخِيهِ، هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَيْسَ أَحَدٌ أَكْثَرَ حَدِيثًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنِّي إِلاَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو فَإِنَّهُ كَانَ يَكْتُبُ وَكُنْتُ لاَ أَكْتُبُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Ваҳб ибн Мунаббиҳдан, у акаси Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мендан кўра кўпроқ ҳадис (ривоят қилган) бирор киши йўқ, фақат Абдуллоҳ ибн Амр бундан мустасно, чунки у (ҳадисларни) ёзарди, мен эса ёзмасдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُسْهِرٍ عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمِيرَةَ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ لِمُعَاوِيَةَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ هَادِيًا مَهْدِيًّا وَاهْدِ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Абу Мушир Абдул-Аъло ибн Мушир ривоят қилди, Саид ибн Абдулазиздан, у Робиъа ибн Язиддан, у Абдурраҳмон ибн Абу Амийрадан — у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан эди — у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у киши Муовия ҳақида: «Аллаҳим, уни ҳидоят топган ва ҳидоят қилувчи қилгин ва у орқали (бошқаларни) ҳидоят қилгин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ وَاقِدٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ حَلْبَسٍ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ، قَالَ لَمَّا عَزَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عُمَيْرَ بْنَ سَعِيدٍ عَنْ حِمْصَ، وَلَّى مُعَاوِيَةَ فَقَالَ النَّاسُ عَزَلَ عُمَيْرًا وَوَلَّى مُعَاوِيَةَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَيْرٌ لاَ تَذْكُرُوا مُعَاوِيَةَ إِلاَّ بِخَيْرٍ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ اللَّهُمَّ اهْدِ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏, وَعَمْرُو بْنُ وَاقِدٍ يُضَعَّفُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Воқид ривоят қилди, Юнус ибн Ҳалбасдан, у Абу Идрис ал-Хавлонийдан (ривоят қилдики), у деди: Умар ибн ал-Хаттоб Умайр ибн Саидни Ҳимсдан (волиликдан) четлатганида, Муовияни вали (ҳоким) қилиб тайинлади. Одамлар: «У Умайрни четлатиб, Муовияни вали қилди,» дейишди. Умайр эса: «Муовияни фақат яхшилик билан тилга олинглар, чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: Аллаҳим, у орқали (бошқаларни) ҳидоят қилгин, деб айтаётганларини эшитганман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, Амр ибн Воқид эса заиф саналади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ مِشْرَحِ بْنِ هَاعَانَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَسْلَمَ النَّاسُ وَآمَنَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِي ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ عَنْ مِشْرَحِ بْنِ هَاعَانَ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиъа ривоят қилди, Мишраҳ ибн Ҳўондан, у Уқба ибн Омирдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одамлар ислом келтирдилар (мусулмон бўлдилар), Амр ибн ал-Ос эса иймон келтирди,» дедилар. Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Ибн Лаҳиъанинг Мишраҳ ибн Ҳўондан (ривоят қилган) ҳадиси сифатида биламиз, ва унинг исноди кучли эмас.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ نَافِعِ بْنِ عُمَرَ الْجُمَحِيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ قَالَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِي مِنْ صَالِحِي قُرَيْشٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ نَافِعِ بْنِ عُمَرَ الْجُمَحِيِّ ‏.‏ وَنَافِعٌ ثِقَةٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ وَابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ لَمْ يُدْرِكْ طَلْحَةَ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома хабар берди, Нофиъ ибн Умар ал-Жумаҳийдан, у Ибн Абу Мулайкадан (ривоят қилдики), у деди: Талҳа ибн Убайдуллоҳ деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Албатта, Амр ибн ал-Ос Қурайшнинг солиҳларидандир,» деб айтаётганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни биз фақат Нофиъ ибн Умар ал-Жумаҳийнинг ҳадиси сифатида биламиз. Нофиъ ишончли (сиқа) кишидир, аммо унинг исноди (ривоят занжири) уланмаган (муттасил эмас), ва Ибн Абу Мулайка Талҳага етишмаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَزَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَنْزِلاً فَجَعَلَ النَّاسُ يَمُرُّونَ فَيَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ هَذَا يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَقُولُ فُلاَنٌ ‏.‏ فَيَقُولُ ‏"‏ نِعْمَ عَبْدُ اللَّهِ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَيَقُولُ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَقُولُ فُلاَنٌ ‏.‏ فَيَقُولُ ‏"‏ بِئْسَ عَبْدُ اللَّهِ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى مَرَّ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ هَذَا خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ نِعْمَ عَبْدُ اللَّهِ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْرِفُ لِزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ سَمَاعًا مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَهُوَ عِنْدِي حَدِيثٌ مُرْسَلٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Ҳишом ибн Саъддан, у Зайд ибн Асламдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бир манзилга тушдик. Одамлар ўтиб бора бошлашди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Абу Ҳурайра, бу ким?» деб сўрардилар. Мен: «Фалончи,» дердим. У: «Бу Аллаҳнинг яхши бандаси,» дедилар. Яна: «Бу ким?» дедилар. Мен: «Фалончи,» дердим. У: «Бу Аллаҳнинг ёмон бандаси,» дедилар. Токи Холид ибн ал-Валид ўтиб қолди, шунда у: «Бу ким?» дедилар. Мен: «Бу Холид ибн ал-Валиддир,» дедим. У: «Холид ибн ал-Валид Аллаҳнинг яхши бандасидир, у Аллаҳнинг қиличларидан бир қиличдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз Зайд ибн Асламнинг Абу Ҳурайрадан (бевосита) эшитганини билмаймиз, ва у менинг назаримда мурсал ҳадисдир. Бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқдан ҳам (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ أُهْدِيَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَوْبٌ حَرِيرٌ فَجَعَلُوا يَعْجَبُونَ مِنْ لِينِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ تَعْجَبُونَ مِنْ هَذَا لَمَنَادِيلُ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فِي الْجَنَّةِ أَحْسَنُ مِنْ هَذَا ‏"‏ ‏. وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у ал-Бародан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га ипакдан тикилган бир кийим ҳадя қилинди. Улар унинг юмшоқлигидан ҳайратга туша бошлашди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Бунинг юмшоқлигидан ҳайратга тушяпсизми? Саъд ибн Муоз (розияллоҳу анҳу)нинг жаннатдаги рўмолчалари бундан ҳам гўзалроқдир,» дедилар. Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَجَنَازَةُ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ‏ "‏ اهْتَزَّ لَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ ‏"‏ ‏. وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَرُمَيْثَةَ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Журайж хабар берди, у деди: менга Абуз-Зубайр хабар бердики, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитган: Саъд ибн Муоз (розияллоҳу анҳу)нинг жасади уларнинг олдида турган ҳолда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Ар-Раҳмоннинг Арши унинг учун ларзага келди.» Бу бобда Усайд ибн Ҳузайр, Абу Саид ва Румайсадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا حُمِلَتْ جَنَازَةُ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ قَالَ الْمُنَافِقُونَ مَا أَخَفَّ جَنَازَتَهُ ‏.‏ وَذَلِكَ لِحُكْمِهِ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّ الْمَلاَئِكَةَ كَانَتْ تَحْمِلُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ хабар берди, у деди: бизга Маъмар, Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Саъд ибн Муоз (розияллоҳу анҳу)нинг жасади кўтарилганда мунофиқлар: «Унинг жасади нақадар енгил экан,» дейишди. Бу унинг Бану Қурайза ҳақидаги ҳукми сабабли эди. Бунинг хабари Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га етиб борди. Шунда у: «Албатта, уни фаришталар кўтариб турган эди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَرْزُوقٍ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ ثُمَامَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ قَيْسُ بْنُ سَعْدٍ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَنْزِلَةِ صَاحِبِ الشُّرَطِ مِنَ الأَمِيرِ ‏.‏ قَالَ الأَنْصَارِيُّ يَعْنِي مِمَّا يَلِي مِنْ أُمُورِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ قَوْلَ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Марзуқ ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: менга отам, Сумомадан, у Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: Қайс ибн Саъд Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида амирнинг соқчилар бошлиғи мақомида эди. Ал-Ансорий деди: яъни у (Набийнинг) ишларидан ўзига тегишлиларини бошқарар эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат ал-Ансорийнинг ҳадисидан биламиз. Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий шунга ўхшаш (ривоят қилди), аммо унда ал-Ансорийнинг сўзини зикр қилмади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ جَاءَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْسَ بِرَاكِبِ بَغْلٍ وَلاَ بِرْذَوْنَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди, у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) менинг олдимга хачирга ҳам, бирдавнга (туркий от турига) ҳам минмаган ҳолда келдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ اسْتَغْفَرَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْبَعِيرِ خَمْسًا وَعِشْرِينَ مَرَّةً ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ لَيْلَةَ الْبَعِيرِ مَا رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَنَّهُ كَانَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَبَاعَ بَعِيرَهُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَاشْتَرَطَ ظَهْرَهُ إِلَى الْمَدِينَةِ يَقُولُ جَابِرٌ لَيْلَةَ بِعْتُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْبَعِيرَ اسْتَغْفَرَ لِي خَمْسًا وَعِشْرِينَ مَرَّةً وَكَانَ جَابِرٌ قَدْ قُتِلَ أَبُوهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَرَامٍ يَوْمَ أُحُدٍ وَتَرَكَ بَنَاتٍ فَكَانَ جَابِرٌ يَعُولُهُنَّ وَيُنْفِقُ عَلَيْهِنَّ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَبَرُّ جَابِرًا وَيَرْحَمُهُ لِسَبَبِ ذَلِكَ هَكَذَا رُوِيَ فِي حَدِيثٍ عَنْ جَابِرٍ نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибнус-Сарий, Ҳаммод ибн Саламадан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) туя кечасида мен учун йигирма беш марта мағфират сўрадилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Унинг «туя кечаси» деган сўзининг маъноси — Жобирдан турли йўллар билан ривоят қилинганидек, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) билан бир сафарда эди, сўнг туясини Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га сотди ва унинг устига Мадинагача миниб боришни шарт қилиб қўйди. Жобир айтади: «Туяни Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га сотган кечамда у мен учун йигирма беш марта мағфират сўрадилар.» Жобирнинг отаси Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ҳаром Уҳуд куни шаҳид қилинган ва қизлар қолдирган эди, Жобир эса уларни боқар ва уларга сарфлар эди. Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) шу сабаб Жобирга яхшилик қилар ва унга раҳм қилар эдилар. Жобирдан шунга ўхшаш ҳадисда мана шундай ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ هَاجَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبْتَغِي وَجْهَ اللَّهِ فَوَقَعَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ فَمِنَّا مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَأْكُلْ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئًا وَمِنَّا مَنْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهُوَ يَهْدُبُهَا وَإِنَّ مُصْعَبَ بْنَ عُمَيْرٍ مَاتَ وَلَمْ يَتْرُكْ إِلاَّ ثَوْبًا كَانُوا إِذَا غَطَّوْا بِهِ رَأْسَهُ خَرَجَتْ رِجْلاَهُ وَإِذَا غُطِّيَ بِهَا رِجْلاَهُ خَرَجَ رَأْسُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ غَطُّوا رَأْسَهُ وَاجْعَلُوا عَلَى رِجْلَيْهِ الإِذْخِرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ خَبَّابِ بْنِ الأَرَتِّ، نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, ал-Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Хаббоб (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Биз Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) билан Аллоҳнинг юзини истаб ҳижрат қилдик, шундай экан, ажримиз Аллоҳга бўлиб қолди. Биздан баъзилар ўлиб, ажридан ҳеч нарса емай кетди, биздан баъзилар учун эса меваси пишди ва у уни териб емоқда. Албатта, Мусъаб ибн Умайр ўлди ва бир кийимдан бошқа ҳеч нарса қолдирмади — унинг бошини у билан ёпсалар, оёқлари очилиб қолар, оёқларини ёпсалар, боши очилиб қолар эди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Унинг бошини ёпинглар, оёқларига эса изхир (хушбўй ўт) қўйинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Идрис, ал-Аъмашдан, у Абу Воил Шақиқ ибн Саламадан, у Хаббоб ибнул-Аратдан шунга ўхшаш (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَيَّارٌ، قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، وَعَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ كَمْ مِنْ أَشْعَثَ أَغْبَرَ ذِي طِمْرَيْنِ لاَ يُؤْبَهُ لَهُ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ مِنْهُمُ الْبَرَاءُ بْنُ مَالِكٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, у деди: бизга Сайёр ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: бизга Собит ва Али ибн Зайд, Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдилар, у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Қанча-қанча сочлари тўзиган, чанг-тупроққа беланган, икки эски кийимли, ҳеч ким эътибор бермайдиган киши бор — агар у Аллоҳга қасам ичса, Аллоҳ унинг қасамини ушатади (ҳақиқатга айлантиради). Улардан бири ал-Баро ибн Моликдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл билан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكِنْدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى الْحِمَّانِيُّ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَا أَبَا مُوسَى لَقَدْ أُعْطِيتَ مِزْمَارًا مِنْ مَزَامِيرِ آلِ دَاوُدَ ‏"‏ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏

Бизга Мусо ибн Абдурраҳмон ал-Киндий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Яҳё ал-Ҳиммоний, Буройд ибн Абдуллоҳ ибн Абу Бурдадан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у деди: «Эй Абу Мусо! Албатта, сенга Довуд хонадонининг найларидан бир най (чиройли овоз) берилди,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Буройда, Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَحْفِرُ الْخَنْدَقَ وَنَحْنُ نَنْقُلُ التُّرَابَ فَيَمُرُّ بِنَا فَقَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ لاَ عَيْشَ إِلاَّ عَيْشُ الآخِرَةِ فَاغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ اسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ الأَعْرَجُ الزَّاهِدُ ‏.‏وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Базиъ ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фузайл ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ҳозим, Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: Биз Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) билан бирга эдик, у хандақ қазир, биз эса тупроқ ташир эдик. У бизнинг ёнимиздан ўтиб: «Эй Аллоҳ! Охират ҳаётидан бошқа ҳаёт йўқ! Ансорлар ва Муҳожирларни мағфират қилгин,» дедилар. Бу ҳадис бу йўл билан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Ҳозимнинг исми Салама ибн Динор ал-Аъраж аз-Зоҳиддир. Бу бобда Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏ "‏ اللَّهُمَّ لاَ عَيْشَ إِلاَّ عَيْشُ الآخِرَةِ فَأَكْرِمِ الأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ رضى الله عنه ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Қатодадан ривоят қилди, у деди: бизга Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) шундай дердилар: «Эй Аллоҳ! Охират ҳаётидан бошқа ҳаёт йўқ! Ансорлар ва Муҳожирларни улуғлагин.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу (ҳадис) Анас (розияллоҳу анҳу)дан турли йўллар билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ كَثِيرٍ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ طَلْحَةَ بْنَ خِرَاشٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لاَ تَمَسُّ النَّارُ مُسْلِمًا رَآنِي أَوْ رَأَى مَنْ رَآنِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ طَلْحَةُ فَقَدْ رَأَيْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَقَالَ مُوسَى وَقَدْ رَأَيْتُ طَلْحَةَ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى وَقَالَ لِي مُوسَى وَقَدْ رَأَيْتَنِي وَنَحْنُ نَرْجُو اللَّهَ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ عَنْ مُوسَى هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Ҳабиб ибн Арабий ривоят қилди, у деди: бизга Мусо ибн Иброҳим ибн Касир ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: мен Талҳа ибн Хирошнинг шундай деганини эшитдим: Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Мени кўрган ёки мени кўрган кишини кўрган мусулмонга дўзах ўти тегмайди.» Талҳа деди: мен Жобир ибн Абдуллоҳни кўрдим. Мусо деди: мен Талҳани кўрдим. Яҳё деди: Мусо менга: «Сен ҳам мени кўрдинг,» деди, биз эса Аллоҳдан (раҳмат) умид қиламиз. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Мусо ибн Иброҳим ал-Ансорийнинг ҳадисидан биламиз. Бу ҳадисни Али ибнул-Мадиний ва ҳадис аҳлидан бошқа кўплари Мусодан ривоят қилишган.

حَدَّثَنِي هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، هُوَ السَّلْمَانِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ يَأْتِي قَوْمٌ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ تَسْبِقُ أَيْمَانُهُمْ شَهَادَاتِهِمْ أَوْ شَهَادَاتُهُمْ أَيْمَانَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَبُرَيْدَةَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Менга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Абийда — у ас-Салмонийдир — у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Одамларнинг энг яхшиси менинг авлодимдир, сўнг уларга эргашганлар, сўнг уларга эргашганлар. Сўнгра шундан кейин шундай қавм келадики, уларнинг қасамлари гувоҳликларидан олдинга ўтиб кетади ёки гувоҳликлари қасамларидан олдинга ўтиб кетади,» дедилар. Бу бобда Умар, Имрон ибн Ҳусайн ва Буройдадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ مِمَّنْ بَايَعَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Дарахт остида байъат қилганлардан бирор киши дўзахга кирмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ ذَكْوَانَ أَبَا صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسُبُّوا أَصْحَابِي فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا أَدْرَكَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلاَ نَصِيفَهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ نَصِيفَهُ ‏"‏ يَعْنِي نِصْفَ الْمُدِّ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، - وَكَانَ حَافِظًا - قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, ал-Аъмашдан хабар берди, у деди: мен Заквон Абу Солиҳнинг, у Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилганини) эшитдим, у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Менинг саҳобаларимни сўкманглар! Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, агар сизлардан бирингиз Уҳуд (тоғи) миқдорича олтин садақа қилса ҳам, улардан бирининг бир мудд (садақаси)га, ҳатто унинг ярмига ҳам ета олмайди,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Унинг «насифаҳу» деган сўзининг маъноси — бир мудднинг ярмидир. Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол — у ҳофиз эди — ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ ابْنُ أَبِي رَائِطَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اللَّهَ اللَّهَ فِي أَصْحَابِي اللَّهَ اللَّهَ فِي أَصْحَابِي لاَ تَتَّخِذُوهُمْ غَرَضًا بَعْدِي فَمَنْ أَحَبَّهُمْ فَبِحُبِّي أَحَبَّهُمْ وَمَنْ أَبْغَضَهُمْ فَبِبُغْضِي أَبْغَضَهُمْ وَمَنْ آذَاهُمْ فَقَدْ آذَانِي وَمَنْ آذَانِي فَقَدْ آذَى اللَّهَ وَمَنْ آذَى اللَّهَ فَيُوشِكُ أَنْ يَأْخُذَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, у деди: бизга Абийда ибн Абу Роита, Абдурраҳмон ибн Зиёддан, у Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Аллоҳдан қўрқинглар, Аллоҳдан қўрқинглар менинг саҳобаларим ҳақида! Аллоҳдан қўрқинглар, Аллоҳдан қўрқинглар менинг саҳобаларим ҳақида! Мендан кейин уларни нишон (сўкиш ва маломат ўқи) қилиб олманглар. Ким уларни севса, мени севгани учун уларни севади, ким уларга адоват қилса, менга адоват қилгани учун уларга адоват қилади. Ким уларни ранжитса, демак мени ранжитибди, ким мени ранжитса, демак Аллоҳни ранжитибди, ким Аллоҳни ранжитса, тез орада (Аллоҳ) уни (жазога) тутиб қолиши яқиндир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат бу йўл билан биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَزْهَرُ السَّمَّانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ خِدَاشٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيَدْخُلَنَّ الْجَنَّةَ مَنْ بَايَعَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ إِلاَّ صَاحِبَ الْجَمَلِ الأَحْمَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Азҳар ас-Саммон, Сулаймон ат-Таймийдан, у Хидошдан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у деди: «Дарахт остида байъат қилганлар, қизил туя эгасидан бошқа, албатта жаннатга кирадилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ عَبْدًا، لِحَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ جَاءَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَشْكُو حَاطِبًا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَيَدْخُلَنَّ حَاطِبٌ النَّارَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ كَذَبْتَ لاَ يَدْخُلُهَا فَإِنَّهُ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا وَالْحُدَيْبِيَةَ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Ҳотиб ибн Абу Балтаъанинг бир қули Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келиб, Ҳотибдан шикоят қилди ва: «Эй Аллоҳнинг Расули! Ҳотиб, албатта, дўзахга киради,» деди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Ёлғон айтдинг! У унга кирмайди, чунки у Бадр ва Ҳудайбияда қатнашган,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ نَاجِيَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ أَبِي طَيْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِي يَمُوتُ بِأَرْضٍ إِلاَّ بُعِثَ قَائِدًا وَنُورًا لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ أَبِي طَيْبَةَ عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ибн Ножия ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Муслим Абу Тойбадан, у Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ашобимдан бирор киши бир ерда вафот этса, албатта қиёмат куни ўша (ернинг аҳли) учун етакчи ва нур қилиб тирилтирилади,» дедилар. Бу ҳадис ғарибдир. Бу ҳадис яна Абдуллоҳ ибн Муслим Абу Тойбадан, у ибн Бурайдадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал тарзда ривоят қилинган ва у (ривоят) кўпроқ саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَيْفُ ابْنُ عُمَرَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يَسُبُّونَ أَصْحَابِي فَقُولُوا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى شَرِّكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالنَّضْرُ مَجْهُولٌ وَسَيْفٌ مَجْهُولٌ ‏.‏

Бизга Абу Бакр Муҳаммад ибн Нофиъ ривоят қилди, у деди: бизга ан-Назр ибн Ҳаммод ривоят қилди, у деди: бизга Сайф ибн Умар ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ашобимни сўкаётганларни кўрсангиз: «Аллаҳнинг лаънати сизларнинг ёмонингизга бўлсин,» деб айтинг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис мункардир; биз уни Убайдуллоҳ ибн Умар ҳадиси сифатида фақат шу йўл билан биламиз. Ан-Назр мажҳул, Сайф эса мажҳулдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏ "‏ إِنَّ بَنِي هِشَامِ بْنِ الْمُغِيرَةِ اسْتَأْذَنُونِي فِي أَنْ يُنْكِحُوا ابْنَتَهُمْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَلاَ آذَنُ ثُمَّ لاَ آذَنُ ثُمَّ لاَ آذَنُ إِلاَّ أَنْ يُرِيدَ ابْنُ أَبِي طَالِبٍ أَنْ يُطَلِّقَ ابْنَتِي وَيَنْكِحَ ابْنَتَهُمْ فَإِنَّهَا بَضْعَةٌ مِنِّي يَرِيبُنِي مَا رَابَهَا وَيُؤْذِينِي مَا آذَاهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ نَحْوَ حَدِيث اللَّيْث ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у ибн Абу Мулайкадан, у ал-Мисвар ибн Махрамадан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг минбар устида туриб: «Албатта Ҳишом ибн ал-Муғийра ўғиллари мендан қизларини Али ибн Абу Толибга никоҳлаб беришга рухсат сўрашди. Мен рухсат бермайман, кейин ҳам рухсат бермайман, кейин ҳам рухсат бермайман — магар ибн Абу Толиб қизимни талоқ қилиб, уларнинг қизини никоҳламоқчи бўлса (бошқа гап). Чунки у (Фотима) мендан бир бўлакдир; уни шубҳага солган нарса мени шубҳага солади, унга озор берган нарса менга озор беради,» деяётганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Амр ибн Динор ҳам ибн Абу Мулайкадан, у ал-Мисвар ибн Махрамадан, ал-Лайс ҳадисига ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ جَعْفَرٍ الأَحْمَرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ أَحَبَّ النِّسَاءِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاطِمَةُ وَمِنَ الرِّجَالِ عَلِيٌّ ‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ يَعْنِي مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Саид ал-Жавҳарий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Асвад ибн Омир ривоят қилди, у Жаъфар ал-Аҳмардан, у Абдуллоҳ ибн Атодан, у ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га аёллардан энг севимлиси Фотима эди, эркаклардан эса Али эди. Иброҳим ибн Саид деди: яъни унинг аҳли байтидан. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир; биз уни фақат шу йўл билан биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَلِيًّا، ذَكَرَ بِنْتَ أَبِي جَهْلٍ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّمَا فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي يُؤْذِينِي مَا آذَاهَا وَيُنْصِبُنِي مَا أَنْصَبَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ أَيُّوبُ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَقَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ رَوَى عَنْهُمَا جَمِيعًا ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манееъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Улайя ривоят қилди, у Айюбдан, у ибн Абу Мулайкадан, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан (ривоят қилдики), Али Абу Жаҳлнинг қизини (никоҳга олишни) тилга олди. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етди, шунда у: «Албатта Фотима мендан бир бўлакдир; унга озор берган нарса менга озор беради, уни машаққатга солган нарса мени машаққатга солади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шу тарзда Айюб ибн Абу Мулайкадан, у ибн аз-Зубайрдан деди; кўпчилик эса ибн Абу Мулайкадан, у ал-Мисвар ибн Махрамадан деди. Ибн Абу Мулайка иккаласидан ҳам ривоят қилган бўлиши мумкин.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ قَادِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ نَصْرٍ الْهَمْدَانِيُّ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ صُبَيْحٍ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعَلِيٍّ وَفَاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ ‏ "‏ أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبْتُمْ وَسَلْمٌ لِمَنْ سَالَمْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَصُبَيْحٌ مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ لَيْسَ بِمَعْرُوفٍ ‏.‏

Бизга Сулаймон ибн Абдул-Жаббор ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Қодим ривоят қилди, у деди: бизга Асбот ибн Наср ал-Ҳамдоний ривоят қилди, у ас-Суддийдан, у Умму Саламанинг озоди қилинган қули Субайҳдан, у Зайд ибн Арқамдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Али, Фотима, ал-Ҳасан ва ал-Ҳусайнга: «Мен сизлар уруш қилган кишига урушман, сизлар тинч бўлган кишига тинчман,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир; биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Умму Саламанинг озоди қилинган қули Субайҳ танилган эмас.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَلَّلَ عَلَى الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ وَعَلِيٍّ وَفَاطِمَةَ كِسَاءً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلُ بَيْتِي وَخَاصَّتِي أَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَأَنَا مَعَهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ عَلَى خَيْرٍ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَأَبِي الْحَمْرَاءِ وَمَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Зубайддан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Умму Саламадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ал-Ҳасан, ал-Ҳусайн, Али ва Фотима устига бир либос (киса) ёпдилар, сўнг: «Эй Аллаҳ, булар менинг аҳли байтим ва хосларимдир; улардан ифлосликни кетказ ва уларни пок-покиза қилиб тозала,» дедилар. Шунда Умму Салама: «Мен ҳам улар билан биргаман, эй Расулуллаҳ?» деди. У: «Сен яхшилик устидасан,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у шу бобда ривоят қилинган нарсаларнинг энг яхшисидир. Бу бобда Умар ибн Абу Салама, Анас ибн Молик, Абул-Ҳамро, Маъқил ибн Ясор ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ مَيْسَرَةَ ابْنِ حَبِيبٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَشْبَهَ سَمْتًا وَدَلاًّ وَهَدْيًا بِرَسُولِ اللَّهِ فِي قِيَامِهَا وَقُعُودِهَا مِنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَتْ وَكَانَتْ إِذَا دَخَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَامَ إِلَيْهَا فَقَبَّلَهَا وَأَجْلَسَهَا فِي مَجْلِسِهِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا دَخَلَ عَلَيْهَا قَامَتْ مِنْ مَجْلِسِهَا فَقَبَّلَتْهُ وَأَجْلَسَتْهُ فِي مَجْلِسِهَا فَلَمَّا مَرِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَتْ فَاطِمَةُ فَأَكَبَّتْ عَلَيْهِ فَقَبَّلَتْهُ ثُمَّ رَفَعَتْ رَأْسَهَا فَبَكَتْ ثُمَّ أَكَبَّتْ عَلَيْهِ ثُمَّ رَفَعَتْ رَأْسَهَا فَضَحِكَتْ فَقُلْتُ إِنْ كُنْتُ لأَظُنُّ أَنَّ هَذِهِ مِنْ أَعْقَلِ نِسَائِنَا فَإِذَا هِيَ مِنَ النِّسَاءِ فَلَمَّا تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ لَهَا أَرَأَيْتِ حِيْنَ أَكْبَبْتِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَرَفَعْتِ رَأْسَكِ فَبَكَيْتِ ثُمَّ أَكْبَبْتِ عَلَيْهِ فَرَفَعْتِ رَأْسَكِ فَضَحِكْتِ مَا حَمَلَكِ عَلَى ذَلِكَ قَالَتْ إِنِّي إِذًا لَبَذِرَةٌ أَخْبَرَنِي أَنَّهُ مَيِّتٌ مِنْ وَجَعِهِ هَذَا فَبَكَيْتُ ثُمَّ أَخْبَرَنِي أَنِّي أَسْرَعُ أَهْلِهِ لُحُوقًا بِهِ فَذَاكَ حِينَ ضَحِكْتُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ибн Умар ривоят қилди, у деди: бизга Исроил хабар берди, у Майсара ибн Ҳабибдан, у ал-Минҳол ибн Амрдан, у Оиша бинт Талҳадан, у мўминлар онаси Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Мен ўрнидан туришида ва ўтиришида кўриниши, сулуки ва йўл-йўриғи жиҳатидан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қизи Фотимадан кўра ўхшашроқ бирор кишини кўрмаганман. У деди: Фотима Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига кирса, у ўрнидан туриб уни ўпардилар ва ўз ўринларига ўтқазардилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг ҳузурига кирсалар, у ўрнидан туриб уни ўпарди ва ўз ўрнига ўтқазарди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) касалланганларида Фотима кириб, устларига энгашиб уни ўпди, сўнг бошини кўтариб йиғлади, кейин яна устларига энгашди, сўнг бошини кўтариб кулди. Мен: «Мен буни аёлларимизнинг энг оқиласи деб ўйлар эдим, у эса (оддий) аёллардан экан,» дедим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этганларидан кейин мен унга: «Сен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) устига энгашиб, сўнг бошингни кўтариб йиғлаганингни, кейин яна устига энгашиб, сўнг бошингни кўтариб кулганингни кўрдим; сени бунга нима ундади?» дедим. У: «Мен сирни ошкор қилувчи бўлиб қолардим. У менга шу оғриғидан вафот этишини хабар берди, шунинг учун йиғладим. Сўнг менга аҳлидан унга энг тез етиб борувчи мен бўлишимни хабар берди, кулганим эса ўшанда эди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўл жиҳатидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадис Оишадан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَثْمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ يَعْقُوبَ الزَّمْعِيُّ، عَنْ هَاشِمِ بْنِ هَاشِمٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ وَهْبٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَعَا فَاطِمَةَ يَوْمَ الْفَتْحِ فَنَاجَاهَا فَبَكَتْ ثُمَّ حَدَّثَهَا فَضَحِكَتْ ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَأَلْتُهَا عَنْ بُكَائِهَا وَضَحِكِهَا قَالَتْ أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ يَمُوتُ فَبَكَيْتُ ثُمَّ أَخْبَرَنِي أَنِّي سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِلاَّ مَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ فَضَحِكْتُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Холид ибн Асма ривоят қилди, у деди: менга Мусо ибн Яъқуб аз-Замъий ривоят қилди, у Ҳошим ибн Ҳошимдан (ривоят қилдики), Абдуллоҳ ибн Ваҳб унга хабар берди, Умму Салама унга хабар берганки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (Макка) фатҳи куни Фотимани чақириб, унга сирли гапирдилар, шунда у йиғлади. Сўнг унга (яна) гапирдилар, шунда у кулди. (Умму Салама) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этганларидан кейин мен ундан йиғлаши ва кулиши ҳақида сўрадим. У деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга ўзлари вафот этишларини хабар бердилар, шунинг учун йиғладим. Сўнг менга Имрон қизи Марямдан бошқа жаннат аҳли аёлларининг саййидаси мен эканимни хабар бердилар, шунинг учун кулдим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўл жиҳатидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ أَبِي الْجَحَّافِ، عَنْ جُمَيْعِ بْنِ عُمَيْرٍ التَّيْمِيِّ، قَالَ دَخَلْتُ مَعَ عَمَّتِي عَلَى عَائِشَةَ فَسُئِلَتْ أَىُّ النَّاسِ كَانَ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ فَاطِمَةُ ‏.‏ فَقِيلَ مِنَ الرِّجَالِ قَالَتْ زَوْجُهَا إِنْ كَانَ مَا عَلِمْتُ صَوَّامًا قَوَّامًا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو الْجَحَّافِ اسْمُهُ دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَوْفٍ وَيُرْوَى عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَحَّافِ وَكَانَ مَرْضِيًّا ‏.‏

Бизга Ҳусайн ибн Язид ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Абдус-Салом ибн Ҳарб ривоят қилди, у Абул-Жаҳҳофдан, у Жумайъ ибн Умайр ат-Таймийдан (ривоят қилдики), у деди: Мен аммам билан Оишанинг ҳузурига кирдим, ундан: «Одамлардан ким Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га энг севимли эди?» деб сўралди. У: «Фотима,» деди. «Эркаклардан?» дейилди. У: «Унинг эри; мен билганимча у кўп рўза тутувчи, кўп (намозда) қоим турувчи эди,» деди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абул-Жаҳҳофнинг исми Довуд ибн Абу Авф. Суфён ас-Саврийдан ривоят қилинишича, у: «Бизга Абул-Жаҳҳоф ривоят қилди, у рози бўлинадиган (ишончли) киши эди,» деган.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا غِرْتُ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا غِرْتُ عَلَى خَدِيجَةَ وَمَا بِي أَنْ أَكُونَ أَدْرَكْتُهَا وَمَا ذَاكَ إِلاَّ لِكَثْرَةِ ذِكْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهَا وَإِنْ كَانَ لَيَذْبَحُ الشَّاةَ فَيَتَتَبَّعُ بِهَا صَدَائِقَ خَدِيجَةَ فَيُهْدِيهَا لَهُنَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Ҳишом ар-Рифоий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинларидан бирортасига Хадижага рашк қилганчалик рашк қилмаганман, ҳолбуки мен унга етишмаганман ҳам. Бу фақат Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни кўп эслаганлари сабабли эди. У қўй сўйсалар, ундан Хадижанинг дугоналарини топиб, уларга ҳадя қилиб юборардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا حَسَدْتُ أَحَدًا مَا حَسَدْتُ خَدِيجَةَ وَمَا تَزَوَّجَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ بَعْدَ مَا مَاتَتْ وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَشَّرَهَا بِبَيْتٍ فِي الْجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ لاَ صَخَبَ فِيهِ وَلاَ نَصَبَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ مِنْ قَصَبٍ قَالَ إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ قَصَبَ اللُّؤْلُؤِ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Мен Хадижага ҳасад қилганчалик ҳеч кимга ҳасад қилмаганман; Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга фақат у вафот этганидан кейин уйландилар. Бу шунинг учун эдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга жаннатда қамишдан бўлган, ичида на шовқин ва на машаққат бўлган бир уй билан хушхабар бердилар. Бу ҳадис ҳасандир. «Қамишдан» (дегани ҳақида) деди: бу билан фақат марварид қамиши назарда тутилган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ خَيْرُ نِسَائِهَا خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ وَخَيْرُ نِسَائِهَا مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ ‏"‏ ‏. وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Жаъфардан (ривоят қилдики), у деди: Мен Али ибн Абу Толибнинг шундай деяётганини эшитдим: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Унинг (ўз даврининг) аёлларининг энг яхшиси Хадижа бинт Хувайлид, ва унинг (ўз даврининг) аёлларининг энг яхшиси Марям бинт Имрон,» деяётганларини эшитдим. Бу бобда Анас, ибн Аббос ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ زَنْجُويَهْ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ حَسْبُكَ مِنْ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ مَرْيَمُ ابْنَةُ عِمْرَانَ وَخَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ وَفَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ وَآسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Бакр ибн Занжуя ривоят қилди, у деди: бизга Абдур-Раззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, у Қатодадан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Оламлар аёлларидан сенга Имрон қизи Марям, Хувайлид қизи Хадижа, Муҳаммад қизи Фотима ва Фиръавннинг хотини Осия кифоядир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ دُرُسْتَ، - الْمِصْرِيُّ - قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّاسُ يَتَحَرَّوْنَ بِهَدَايَاهُمْ يَوْمَ عَائِشَةَ قَالَتْ فَاجْتَمَعَ صَوَاحِبَاتِي إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَقُلْنَ يَا أُمَّ سَلَمَةَ إِنَّ النَّاسَ يَتَحَرَّوْنَ بِهَدَايَاهُمْ يَوْمَ عَائِشَةَ وَإِنَّا نُرِيدُ الْخَيْرَ كَمَا تُرِيدُ عَائِشَةُ فَقُولِي لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرِ النَّاسَ يُهْدُونَ إِلَيْهِ أَيْنَمَا كَانَ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ أُمُّ سَلَمَةَ فَأَعْرَضَ عَنْهَا ثُمَّ عَادَ إِلَيْهَا فَأَعَادَتِ الْكَلاَمَ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ صَوَاحِبَاتِي قَدْ ذَكَرْنَ أَنَّ النَّاسَ يَتَحَرَّوْنَ بِهَدَايَاهُمْ يَوْمَ عَائِشَةَ فَأْمُرِ النَّاسَ يُهْدُونَ أَيْنَمَا كُنْتَ ‏.‏ فَلَمَّا كَانَتِ الثَّالِثَةُ قَالَتْ ذَلِكَ قَالَ ‏ "‏ يَا أُمَّ سَلَمَةَ لاَ تُؤْذِينِي فِي عَائِشَةَ فَإِنَّهُ مَا أُنْزِلَ عَلَىَّ الْوَحْىُ وَأَنَا فِي لِحَافِ امْرَأَةٍ مِنْكُنَّ غَيْرَهَا ‏"‏ ‏‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَوْفِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ رُمَيْثَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.وَ‏هَذَا حَدِيثٌ قَدْ رُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَلَى رِوَايَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Дуруст ал-Мисрий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Одамлар ҳадяларини Оишанинг кунини пойлаб (беришга ҳаракат қилишар) эди. У деди: Менинг дугоналарим Умму Саламанинг ҳузурига тўпланиб: «Эй Умму Салама, одамлар ҳадяларини Оишанинг кунини пойлаб берадилар, биз ҳам Оиша истагандек яхшиликни истаймиз; бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтинг, у қаерда бўлсалар, одамларга унга ҳадя беришларини буюрсинлар,» дейишди. Умму Салама буни (Расулуллаҳга) айтди, аммо у ундан юз ўгирдилар. Сўнг у (яна) унга (Умму Саламанинг ҳузурига) қайтдилар, у эса гапни қайтариб: «Эй Расулуллаҳ, менинг дугоналарим одамлар ҳадяларини Оишанинг кунини пойлаб беришларини тилга олишди; бас, қаерда бўлсангиз, одамларга ҳадя беришларини буюринг,» деди. Учинчи марта шуни айтганида, у: «Эй Умму Салама, Оиша ҳақида менга озор берма! Чунки сизлардан ундан бошқа бирор аёлнинг либоси (ёпинчиғи) ичида бўлганимда менга ваҳий нозил бўлмаган,» дедилар. Баъзилар бу ҳадисни Ҳаммод ибн Зайддан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал тарзда ривоят қилган. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Ҳишом ибн Урвадан, у Авф ибн ал-Ҳорисдан, у Румайсадан, у Умму Саламадан шу (мазмунга) ўхшаш нарса ҳам ривоят қилинган. Бу ҳадис Ҳишом ибн Урвадан турли ривоятлар билан ривоят қилинган. Сулаймон ибн Билол ҳам Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан Ҳаммод ибн Зайд ҳадисига ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ الْمَكِّيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ جِبْرِيلَ، جَاءَ بِصُورَتِهَا فِي خِرْقَةِ حَرِيرٍ خَضْرَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ هَذِهِ زَوْجَتُكَ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ بِهَذَا الإِسْنَادِ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ وَقَدْ رَوَى أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдур-Раззоқ хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Амр ибн Алқама ал-Маккийдан, у ибн Абу Ҳусайндан, у ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан (ривоят қилдики), Жибрил унинг суратини яшил ипак парчасида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келтирди ва: «Бу дунё ва охиратда сенинг хотинингдир,» деди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; биз уни фақат Абдуллоҳ ибн Амр ибн Алқама ҳадиси сифатида биламиз. Абдур-Раҳмон ибн Маҳдий ҳам бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Амр ибн Алқамадан шу иснод билан мурсал тарзда ривоят қилган ва унда Оишани зикр қилмаган. Абу Усома ҳам Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу (мазмунга) ўхшаш нарса ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا عَائِشَةُ هَذَا جِبْرِيلُ وَهُوَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ السَّلاَمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ وَعَلَيْهِ السَّلاَمُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ تَرَى مَا لاَ نَرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Оиша, бу Жибрил, у сенга салом йўлламоқда,» дедилар. (Оиша) деди: Мен: «Унга ҳам салом, Аллаҳнинг раҳмати ва баракотлари бўлсин. Сиз биз кўрмаган нарсани кўрасиз,» дедим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ جِبْرِيلَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ السَّلاَمَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ وَعَلَيْهِ السَّلاَمُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Закариё хабар берди, у аш-Шаъбийдан, у Абу Салама ибн Абдур-Раҳмондан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Албатта Жибрил сенга салом йўлламоқда,» дедилар. Мен: «Унга ҳам салом ва Аллаҳнинг раҳмати бўлсин,» дедим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ الرَّبِيعِ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمَخْزُومِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ مَا أَشْكَلَ عَلَيْنَا أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثٌ قَطُّ فَسَأَلْنَا عَائِشَةَ إِلاَّ وَجَدْنَا عِنْدَهَا مِنْهُ عِلْمًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Зиёд ибн ар-Рабииъ ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн Салама ал-Махзумий ривоят қилди, у Ибн Абу Бурдадан, у Абу Мусодан (ривоят қилдики), у деди: «Бизга — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларига — бирор ҳадис мушкул бўлиб, Оишадан сўрасак, албатта унинг ҳузурида у тўғрида бир илм топар эдик.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، قَالَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَفْصَحَ مِنْ عَائِشَةَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Қосим ибн Динор ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Амр ривоят қилди, у Зоидадан, у Абдулмалик ибн Умайрдан, у Мусо ибн Талҳадан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Оишадан кўра фасоҳатлироқ (сўзга равонроқ) ҳеч кимни кўрмадим.» Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَاللَّفْظُ، لاِبْنِ يَعْقُوبَ قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُخْتَارِ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَهُ عَلَى جَيْشِ ذَاتِ السَّلاَسِلِ ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ النَّاسِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ ‏"‏ عَائِشَةُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ مِنَ الرِّجَالِ قَالَ ‏"‏ أَبُوهَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Яъқуб ва Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилдилар — лафз (матн) Ибн Яъқубники — улар дедилар: бизга Яҳё ибн Ҳаммод ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн ал-Мухтор ривоят қилди, у деди: бизга Холид ал-Ҳаззо ривоят қилди, у Абу Усмон ан-Наҳдийдан, у Амр ибн ал-Осдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни Зотус-салосил қўшинининг (устига саркарда қилиб) тайинладилар. У деди: «Мен у кишининг ҳузурига келдим ва: «Ё Расулуллаҳ, сизга одамларнинг қайси бири энг севимли?» дедим. У: «Оиша,» дедилар. Мен: «Эркакларданчи?» дедим. У: «Унинг отаси,» дедилар.» Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، أَنَّهُ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَحَبُّ النَّاسِ إِلَيْكَ قَالَ ‏"‏ عَائِشَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مِنَ الرِّجَالِ قَالَ ‏"‏ أَبُوهَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ قَيْسٍ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Саид ал-Жавҳарий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ал-Умавий ривоят қилди, у Исмоил ибн Абу Холиддан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у Амр ибн ал-Осдан (ривоят қилдики), у: «Ё Расулуллаҳ, сизга одамларнинг энг севимлиси ким?» деди. У: «Оиша,» дедилар. У: «Эркакларданчи?» деди. У: «Унинг отаси,» дедилар. Бу ҳадис бу йўлдан — Исмоилнинг Қайсдан (қилган) ривоятидан — ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَعْمَرٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَنَسِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ فَضْلُ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى سَائِرِ الطَّعَامِ ‏"‏ ‏. وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَعْمَرٍ هُوَ أَبُو طُوَالَةَ الأَنْصَارِيُّ الْمَدَنِيُّ ثِقَةٌ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Маъмар ал-Ансорийдан, у Анасдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Оишанинг аёллар устидаги фазли сариддир (этли бўтқа)нинг бошқа таомлар устидаги фазли кабидир,» дедилар. Бу бобда Оиша ва Абу Мусодан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Маъмар — у Абу Тувола ал-Ансорий ал-Маданий бўлиб, сиқа (ишончли)дир, ундан Молик ибн Анас ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ غَالِبٍ، أَنَّ رَجُلاً، نَالَ مِنْ عَائِشَةَ عِنْدَ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ فَقَالَ اغْرُبْ مَقْبُوحًا مَنْبُوحًا أَتُؤْذِي حَبِيبَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Абу Исъҳоқдан, у Амр ибн Ғолибдан (ривоят қилдики), бир киши Аммор ибн Ёсирнинг олдида Оишани ёмонлади. Шунда у (Аммор): «Йўқол, эй қабиҳланган, қувилган! Сен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг суюклисини ранжитасанми?!» деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي حُصَيْنٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ الأَسَدِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ، يَقُولُ هِيَ زَوْجَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ ‏.‏ يَعْنِي عَائِشَةَ رضى الله عنها ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, у Абу Ҳусайндан, у Абдуллоҳ ибн Зиёд ал-Асадийдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Аммор ибн Ёсирнинг: «У (Оиша) дунёда ҳам, охиратда ҳам унинг (Набийнинг) завжасидир,» — деганини эшитдим.» Яъни Оиша (розияллаҳу анҳо)ни назарда тутди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَحَبُّ النَّاسِ إِلَيْكَ قَالَ ‏"‏ عَائِشَةُ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ مِنَ الرِّجَالِ قَالَ ‏"‏ أَبُوهَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у Ҳумайддан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: «Айтилди: «Ё Расулуллаҳ, сизга одамларнинг энг севимлиси ким?» У: «Оиша,» дедилар. «Эркакларданчи?» дейилди. У: «Унинг отаси,» дедилар.» Бу ҳадис бу йўлдан — Анаснинг ривоятидан — ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ كَثِيرٍ الْعَنْبَرِيُّ أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنَا سَلْمُ ابْنُ جَعْفَرٍ وَكَانَ ثِقَةً عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ قِيلَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ بَعْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ مَاتَتْ فُلاَنَةُ لِبَعْضِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَجَدَ فَقِيلَ لَهُ أَتَسْجُدُ هَذِهِ السَّاعَةَ فَقَالَ أَلَيْسَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا رَأَيْتُمْ آيَةً فَاسْجُدُوا ‏"‏ ‏.‏ فَأَىُّ آيَةٍ أَعْظَمُ مِنْ ذَهَابِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Аббос ал-Анбарий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Касир ал-Анбарий Абу Ғассон ривоят қилди, у деди: бизга Салм ибн Жаъфар — у сиқа (ишончли) эди — ал-Ҳакам ибн Абондан, у Икримадан (ривоят қилдики), у деди: «Субҳ намозидан кейин Ибн Аббосга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаларидан бири бўлмиш фалон аёл вафот этди, дейилди. Шунда у сажда қилди. Унга: «Бу пайтда сажда қиласанми?» дейилди. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қачон (бир) оятни (аломатни) кўрсангиз, сажда қилинглар,» демаганмидилар? Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаларининг кетишидан (вафотидан) кўра қайси оят (аломат) улуғроқ?» деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا هَاشِمٌ، هُوَ ابْنُ سَعِيدٍ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا كِنَانَةُ، قَالَ حَدَّثَتْنَا صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَىٍّ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ بَلَغَنِي عَنْ حَفْصَةَ وَعَائِشَةَ كَلاَمٌ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏ "‏ أَلاَ قُلْتِ فَكَيْفَ تَكُونَانِ خَيْرًا مِنِّي وَزَوْجِي مُحَمَّدٌ وَأَبِي هَارُونُ وَعَمِّي مُوسَى ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ الَّذِي بَلَغَهَا أَنَّهُمْ قَالُوا نَحْنُ أَكْرَمُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا ‏.‏ وَقَالُوا نَحْنُ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَبَنَاتُ عَمِّهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ صَفِيَّةَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَاشِمٍ الْكُوفِيُّ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَلِكَ الْقَوِيِّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, у деди: бизга Ҳошим — у Ибн Саид ал-Куфий — ривоят қилди, у деди: бизга Кинона ривоят қилди, у деди: бизга Сафийя бинт Ҳуяй ривоят қилди, у деди: «Менинг ҳузуримга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кирдилар. Менга Ҳафса ва Оиша томонидан (айтилган) бир гап етиб келган эди, мен буни у кишига айтдим. Шунда у: «Нега: «Қандай қилиб сиз икковингиз мендан яхши бўласиз, ҳолбуки эрим Муҳаммад, отам Ҳорун, амаким эса Мусо-ку!» демадинг?» дедилар.» Унга етиб келган гап шуки, улар: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида ундан кўра азизроқмиз,» ва: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжалари ҳамда у кишининг амаки қизларимиз,» дейишган эди. Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ғарибдир, уни Сафийянинг ҳадисидан фақат Ҳошим ал-Куфийнинг ҳадиси орқали биламиз, унинг исноди (санади) унчалик кучли эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَثْمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ يَعْقُوبَ الزَّمْعِيُّ، عَنْ هَاشِمِ بْنِ هَاشِمٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ وَهْبِ بْنِ زَمْعَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى ا��له عليه وسلم دَعَا فَاطِمَةَ عَامَ الْفَتْحِ فَنَاجَاهَا فَبَكَتْ ثُمَّ حَدَّثَهَا فَضَحِكَتْ قَالَتْ فَلَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَأَلْتُهَا عَنْ بُكَائِهَا وَضَحِكِهَا ‏.‏ قَالَتْ أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ يَمُوتُ فَبَكَيْتُ ثُمَّ أَخْبَرَنِي أَنِّي سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِلاَّ مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ فَضَحِكْتُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Холид ибн Асма ривоят қилди, у деди: менга Мусо ибн Яъқуб аз-Замъий ривоят қилди, у Ҳошим ибн Ҳошимдан (ривоят қилдики), Абдуллоҳ ибн Ваҳб ибн Замъа унга хабар бериб (айтдики), Умм Салама унга хабар берди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фатҳ (Макка фатҳи) йилида Фотимани чақириб, унга сирлашиб (пичирлаб) гапирдилар, шунда у (Фотима) йиғлади. Сўнгра унга (яна) сўзладилар, шунда у кулди. (Умм Салама) деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этганларидан кейин мен ундан (Фотимадан) йиғлаши ва кулиши ҳақида сўрадим. У деди: «Менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзларининг вафот этажакларини хабар бердилар, шунинг учун йиғладим. Сўнгра менга, Имрон қизи Марямдан бошқа, жаннат аҳли аёлларининг саййидаси (улуғи) эканимни хабар бердилар, шунинг учун кулдим.»» Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ بَلَغَ صَفِيَّةَ أَنَّ حَفْصَةَ، قَالَتْ بِنْتُ يَهُودِيٍّ ‏.‏ فَبَكَتْ فَدَخَلَ عَلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهِيَ تَبْكِي فَقَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ قَالَتْ لِي حَفْصَةُ إِنِّي بِنْتُ يَهُودِيٍّ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكِ لاَبْنَةُ نَبِيٍّ وَإِنَّ عَمَّكِ لَنَبِيٌّ وَإِنَّكِ لَتَحْتَ نَبِيٍّ فَفِيمَ تَفْخَرُ عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اتَّقِي اللَّهَ يَا حَفْصَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Исъҳоқ ибн Мансур ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдураззоқ хабар берди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, у Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: «Сафийяга Ҳафса: «Яҳудийнинг қизи,» деганлиги етиб келди, шунда у йиғлади. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг ҳузурига кирдилар, у йиғлар эди. У: «Сени нима йиғлатяпти?» дедилар. У: «Ҳафса менга: «Яҳудийнинг қизи,» деди,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен бир набийнинг қизисан, амакинг ҳам набий, сен бир набийнинг (никоҳи) остидасан; у сенга нима билан фахрланади?!» дедилар. Сўнгра: «Аллаҳдан қўрқгин, эй Ҳафса,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لأَهْلِهِ وَأَنَا خَيْرُكُمْ لأَهْلِي وَإِذَا مَاتَ صَاحِبُكُمْ فَدَعُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ مَا أَقَلَّ مَنْ رَوَاهُ عَنِ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ وَرُوِيَ هَذَا عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларнинг энг яхшингиз аҳлига (оиласига) энг яхши бўлганингиздир, мен эса сизларнинг аҳлига энг яхшиларингизман. Соҳибингиз (яқинингиз) вафот этса, уни (ёмонламасдан) қўйиб қўйинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ас-Саврий (Суфён) нинг ҳадисидан ҳасан ғариб саҳиҳдир; уни Саврийдан ривоят қилганлар ниҳоятда кам. Бу (ҳадис) Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал тарзда ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ الْوَلِيدِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُبَلِّغُنِي أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِي شَيْئًا فَإِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَخْرُجَ إِلَيْهِمْ وَأَنَا سَلِيمُ الصَّدْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَالٍ فَقَسَمَهُ فَانْتَهَيْتُ إِلَى رَجُلَيْنِ جَالِسَيْنِ وَهُمَا يَقُولاَنِ وَاللَّهِ مَا أَرَادَ مُحَمَّدٌ بِقِسْمَتِهِ الَّتِي قَسَمَهَا وَجْهَ اللَّهِ وَلاَ الدَّارَ الآخِرَةَ ‏.‏ فَتَثَبَّتُّ حِينَ سَمِعْتُهُمَا فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَخْبَرْتُهُ فَاحْمَرَّ وَجْهُهُ وَقَالَ ‏"‏ دَعْنِي عَنْكَ فَقَدْ أُوذِيَ مُوسَى بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ زِيدَ فِي هَذَا الإِسْنَادِ رَجُلٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, у Исроилдан, у ал-Валиддан, у Зайд ибн Зоидадан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч ким менга саҳобаларимнинг бирортаси ҳақида (ёмон) бир нарса етказмасин, чунки мен уларнинг олдига кўнглим тоза (хотиржам) ҳолда чиқишни хуш кўраман,» дедилар. Абдуллоҳ деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (бир) мол келтирилди, у киши уни тақсим қилдилар. Мен ўтирган икки кишининг олдига етиб бордим, улар: «Аллоҳга қасамки, Муҳаммад ўзи қилган бу тақсимотда Аллаҳнинг юзини (розилигини) ҳам, охират диёрини ҳам ирода қилмади,» дейишар эди. Буни эшитганимда (ҳақиқатини) аниқладим, сўнгра Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келдим ва у кишига хабар бердим. Шунда у кишининг юзлари қизарди ва: «Мендан (буни) қўй; Мусо бундан ҳам кўпроқ ранжитилган эди, лекин сабр қилган,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир, бу иснодга (санадга) бир киши қўшилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، وَالْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي هِشَامٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يُبَلِّغُنِي أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مِنْ هَذَا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ва Ҳусайн ибн Муҳаммад ривоят қилдилар, улар Исроилдан, у ас-Суддийдан, у ал-Валид ибн Абу Ҳишомдан, у Зайд ибн Зоидадан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ҳеч ким менга бировнинг бирортаси ҳақида (ёмон) бир нарса етказмасин,» дедилар. Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, шу мазмуннинг бир қисми билан бошқа йўлдан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ زِرَّ بْنَ حُبَيْشٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ عَلَيْهِ ‏:‏ ‏(‏ لمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا ‏)‏ وَفِيهَا ‏"‏ إِنَّ ذَاتَ الدِّينِ عِنْدَ اللَّهِ الْحَنِيفِيَّةُ الْمُسْلِمَةُ لاَ الْيَهُودِيَّةُ وَلاَ النَّصْرَانِيَّةُ وَلاَ الْمَجُوسِيَّةُ مَنْ يَعْمَلْ خَيْرًا فَلَنْ يُكْفَرَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَرَأَ عَلَيْهِ ‏"‏ لَوْ أَنَّ لاِبْنِ آدَمَ وَادِيًا مِنْ مَالٍ لاَبْتَغَى إِلَيْهِ ثَانِيًا وَلَوْ كَانَ لَهُ ثَانِيًا لاَبْتَغَى إِلَيْهِ ثَالِثًا وَلاَ يَمْلأُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلاَّ التُّرَابُ وَيَتُوبُ اللهُ عَلَى مَنْ تَابَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى عَنْ أَبِيهِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у Осимдан (ривоят қилиб) деди: мен Зирр ибн Ҳубайш Убай ибн Каъбдан ривоят қилаётганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Албатта Аллаҳ менга сенга Қуръон ўқиб беришни буюрди,» дедилар. Сўнг унга: «Лам якуниллазийна кафару... (Кофир бўлганлар... ажралиб чиқувчи эмас эдилар)» (Баййина сураси, 1) ни ўқиб бердилар; унинг ичида (шу сурага оид ўлароқ): «Аллаҳ ҳузурида (ҳақиқий) дин — Яҳудийлик ҳам, Насронийлик ҳам, Мажусийлик ҳам эмас, балки тўғри йўлга мойил бўлган, (Аллоҳга) бўйсунган (ҳанийфийя муслима) диндир. Кимки яхшилик қилса, у (мукофотсиз) инкор қилинмайди,» (ҳам бор эди). Яна унга: «Агар Одам боласига бир водий тўла мол бўлса, иккинчисини истарди; иккинчиси бўлса, учинчисини истарди. Одам боласининг ичини тупроқдан бошқа нарса тўлдирмайди. Аллаҳ тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади,» (оятини) ўқиб бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У бошқа йўлдан ҳам ривоят қилинган: уни Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Абзо отасидан, у Убай ибн Каъб (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилган: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Албатта Аллаҳ менга сенга Қуръон ўқиб беришни буюрди,» дедилар. Уни Қатода ҳам Анасдан ривоят қилган: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Убай ибн Каъбга: «Албатта Аллаҳ менга сенга Қуръон ўқиб беришни буюрди,» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الطُّفَيْلِ بْنِ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ الْهِجْرَةُ لَكُنْتُ امْرَأً مِنَ الأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْ سَلَكَ النَّاسُ وَادِيًا أَوْ شِعْبًا لَكُنْتُ مَعَ الأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир ривоят қилди, у Зуҳайр ибн Муҳаммаддан, у Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Туфайл ибн Убай ибн Каъбдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар ҳижрат бўлмаганида эди, мен ансорлардан бир киши бўлардим,» дедилар. Шу иснод (санад) билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Агар одамлар бир водий ёки бир тоғ йўлидан юрсалар, мен ансорлар билан бирга бўлардим,» дедилар (деб ҳам ривоят қилинган). Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي الأَنْصَارِ ‏ "‏ لاَ يُحِبُّهُمْ إِلاَّ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَبْغَضُهُمْ إِلاَّ مُنَافِقٌ مَنْ أَحَبَّهُمْ فَأَحَبَّهُ اللَّهُ وَمَنْ أَبْغَضَهُمْ فَأَبْغَضَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ أَأَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنَ الْبَرَاءِ فَقَالَ إِيَّاىَ حَدَّثَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Адий ибн Собитдан, у ал-Баро ибн Озибдан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитган — ёки: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ансорлар ҳақида: «Уларни фақат мўмин севади, фақат мунофиқ ёмон кўради. Ким уларни севса, Аллаҳ уни севади; ким уларни ёмон кўрса, Аллаҳ уни ёмон кўради,» дедилар. (Шуъба) деди: «Мен унга (Адийга): «Буни ўзинг ал-Бародан эшитдингми?» дедим. У: «Менга (ўзи) ривоят қилди,» деди.» Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ،قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَاسًا مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ ‏"‏ هَلُمَّ هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ مِنْ غَيْرِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ إِلاَّ ابْنَ أُخْتٍ لَنَا ‏.‏ فَقَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ ابْنَ أُخْتِ الْقَوْمِ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ قُرَيْشًا حَدِيثٌ عَهْدُهُمْ بِجَاهِلِيَّةٍ وَمُصِيبَةٍ وَإِنِّي أَرَدْتُ أَنْ أَجْبُرَهُمْ وَأَتَأَلَّفَهُمْ أَمَا تَرْضَوْنَ أَنْ يَرْجِعَ النَّاسُ بِالدُّنْيَا وَتَرْجِعُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى بُيُوتِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ سَلَكَ النَّاسُ وَادِيًا أَوْ شِعْبًا وَسَلَكَتِ الأَنْصَارُ وَادِيًا أَوْ شِعْبًا لَسَلَكْتُ وَادِيَ الأَنْصَارِ أَوْ شِعْبَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: мен Қатодадан эшитдим, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ансорлардан бир нечта кишини тўпладилар ва: «Келинглар, оранггизда ўзларингиздан бошқа бирортаси борми?» дедилар. Улар: «Йўқ, фақат бизнинг бир жиянимиз (синглимизнинг ўғли) бор,» дедилар. Шунда у (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир қавмнинг жияни (синглининг ўғли) ҳам улардандир,» дедилар. Сўнг: «Албатта, Қурайш жоҳилиятдан ва мусибатдан яқиндагина (қутулди). Мен уларнинг кўнглини олмоқчи ва уларни ўзимга жалб қилмоқчи бўлдим. Одамлар дунё (мол-дунёси) билан, сизлар эса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан уйларингизга қайтишингизга рози эмасмисиз?» дедилар. Улар: «Ҳа, розимиз,» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар одамлар бир водий ёки бир йўлакдан юрсалар ва ансорлар (бошқа) бир водий ёки йўлакдан юрсалар, мен албатта ансорларнинг водийси ёки йўлагидан юрар эдим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ يُعَزِّيهِ فِيمَنْ أُصِيبَ مِنْ أَهْلِهِ وَبَنِي عَمِّهِ يَوْمَ الْحَرَّةِ فَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنِّي أُبَشِّرُكَ بِبُشْرَى مِنَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَلِذَرَارِيِّ الأَنْصَارِ وَلِذَرَارِيِّ ذَرَارِيِّهِمْ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏‏ وَقَدْ رَوَاهُ قَتَادَةُ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Зайд ибн Жудъон хабар берди, у деди: бизга ан-Назр ибн Анас ривоят қилди, у Зайд ибн Арқамдан (ривоят қилдики), у Ҳарра кунида аҳли-оиласидан ва амакиваччаларидан ҳалок бўлганлар ҳақида таъзия билдириб Анас ибн Моликка мактуб ёзди. Шунда у (Анас) унга (жавобан) ёзди: «Мен сенга Аллаҳдан бўлган бир хушхабарни етказаман: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай деганларини эшитганман: «Аллаҳим, ансорларни, ансорларнинг фарзандларини ва уларнинг фарзандларининг фарзандларини мағфират қилгин.» Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Қатода ҳам ан-Назр ибн Анасдан, у Зайд ибн Арқамдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، وَعَبْدُ الصَّمَدِ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ ثَابِتٍ الْبُنَانِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اقْرَأْ قَوْمَكَ السَّلاَمَ فَإِنَّهُمْ مَا عَلِمْتُ أَعِفَّةٌ صُبُرٌ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абда ибн Абдуллоҳ ал-Хузаий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ва Абдуссамад ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Муҳаммад ибн Собит ал-Буноний, отасидан, у Анас ибн Моликдан, у Абу Талҳадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Қавмингга салом етказгин, чунки мен билишимча, улар иффатли ва сабрлидирлар,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ زَكَرِيَّا ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَلاَ إِنَّ عَيْبَتِي الَّتِي آوِي إِلَيْهَا أَهْلُ بَيْتِي وَإِنَّ كَرِشِي الأَنْصَارُ فَاعْفُوا عَنْ مُسِيئِهِمْ وَاقْبَلُوا مِنْ مُحْسِنِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏. وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: менга ал-Фазл ибн Мусо, Закариё ибн Абу Зоидадан, у Атийядан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Огоҳ бўлингки, мен паноҳ топадиган сирдошларим — бу менинг аҳли-байтимдир, менинг ич-ичимдаги яқинларим эса ансорлардир. Бас, уларнинг хато қилганларини афв қилинглар ва яхшилик қилганларини қабул қилинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْهَاشِمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ ابْنُ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ يُرِدْ هَوَانَ قُرَيْشٍ أَهَانَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн ал-Ҳасан ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Довуд ал-Ҳошимий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, у деди: менга Солиҳ ибн Кайсон, аз-Зуҳрийдан, у Муҳаммад ибн Абу Суфёндан, у Юсуф ибн ал-Ҳакамдан, у Муҳаммад ибн Саъддан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Қурайшни хор қилмоқчи бўлса, Аллаҳ уни хор қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл (санад) жиҳатидан ғарибдир. Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: менга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд хабар берди, у деди: менга отам, Солиҳ ибн Кайсондан, у Ибн Шиҳобдан, шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، وَالْمُؤَمَّلُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَبْغَضُ الأَنْصَارَ أَحَدٌ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ас-Сарий ва ал-Муаммал ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён, Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳга ва охират кунига имон келтирадиган бирорта киши ансорларни ёмон кўрмайди,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الأَنْصَارُ كَرِشِي وَعَيْبَتِي وَإِنَّ النَّاسَ سَيَكْثُرُونَ وَيَقِلُّونَ فَاقْبَلُوا مِنْ مُحْسِنِهِمْ وَتَجَاوَزُوا عَنْ مُسِيئِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: мен Қатодадан эшитдим, у Анас ибн Моликдан ривоят қилиб айтдики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ансорлар менинг ич-ичимдаги яқинларим ва сирдошларимдир. Албатта, одамлар кўпаяди, улар (ансорлар) эса камаяди. Бас, уларнинг яхшилик қилганларидан қабул қилинглар ва ёмонлик қилганларини кечиринглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى الْحِمَّانِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ طَارِقِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اللَّهُمَّ أَذَقْتَ أَوَّلَ قُرَيْشٍ نَكَالاً فَأَذِقْ آخِرَهُمْ نَوَالاً ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الْوَرَّاقُ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Яҳё ал-Ҳиммоний, ал-Аъмашдан, у Ториқ ибн Абдурраҳмондан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳим, Қурайшнинг аввалгиларига жазо тотдирдинг, бас, уларнинг охиргиларига неъмат тотдиргин,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бизга Абдулваҳҳоб ал-Варроқ ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ал-Умавий, ал-Аъмашдан, шунга ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ جَعْفَرٍ الأَحْمَرِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَلأَبْنَاءِ الأَنْصَارِ وَلأَبْنَاءِ أَبْنَاءِ الأَنْصَارِ وَلِنِسَاءِ الأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга ал-Қосим ибн Динор ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Мансур, Жаъфар ал-Аҳмардан, у Ато ибн ас-Соибдан, у Анасдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳим, ансорларни, ансорларнинг фарзандларини, ансор фарзандларининг фарзандларини ва ансорларнинг аёлларини мағфират қилгин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл (санад) жиҳатидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ دُورِ الأَنْصَارِ أَوْ بِخَيْرِ الأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَنُو النَّجَّارِ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ بَنُو عَبْدِ الأَشْهَلِ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ بَنُو الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ بَنُو سَاعِدَةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بِيَدِهِ فَقَبَضَ أَصَابِعَهُ ثُمَّ بَسَطَهُنَّ كَالرَّامِي بِيَدَيْهِ قَالَ ‏"‏ وَفِي دُورِ الأَنْصَارِ كُلِّهَا خَيْرٌ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا أَيْضًا عَنْ أَنَسٍ عَنْ أَبِي أُسَيْدٍ السَّاعِدِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд, Яҳё ибн Саид ал-Ансорийдан (ривоят қилдики), у Анас ибн Моликни шундай деганини эшитди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларга ансорларнинг энг яхши хонадонлари ёки ансорларнинг энг яхшилари ҳақида хабар бермайми?» дедилар. Улар: «Албатта (айтинг), эй Аллаҳнинг Расули,» дедилар. У: «Бану Нажжор, сўнг улардан кейингилари Бану Абдулашҳал, сўнг улардан кейингилари Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж, сўнг улардан кейингилари Бану Соида,» дедилар. Сўнг қўллари билан ишора қилиб, бармоқларини юмдилар, кейин худди икки қўли билан отадиган кимсадек уларни ёздилар. (Сўнг:) «Ансорларнинг барча хонадонларида яхшилик бордир,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) Анасдан, у Абу Усайд ас-Соидийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي أُسَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خَيْرُ دُورِ الأَنْصَارِ دُورُ بَنِي النَّجَّارِ ثُمَّ دُورُ بَنِي عَبْدِ الأَشْهَلِ ثُمَّ بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ ثُمَّ بَنِي سَاعِدَةَ وَفِي كُلِّ دُورِ الأَنْصَارِ خَيْرٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ مَا أَرَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ قَدْ فَضَّلَ عَلَيْنَا ‏.‏ فَقِيلَ قَدْ فَضَّلَكُمْ عَلَى كَثِيرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو أُسَيْدٍ السَّاعِدِيُّ اسْمُهُ مَالِكُ بْنُ رَبِيعَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ نَحْوَ هَذَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: мен Қатоданинг Анас ибн Моликдан, у Абу Усайд ас-Соидийдан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ансорларнинг энг яхши хонадонлари Бану Нажжорнинг хонадонлари, сўнг Бану Абдулашҳалнинг хонадонлари, сўнг Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж, сўнг Бану Соида. Ансорларнинг барча хонадонларида яхшилик бордир,» дедилар. Шунда Саъд: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) биздан бошқаларни афзал қилдилар, деб ўйлайман,» деди. Унга: «(Аксинча,) у сизларни кўпчиликдан афзал қилдилар,» дейилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Усайд ас-Соидийнинг исми Молик ибн Робиаъдир. Бунга ўхшаши Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Буни Маъмар аз-Зуҳрийдан, у Абу Салама ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, улар Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو السَّائِبِ سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خَيْرُ دِيَارِ الأَنْصَارِ بَنُو النَّجَّارِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Соиб Салм ибн Жунода ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Башир, Мужоллоддан, у аш-Шаъбийдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ансорларнинг энг яхши хонадонлари Бану Нажжордир,» дедилар. Бу ҳадис бу йўл (санад) жиҳатидан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو السَّائِبِ، سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خَيْرُ الأَنْصَارِ بَنُو عَبْدِ الأَشْهَلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Соиб Салм ибн Жунода ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Башир, Мужоллоддан, у аш-Шаъбийдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ансорларнинг энг яхшиси Бану Абдулашҳалдир,» дедилар. У деди: бу ҳадис бу йўл (санад) жиҳатидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعْدٍ‏ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيِّ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كُنَّا بِحَرَّةِ السُّقْيَا الَّتِي كَانَتْ لِسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْتُونِي بِوَضُوءٍ ‏"‏ ‏.‏ فَتَوَضَّأَ ثُمَّ قَامَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ عَبْدَكَ وَخَلِيلَكَ وَدَعَا لأَهْلِ مَكَّةَ بِالْبَرَكَةِ وَأَنَا عَبْدُكَ وَرَسُولُكَ أَدْعُوكَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ أَنْ تُبَارِكَ لَهُمْ فِي مُدِّهِمْ وَصَاعِهِمْ مِثْلَىْ مَا بَارَكْتَ لأَهْلِ مَكَّةَ مَعَ الْبَرَكَةِ بَرَكَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурийдан, у Амр ибн Сулайм аз-Зурақийдан, у Осим ибн Умардан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоят қилдики), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга чиқдик, ниҳоят Саъд ибн Абу Ваққосга тегишли бўлган Ҳарратус-Суқяга етганимизда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менга таҳорат (суви) келтиринглар,» дедилар. Сўнг таҳорат қилдилар, кейин туриб қиблага юзландилар ва: «Аллаҳим, албатта Иброҳим Сенинг бандинг ва халил (дўстинг) эди ва у Макка аҳлига барака тилаб дуо қилди. Мен эса Сенинг бандинг ва расулингман. Мен Сендан Мадина аҳли учун сўрайман: уларнинг муддлари ва сўлари (ўлчовлари)да Макка аҳлига берган баракангнинг икки баробарини, барака устига барака — икки барака бергин,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Оиша, Абдуллоҳ ибн Зайд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ،‏ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُبَاتَةَ، يُونُسُ بْنُ يَحْيَى بْنِ نُبَاتَةَ‏ قَالَ حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ وَرْدَانَ، عَنْ أَبِي سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْمُعَلَّى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ قَالاَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا بَيْنَ بَيْتِي وَمِنْبَرِي رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, у деди: бизга Абу Нубоата Юнус ибн Яҳё ибн Нубоата ривоят қилди, у деди: бизга Салама ибн Вардон, Абу Саид ибн Абул-Муалладан, у Али ибн Абу Толиб ва Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), улар дедилар: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менинг уйим билан минбарим орасидаги (жой) жаннат боғларидан бир боғдир,» дедилар. Бу ҳадис Алининг ҳадиси жиҳатидан, бу йўл (санад) билан ҳасан ғарибдир. У бошқа йўл билан ҳам Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَامِلٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ الزَّاهِدُ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا بَيْنَ بَيْتِي وَمِنْبَرِي رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلاَةٍ فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلاَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ ‏"‏ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Комил ал-Марвазий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Абу Ҳозим аз-Зоҳид, Касир ибн Зайддан, у ал-Валид ибн Робоҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Менинг уйим билан минбарим орасидаги (жой) жаннат боғларидан бир боғдир.» Шу иснод билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинишича), у дедилар: «Менинг шу масжидимдаги бир намоз, Масжидул-Ҳаром бундан мустасно, ундан бошқа масжидлардаги минг намоздан афзалдир.» Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ يَمُوتَ بِالْمَدِينَةِ فَلْيَمُتْ بِهَا فَإِنِّي أَشْفَعُ لِمَنْ يَمُوتُ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سُبَيْعَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ الأَسْلَمِيَّةِ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муъоз ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: менга отам, Айюбдан, у Нофидан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Мадинада ўлишга қодир бўлса, ўша ерда ўлсин, чунки мен ўша ерда ўладиган кишига шафоат қиламан,» дедилар. Бу бобда Субая бинт ал-Ҳорис ал-Асламийядан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис Айюб ас-Сахтиёнийнинг ҳадиси жиҳатидан, бу йўл (санад) билан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ عُبَيْدَ اللَّهِ ابْنَ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، رضى الله عنهما أَنَّ مَوْلاَةً، لَهُ أَتَتْهُ فَقَالَتِ اشْتَدَّ عَلَىَّ الزَّمَانُ وَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَخْرُجَ إِلَى الْعِرَاقِ ‏.‏ قَالَ فَهَلاَّ إِلَى الشَّأْمِ أَرْضِ الْمَنْشَرِ اصْبِرِي لَكَاعِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَنْ صَبَرَ عَلَى شِدَّتِهَا وَلأْوَائِهَا كُنْتُ لَهُ شَهِيدًا أَوْ شَفِيعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَسُفْيَانَ بْنِ أَبِي زُهَيْرٍ وَسُبَيْعَةَ الأَسْلَمِيَّةِ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: мен Убайдуллоҳ ибн Умардан эшитдим, у Нофидан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), унинг бир чўриси (озод қилинган аёли) унинг олдига келиб: «Замон менга оғирлашди, мен Ироққа чиқмоқчиман,» деди. У: «Нега Шомга — қайтариш (қиёматда тирилиш) ерига эмас? Сабр қилгин, эй нодон (аёл). Чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай деганларини эшитганман: «Ким унинг (Мадинанинг) қаттиқчиликларига ва оғирчиликларига сабр қилса, мен унга қиёмат куни гувоҳ ёки шафоатчи бўламан,» дедилар. Бу бобда Абу Саид, Суфён ибн Абу Зуҳайр ва Субая ал-Асламийядан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис Убайдуллоҳнинг ҳадиси жиҳатидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو السَّائِبِ، سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبِي جُنَادَةُ بْنُ سَلْمٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ آخِرُ قَرْيَةٍ مِنْ قُرَى الإِسْلاَمِ خَرَابًا الْمَدِينَةُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ جُنَادَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ قَالَ تَعَجَّبَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا ‏.‏

Бизга Абус-Саиб Салм ибн Жунода ривоят қилди, у деди: бизга отам Жунода ибн Салм, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан хабар берди. У деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ислом шаҳарларидан энг охири вайрон бўладигани Мадинадир,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Жуноданинг Ҳишом ибн Урвадан ривоят қилгани орқалигина биламиз. (Термизий) деди: Муҳаммад ибн Исмоил Абу Ҳурайранинг бу ҳадисидан таажжубланди.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الإِسْلاَمِ فَأَصَابَهُ وَعَكٌ بِالْمَدِينَةِ فَجَاءَ الأَعْرَابِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَقِلْنِي بَيْعَتِي ‏.‏ فَأَبَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ الأَعْرَابِيُّ ثُمَّ جَاءَهُ فَقَالَ أَقِلْنِي بَيْعَتِي ‏.‏ فَأَبَى فَخَرَجَ الأَعْرَابِيُّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّمَا الْمَدِينَةُ كَالْكِيرِ تَنْفِي خَبَثَهَا وَتُنَصِّعُ طَيِّبَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас ривоят қилди; ва бизга Қутайба, Молик ибн Анасдан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), бир аъробий Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Ислом учун байъат берди, сўнг Мадинада уни иситма тутди. Шунда аъробий Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Байъатимни қайтар,» деди. Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бош тортдилар. Аъробий чиқиб кетди, сўнг яна келиб: «Байъатимни қайтар,» деди. (Расулуллоҳ) яна бош тортдилар ва аъробий чиқиб кетди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Мадина темирчининг кўриги кабидир, у ўзининг ифлослигини чиқариб ташлайди ва ўзининг покини тозалайди,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لَوْ رَأَيْتُ الظِّبَاءَ تَرْتَعُ بِالْمَدِينَةِ مَا ذَعَرْتُهَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا حَرَامٌ ‏"‏ ‏. وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди; ва бизга Қутайба, Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у: «Агар Мадинада оҳуларнинг ўтлаб юрганини кўрсам, уларни ҳуркитмаган бўлардим. Албатта Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унинг икки қора тошли чегараси ораси ҳарамдир (муқаддасдир),» дедилар,» дер эди. Бу бобда Саъд, Абдуллоҳ ибн Зайд, Анас, Абу Айюб, Зайд ибн Собит, Рофиъ ибн Хадиж, Саҳл ибн Ҳунайф ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَلَعَ لَهُ أُحُدٌ فَقَالَ ‏ "‏ هَذَا جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ اللَّهُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ وَإِنِّي أُحَرِّمُ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба, Моликдан ривоят қилди; ва бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик, Амр ибн Абу Амрдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Уҳуд (тоғи) кўриниб қолди ва у: «Бу шундай бир тоғки, у бизни севади ва биз уни севамиз. Эй Аллаҳ, албатта Иброҳим Маккани ҳарам (муқаддас) қилган эди, мен эса унинг (Мадинанинг) икки қора тошли чегараси орасини ҳарам қиламан,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَامِرِيِّ، عَنْ أَبِي زُرَعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَىَّ أَىَّ هَؤُلاَءِ الثَّلاَثَةِ نَزَلْتَ فَهِيَ دَارُ هِجْرَتِكَ الْمَدِينَةَ أَوِ الْبَحْرَيْنِ أَوْ قِنَّسْرِينَ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى تَفَرَّدَ بِهِ أَبُو عَامِرٍ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо, Исо ибн Убайддан, у Ғайлон ибн Абдуллоҳ ал-Омирийдан, у Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирдан, у Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. У: «Албатта Аллаҳ менга: «Ушбу учтасидан қайсисига тушсанг, у сенинг ҳижрат диёринг бўлади: Мадина, ё Баҳрайн, ё Қиннасрин,» деб ваҳий қилди,» дедилар. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ал-Фазл ибн Мусонинг ҳадиси орқалигина биламиз; уни Абу Омир якка ҳолда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَصْبِرُ عَلَى لأْوَاءِ الْمَدِينَةِ وَشِدَّتِهَا أَحَدٌ إِلاَّ كُنْتُ لَهُ شَفِيعًا أَوْ شَهِيدًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَسُفْيَانَ بْنِ أَبِي زُهَيْرٍ وَسُبَيْعَةَ الأَسْلَمِيَّةِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏. وَصَالِحُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ أَخُو سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Урва, Солиҳ ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мадинанинг машаққати ва шиддатига сабр қилган ҳеч бир киши йўқки, мен унга қиёмат кунида шафоатчи ёки гувоҳ бўлмасам,» дедилар. Бу бобда Абу Саид, Суфён ибн Абу Зуҳайр ва Субайъа ал-Асламийядан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Солиҳ ибн Абу Солиҳ Суҳайл ибн Абу Солиҳнинг акасидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ حَمْرَاءَ الزُّهْرِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاقِفًا عَلَى الْحَزْوَرَةِ فَقَالَ ‏ "‏ وَاللَّهِ إِنَّكِ لَخَيْرُ أَرْضِ اللَّهِ وَأَحَبُّ أَرْضِ اللَّهِ إِلَى اللَّهِ وَلَوْلاَ أَنِّي أُخْرِجْتُ مِنْكِ مَا خَرَجْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ ‏.‏ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ حَمْرَاءَ عِنْدِي أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Уқайлдан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Абдуллоҳ ибн Адий ибн Ҳамрў аз-Зуҳрийдан ривоят қилди. У деди: Мен Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни ал-Ҳазвара (деган жой)да турган ҳолда кўрдим. У: «Аллаҳга қасамки, албатта сен Аллаҳнинг ери ичида энг яхшисисан ва Аллаҳга Аллаҳнинг ери ичида энг севимлисисан. Агар мен сендан чиқариб юборилмаганимда эди, чиқмаган бўлардим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Буни Юнус аз-Зуҳрийдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Ва буни Муҳаммад ибн Амр, Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Аз-Зуҳрийнинг Абу Саламадан, унинг Абдуллоҳ ибн Адий ибн Ҳамрўдан (қилган) ҳадиси менинг наздимда саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو الطُّفَيْلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمَكَّةَ ‏ "‏ مَا أَطْيَبَكِ مِنْ بَلَدٍ وَأَحَبَّكِ إِلَىَّ وَلَوْلاَ أَنَّ قَوْمِي أَخْرَجُونِي مِنْكِ مَا سَكَنْتُ غَيْرَكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мусо ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фузайл ибн Сулаймон, Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Хусаймдан ривоят қилди. У деди: бизга Саид ибн Жубайр ва Абут-Туфайл, Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Макка ҳақида: «Сен қанчалар яхши шаҳар ва менга қанчалар севимлисан! Агар қавмим мени сендан чиқариб юбормаганларида эди, сендан ўзга (жойда) яшамаган бўлардим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو بَدْرٍ، شُجَاعُ ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَلْمَانَ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا سَلْمَانُ لاَ تُبْغِضْنِي فَتُفَارِقَ دِينَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ أُبْغِضُكَ وَبِكَ هَدَانَا اللَّهُ قَالَ ‏"‏ تُبْغِضُ الْعَرَبَ فَتُبْغِضُنِي ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَدْرٍ شُجَاعِ بْنِ الْوَلِيدِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ أَبُو ظَبْيَانَ لَمْ يُدْرِكْ سَلْمَانَ مَاتَ سَلْمَانُ قَبْلَ عَلِيٍّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ал-Аздий, Аҳмад ибн Манииъ ва бошқа бир нечтаси ривоят қилди, улар деди: бизга Абу Бадр Шужў ибн ал-Валид, Қобус ибн Абу Забёндан, у отасидан, у Салмон (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй Салмон, менга адоват қилма, акс ҳолда диндан ажралиб қоласан,» дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, мен сенга қандай адоват қилай, ҳолбуки Аллаҳ бизни сен орқали ҳидоят қилди?» дедим. У: «Арабларга адоват қиласан, шу билан менга адоват қилган бўласан,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абу Бадр Шужў ибн ал-Валиднинг ҳадиси орқалигина биламиз. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Абу Забён Салмонга етишмаган; Салмон Алидан олдин вафот этган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ الْعَبْدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عُمَرَ الأَحْمَسِيِّ، عَنْ مُخَارِقِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُثْمَانَ ابْنِ عَفَّانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ غَشَّ الْعَرَبَ لَمْ يَدْخُلْ فِي شَفَاعَتِي وَلَمْ تَنَلْهُ مَوَدَّتِي ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حُصَيْنِ بْنِ عُمَرَ الأَحْمَسِيِّ عَنْ مُخَارِقٍ ‏.‏ وَلَيْسَ حُصَيْنٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ بِذَاكَ الْقَوِيِّ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Бишр ал-Абдий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн ал-Асвад, Ҳусайн ибн Умар ал-Аҳмасийдан, у Мухориқ ибн Абдуллоҳдан, у Ториқ ибн Шиҳобдан, у Усмон ибн Аффон (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким арабларни алдаса, менинг шафоатимга кирмайди ва унга менинг муҳаббатим етмайди,» дедилар. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ҳусайн ибн Умар ал-Аҳмасийнинг Мухориқдан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз. Ҳусайн ҳадис аҳли наздида унчалик кучли (рови) эмас.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي رَزِينٍ، عَنْ أُمِّهِ، قَالَتْ كَانَتْ أُمُّ الْحَرِيرِ إِذَا مَاتَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ اشْتَدَّ عَلَيْهَا فَقِيلَ لَهَا إِنَّا نَرَاكِ إِذَا مَاتَ رَجُلٌ مِنَ الْعَرَبِ اشْتَدَّ عَلَيْكِ ‏.‏ قَالَتْ سَمِعْتُ مَوْلاَىَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مِنَ اقْتِرَابِ السَّاعَةِ هَلاَكُ الْعَرَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي رَزِينٍ وَمَوْلاَهَا طَلْحَةُ بْنُ مَالِكٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ حَرْبٍ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Ҳарб ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абу Разин онасидан ривоят қилди. У (онаси) деди: Уммул-Ҳарир араблардан бири вафот этса, унга (бу) оғир ботар эди. Унга: «Биз сени араблардан бир киши вафот этганда, сенга оғир ботаётганини кўрамиз,» дейилди. У деди: Мен ўзимнинг хожам (мавлам)нинг: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Соатнинг (қиёматнинг) яқинлашуви (аломати)дан бири арабларнинг ҳалок бўлишидир,» дедилар, деганини эшитдим. Муҳаммад ибн Абу Разин деди: унинг хожаси Талҳа ибн Молик эди. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Сулаймон ибн Ҳарбнинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ حَدَّثَتْنِي أُمُّ شَرِيكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيَفِرَّنَّ النَّاسُ مِنَ الدَّجَّالِ حَتَّى يَلْحَقُوا بِالْجِبَالِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ أُمُّ شَرِيكٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَيْنَ الْعَرَبُ يَوْمَئِذٍ قَالَ ‏"‏ هُمْ قَلِيلٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ал-Аздий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳажжож ибн Муҳаммад, Ибн Журайждан ривоят қилди. У деди: менга Абуз-Зубайр хабар бердики, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитди: менга Умму Шарик ривоят қилдики, Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одамлар албатта Дажжолдан тоғларга бориб қўшилгунларича қочадилар,» дедилар. Умму Шарик: «Эй Расулуллоҳ, ундай кунда араблар қаерда бўлади?» деди. У: «Улар озчилик бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ، - بَصْرِيٌّ - قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ سَامٌ أَبُو الْعَرَبِ وَيَافِثُ أَبُو الرُّومِ وَحَامٌ أَبُو الْحَبَشِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَيُقَالُ يَافِثُ وَيَافِتُ وَيَفتُ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Муоз ал-Ақадий — басралик — ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ, Саид ибн Абу Арўбадан, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура ибн Жундаб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сом арабларнинг отаси, Ёфас румларнинг отаси, Ҳом эса ҳабашларнинг отасидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Ёфас, Ёфат ва Яфт деб (ҳам) айтилади.

أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ، مَوْلَى عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ ذُكِرَتِ الأَعَاجِمُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لأَنَا بِهِمْ أَوْ بِبَعْضِهِمْ أَوْثَقُ مِنِّي بِكُمْ أَوْ بِبَعْضِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏ وَصَالِحُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ هَذَا يُقَالُ لَهُ صَالِحُ بْنُ مِهْرَانَ مَوْلَى عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам, Абу Бакр ибн Айёшдан ривоят қилди. У деди: бизга Солиҳ ибн Абу Солиҳ — Амр ибн Ҳурайснинг мавлоси — ривоят қилди. У деди: Мен Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдида ажамлар (араб бўлмаганлар) тилга олинди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен улардан, ёки уларнинг баъзиларидан, сизлардан, ёки сизларнинг баъзиларингиздан кўра кўпроқ ишончдаман,» дедилар. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Абу Бакр ибн Айёшнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Бу Солиҳ ибн Абу Солиҳга Амр ибн Ҳурайснинг мавлоси Солиҳ ибн Миҳрон ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ثَوْرُ بْنُ زَيْدٍ الدِّيلِيُّ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أُنْزِلَتْ سُورَةُ الْجُمُعَةِ فَتَلاَهَا فَلَمَّا بَلَغَ ‏:‏ ‏(‏ وآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ ‏)‏ قَالَ لَهُ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِنَا فَلَمْ يُكَلِّمْهُ ‏.‏ قَالَ وَسَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ فِينَا ‏.‏ قَالَ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى سَلْمَانَ فَقَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ كَانَ الإِيمَانُ بِالثُّرَيَّا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنْ هَؤُلاَءِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو الْغَيْثِ اسْمُهُ سَالِمٌ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُطِيعٍ مَدَنِيٌّ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: менга Савр ибн Зайд ад-Дийлий, Абул-Ғайсдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Биз Жумаъ сураси нозил қилинган пайтда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдида эдик. У уни тиловат қилдилар. «Ва улардан бошқаларга ҳам, улар ҳали (аввалгиларга) қўшилмаганлар» (Жума сураси, 3) (оятига) етганларида, бир киши унга: «Эй Расулуллоҳ, буларга ҳали бизга қўшилмаган кишилар кимлар?» деди. (Расулуллоҳ) унга (жавоб) гапирмадилар. (Рови) деди: Салмон Форсий бизнинг ичимизда эди. (Рови) деди: Шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўлларини Салмоннинг устига қўйиб: «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, агар имон Сурайё (юлдузи)да бўлса ҳам, албатта булардан (Салмоннинг қавмидан) кишилар уни олар эдилар,» дедилар. Бу ҳадис ҳасандир; у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча йўлдан ривоят қилинган. Абул-Ғайснинг исми Солим бўлиб, у Абдуллоҳ ибн Мутииънинг мавлоси, мадиналикдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْقَطَوَانِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عِمْرَانُ الْقَطَّانُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَظَرَ قِبَلَ الْيَمَنِ فَقَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ أَقْبِلْ بِقُلُوبِهِمْ وَبَارِكْ لَنَا فِي صَاعِنَا وَمُدِّنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ал-Қатавоний ва бошқа бир нечтаси ривоят қилди, улар деди: бизга Абу Довуд ат-Тоёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Имрон ал-Қаттон, Қатодадан, у Анасдан, у Зайд ибн Собит (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Яман томонга қараб: «Эй Аллаҳ, уларнинг қалбларини (яхшиликка) бургин ва бизнинг сўимиз ҳамда муддимизга барака бергин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни Зайд ибн Собитнинг ҳадисидан фақат Имрон ал-Қаттоннинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَتَاكُمْ أَهْلُ الْيَمَنِ هُمْ أَضْعَفُ قُلُوبًا وَأَرَقُّ أَفْئِدَةً الإِيمَانُ يَمَانٍ وَالْحِكْمَةُ يَمَانِيَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларга Яман аҳли келди. Улар қалби юмшоқроқ ва кўнгли майинроқдир. Имон яманлик, ҳикмат ҳам яманликдир,» дедилар. Бу бобда Ибн Аббос ва Абу Масъуддан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مَرْيَمَ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْمُلْكُ فِي قُرَيْشٍ وَالْقَضَاءُ فِي الأَنْصَارِ وَالأَذَانُ فِي الْحَبَشَةِ وَالأَمَانَةُ فِي الأَزْدِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْيَمَنَ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ أَبِي مَرْيَمَ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Солиҳ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Марям ал-Ансорий, Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳукмронлик Қурайшда, қазо (ҳукм чиқариш) Ансорда, азон ҳабашларда ва омонат ал-Аздда,» дедилар. Яъни Яманда. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Муовия ибн Солиҳдан, у Абу Марям ал-Ансорийдан, у Абу Ҳурайрадан шунга ўхшаш ривоят қилди, лекин уни (Набийга) кўтармади (марфуъ қилмади). Бу Зайд ибн Ҳубобнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمِّي، صَالِحُ بْنُ عَبْدِ الْكَبِيرِ بْنِ شُعَيْبٍ بْنِ الْحَبْحَابِ قَالَ حَدَّثَنِي عَمِّي عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَنَسٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الأَزْدُ أُسْدُ اللَّهِ فِي الأَرْضِ يُرِيدُ النَّاسُ أَنْ يَضَعُوهُمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يَرْفَعَهُمْ وَلَيَأْتِيَنَّ عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ يَقُولُ الرَّجُلُ يَا لَيْتَ أَبِي كَانَ أَزْدِيًّا يَا لَيْتَ أُمِّي كَانَتْ أَزْدِيَّةً ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَنَسٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ مَوْقُوفًا وَهُوَ عِنْدَنَا أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Абдулқуддус ибн Муҳаммад ал-Аттор ривоят қилди, у деди: менга амаким Солиҳ ибн Абдулкабир ибн Шуайб ибн ал-Ҳабҳоб ривоят қилди, у деди: менга амаким Абдуссалом ибн Шуайб, отасидан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Азд (қабиласи) Аллаҳнинг ердаги шерларидир. Одамлар уларни паст қилмоқчи бўлади, аммо Аллаҳ уларни фақат кўтаришни хоҳлайди. Одамларнинг бошига шундай замон келадики, бир киши: ‹Кошки отам аздий бўлса эди, кошки онам аздий бўлса эди,› дейди,» дедилар. Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўл билан биламиз. Бу ҳадис Анасдан шу иснод билан мавқуф (Анаснинг ўз сўзи) сифатида ҳам ривоят қилинган ва бу бизнинг наздимизда саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ الْعَبْدِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنِي غَيْلاَنُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ إِنْ لَمْ نَكُنْ مِنَ الأَزْدِ فَلَسْنَا مِنَ النَّاسِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абдулқуддус ибн Муҳаммад ал-Аттор ал-Басрий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Касир ал-Абдий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Маҳдий ибн Маймун ривоят қилди, менга Ғайлон ибн Жарир ривоят қилди, у деди: мен Анас ибн Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Агар биз Азддан бўлмасак, демак биз одамлардан эмасмиз.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ زَنْجُويَهْ، - بَغْدَادِيٌّ - قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ مِينَاءَ، مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ رَجُلٌ أَحْسِبُهُ مِنْ قَيْسٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْعَنْ حِمْيَرًا ‏.‏ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ جَاءَهُ مِنَ الشَّقِّ الآخَرِ فَأَعْرَضَ عَنْهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ رَحِمَ اللَّهُ حِمْيَرًا أَفْوَاهُهُمْ سَلاَمٌ وَأَيْدِيهِمْ طَعَامٌ وَهُمْ أَهْلُ أَمْنٍ وَإِيمَانٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ مِينَاءَ هَذَا أَحَادِيثُ مَنَاكِيرُ ‏.‏

Бизга Абу Бакр ибн Занжуя — бағдодлик — ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: менга отам, Мино — Абдурраҳмон ибн Авфнинг мавлоси — дан хабар берди, у деди: мен Абу Ҳурайранинг шундай деганини эшитдим: Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида эдик. Шунда бир киши келди — уни Қайсдан деб ўйлайман — ва: «Эй Расулуллаҳ, Ҳимярни лаънатланг,» деди. У (Набий) ундан юз ўгирди. Сўнг у бошқа томондан келди, У яна ундан юз ўгирди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ Ҳимярга раҳм қилсин! Уларнинг оғизлари саломдир, қўллари таомдир ва улар омонлик ва имон аҳлидирлар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўл билан, Абдурраззоқнинг ҳадисидан биламиз. Бу Минодан мункар (ноёб ва шубҳали) ҳадислар ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مَالِكٍ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الأَنْصَارُ وَمُزَيْنَةُ وَجُهَيْنَةُ وَغِفَارُ وَأَشْجَعُ وَمَنْ كَانَ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ مَوَالِيَّ لَيْسَ لَهُمْ مَوْلًى دُونَ اللَّهِ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ مَوْلاَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Абу Молик ал-Ашжаий ривоят қилди, у Мусо ибн Талҳадан, у Абу Айюб ал-Ансорийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ансорлар, Музайна, Жуҳайна, Ғифор, Ашжаъ ва Бану Абдуддордан бўлганлар менинг мавлоларимдир. Уларнинг Аллаҳдан бошқа мавлоси йўқ, Аллаҳ ва Унинг Расули уларнинг мавлосидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَسْلَمُ سَالَمَهَا اللَّهُ وَغِفَارُ غَفَرَ اللَّهُ لَهَا وَعُصَيَّةُ عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аслам — Аллаҳ уларни омон қилсин, Ғифор — Аллаҳ уларни мағфират қилсин, Усайя эса Аллаҳга ва Унинг Расулига итоатсизлик қилди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْرَقَتْنَا نِبَالُ ثَقِيفٍ فَادْعُ اللَّهَ عَلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ اهْدِ ثَقِيفًا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Хусаймдан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: Улар: «Эй Расулуллаҳ, Сақиф (қабиласининг) ўқлари бизни ярадор қилди, уларнинг устидан Аллаҳга (қарғиш) дуо қилинг,» дедилар. У: «Аллаҳим, Сақифни ҳидоят қил,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقَاهِرِ بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ مَاتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَكْرَهُ ثَلاَثَةَ أَحْيَاءٍ ثَقِيفًا وَبَنِي حَنِيفَةَ وَبَنِي أُمَيَّةَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Зайд ибн Ахзам ат-Тоий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулқоҳир ибн Шуайб ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ривоят қилди, у Ҳасандан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) учта қабилани — Сақиф, Бану Ҳанифа ва Бану Умайяни — ёқтирмаган ҳолда вафот этдилар. Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўл билан биламиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُصْمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ فِي ثَقِيفٍ كَذَّابٌ وَمُبِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ وَاقِدٍ أَبُو مُسْلِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُصْمٍ يُكْنَى أَبَا عُلْوَانَ وَهُوَ كُوفِيٌّ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ ‏.‏ وَشَرِيكٌ يَقُولُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُصْمٍ وَإِسْرَائِيلُ يَرْوِي عَنْ هَذَا الشَّيْخِ وَيَقُولُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُصْمَةَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо хабар берди, у Шариқдан, у Абдуллоҳ ибн Усмдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сақиф (қабиласи)да бир каззоб (ёлғончи) ва бир мубир (ҳалок қилувчи золим) бўлади,» дедилар. Бизга Абдурраҳмон ибн Воқид Абу Муслим ривоят қилди, у деди: бизга Шариқ шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абдуллоҳ ибн Усм Абу Улвон куняси билан аталади ва у куфаликдир. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Шариқнинг ҳадисидан биламиз. Шариқ «Абдуллоҳ ибн Усм» дейди, Исроил эса шу шайхдан ривоят қилиб, «Абдуллоҳ ибн Усма» дейди. Бу бобда Асмо бинт Абу Бакрдан ҳам (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَيُّوبُ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، أَهْدَى لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَكْرَةً فَعَوَّضَهُ مِنْهَا سِتَّ بَكَرَاتٍ فَتَسَخَّطَهَا فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏ "‏ إِنَّ فُلاَنًا أَهْدَى إِلَىَّ نَاقَةً فَعَوَّضْتُهُ مِنْهَا سِتَّ بَكَرَاتٍ فَظَلَّ سَاخِطًا وَلَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ لاَ أَقْبَلَ هَدِيَّةً إِلاَّ مِنْ قُرَشِيٍّ أَوْ أَنْصَارِيٍّ أَوْ ثَقَفِيٍّ أَوْ دَوْسِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ كَلاَمٌ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ يَرْوِي عَنْ أَيُّوبَ أَبِي الْعَلاَءِ وَهُوَ أَيُّوبُ بْنُ مِسْكِينٍ وَيُقَالُ ابْنُ أَبِي مِسْكِينٍ وَلَعَلَّ هَذَا الْحَدِيثَ الَّذِي رُوِيَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ هُوَ أَيُّوبُ أَبُو الْعَلاَءِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: менга Айюб хабар берди, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), бир бадавий Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бир ёш урғочи туя ҳадя қилди, У эса унга бунинг эвазига олтита ёш урғочи туя берди. Лекин у (бадавий) бундан норози бўлди. Бу хабар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етди, У Аллаҳга ҳамд айтиб, Уни мақтади, сўнг: «Фалон киши менга бир туя ҳадя қилди, мен унга бунинг эвазига олтита ёш урғочи туя бердим, у эса норози бўлиб қолди. Баттоки мен фақат қурайший ёки ансорий ёки сақафий ёки давсийдан бошқасидан ҳадя қабул қилмасликни қасд қилдим,» дедилар. Бу ҳадисда бундан кўпроқ сўз (гап) бор. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Язид ибн Ҳорун Айюб Абул-Аладан ривоят қилади — у эса Айюб ибн Мискин бўлиб, «Ибн Абу Мискин» ҳам дейилади. Эҳтимол, Айюбдан, у Саид ал-Мақбурийдан ривоят қилган бу ҳадис айнан Айюб Абул-Аладир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْحِمْصِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ ابْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَهْدَى رَجُلٌ مِنْ بَنِي فَزَارَةَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَاقَةً مِنْ إِبِلِهِ الَّتِي كَانُوا أَصَابُوا بِالْغَابَةِ فَعَوَّضَهُ مِنْهَا بَعْضَ الْعِوَضِ فَتَسَخَّطَهُ فَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى هَذَا الْمِنْبَرِ يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ رِجَالاً مِنَ الْعَرَبِ يُهْدِي أَحَدُهُمُ الْهَدِيَّةَ فَأُعَوِّضُهُ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا عِنْدِي ثُمَّ يَتَسَخَّطُهُ فَيَظَلُّ يَتَسَخَّطُ فِيهِ عَلَىَّ وَايْمُ اللَّهِ لاَ أَقْبَلُ بَعْدَ مَقَامِي هَذَا مِنْ رَجُلٍ مِنَ الْعَرَبِ هَدِيَّةً إِلاَّ مِنْ قُرَشِيٍّ أَوْ أَنْصَارِيٍّ أَوْ ثَقَفِيٍّ أَوْ دَوْسِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ هَارُونَ عَنْ أَيُّوبَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Холид ал-Ҳимсий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, у Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурийдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Бану Фазорадан бўлган бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га улар Ғоба (деган жой)да ўлжа олган туяларидан бир туяни ҳадя қилди. У эса унга бунинг эвазига бироз бадал (алмаштирма) берди, у (киши) эса бундан норози бўлди. Шунда мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шу минбар устида шундай деганини эшитдим: «Араблардан бўлган кишилар бордир, улардан бири менга ҳадя қилади, мен унга ўзимда борининг миқдорича бадал бераман, сўнг у бундан норози бўлади ва менга нисбатан норозилигини давом эттиради. Аллаҳга қасамки, мен шу туришимдан кейин араблардан бўлган бирон кишидан ҳадя қабул қилмайман — фақат қурайший ёки ансорий ёки сақафий ёки давсийдан бошқа,» дедилар. Бу ҳадис ҳасандир ва у Язид ибн Ҳоруннинг Айюбдан ривоят қилган ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَلاَذٍ، يُحَدِّثُ عَنْ نُمَيْرِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مَسْرُوحٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ الأَشْعَرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نِعْمَ الْحَىُّ الأَسْدُ وَالأَشْعَرُونَ لاَ يَفِرُّونَ فِي الْقِتَالِ وَلاَ يَغُلُّونَ هُمْ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَحَدَّثْتُ بِذَلِكَ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ لَيْسَ هَكَذَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ هُمْ مِنِّي وَإِلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لَيْسَ هَكَذَا حَدَّثَنِي أَبِي وَلَكِنَّهُ حَدَّثَنِي قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ هُمْ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَنْتَ أَعْلَمُ بِحَدِيثِ أَبِيكَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ وَهْبِ بْنِ جَرِيرٍ ‏.‏ وَيُقَالُ الأَسْدُ هُمُ الأَزْدُ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Яъқуб ва бошқа бир неча киши ривоят қилди, улар дедилар: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: мен Абдуллоҳ ибн Малознинг Нумайр ибн Авсдан ривоят қилиб гапираётганини эшитдим, у Молик ибн Масруҳдан, у Омир ибн Абу Омир ал-Ашъарийдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Азд ва Ашъарийлар қандай яхши қабиладир! Улар жангда қочмайдилар ва ўлжага хиёнат қилмайдилар. Улар мендан ва мен уларданман,» дедилар. У (Омир) деди: Мен буни Муовияга айтиб бердим. У: «Расулуллаҳ бундай демаган, балки: ‹Улар мендан ва менга (мансубдир),› деган,» деди. Мен: «Отам менга бундай ривоят қилмади, балки у менга шундай ривоят қилди, у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: ‹Улар мендан ва мен уларданман,› деганини эшитдим,» дедим. У: «Ундай бўлса, отангнинг ҳадисини сен яхшироқ биласан,» деди. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Ваҳб ибн Жарирнинг ҳадисидан биламиз. Ал-Асд — бу Азд, дейилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَسْلَمُ سَالَمَهَا اللَّهُ وَغِفَارُ غَفَرَ اللَّهُ لَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَأَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Аслам — Аллаҳ уларни омон қилсин, Ғифор — Аллаҳ уларни мағфират қилсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Зарр, Абу Барза ал-Асламий, Бурайда ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، نَحْوَ حَدِيثِ شُعْبَةَ وَزَادَ فِيهِ ‏ "‏ وَعُصَيَّةُ عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муаммал ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Динордан Шуъбанинг ҳадисига ўхшаш (ривоят қилди) ва унга шуни қўшди: «Усайя эса Аллаҳга ва Унинг Расулига итоатсизлик қилди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَغِفَارُ وَأَسْلَمُ وَمُزَيْنَةُ وَمَنْ كَانَ مِنْ جُهَيْنَةَ أَوْ قَالَ جُهَيْنَةُ وَمَنْ كَانَ مِنْ مُزَيْنَةَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ أَسَدٍ وَطَيِّءٍ وَغَطَفَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муғира ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки, Ғифор, Аслам, Музайна ва Жуҳайнадан бўлганлар,» — ёки: «Жуҳайна ва Музайнадан бўлганлар,» дедилар, — «Қиёмат кунида Аллаҳ наздида Асад, Тай ва Ғатафондан кўра яхшироқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مُحْرِزٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ جَاءَ نَفَرٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَبْشِرُوا يَا بَنِي تَمِيمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَشَّرْتَنَا فَأَعْطِنَا ‏.‏ قَالَ فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَاءَ نَفَرٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ فَقَالَ ‏"‏ أقْبَلُوا الْبُشْرَى فَلَمْ يَقْبَلْهَا بَنُو تَمِيمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا قَدْ قَبِلْنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Жомиъ ибн Шаддоддан, у Сафвон ибн Муҳриздан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), у деди: Бану Тамимдан бир гуруҳ одам Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келди. У: «Суюнчи (хушхабар) сизларга бўлсин, эй Бану Тамим,» дедилар. Улар: «Бизга хушхабар бердинг, энди бизга (мол-мулк) бер,» дедилар. У (Имрон) деди: Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзлари ўзгарди. Сўнг Яман аҳлидан бир гуруҳ одам келди. У: «Хушхабарни қабул қилинглар, зеро Бану Тамим уни қабул қилмади,» дедилар. Улар: «Қабул қилдик,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ ابْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَسْلَمُ وَغِفَارُ وَمُزَيْنَةُ خَيْرٌ مِنْ تَمِيمٍ وَأَسَدٍ وَغَطَفَانَ وَبَنِي عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ ‏"‏ ‏.‏ يَمُدُّ بِهَا صَوْتَهُ فَقَالَ الْقَوْمُ قَدْ خَابُوا وَخَسِرُوا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهُمْ خَيْرٌ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Умайрдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Бакрадан, у отасидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аслам, Ғифор ва Музайна Тамим, Асад, Ғатафон ва Бану Омир ибн Саъсаъадан яхшироқдир,» деб овозларини чўзиб айтдилар. Шунда жамоа: «Улар (Тамим ва бошқалар) ноумид бўлиб, зиён кўрдилар,» дедилар. У: «Демак, улар (Аслам ва бошқалар) улардан яхшироқдир,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ آدَمَ ابْنُ بِنْتِ أَزْهَرَ السَّمَّانِ، قَالَ حَدَّثَنِي جَدِّي، أَزْهَرُ السَّمَّانُ عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي شَامِنَا اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي يَمَنِنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَفِي نَجْدِنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي شَامِنَا وَبَارِكْ لَنَا فِي يَمَنِنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَفِي نَجْدِنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هُنَالِكَ الزَّلاَزِلُ وَالْفِتَنُ وَبِهَا أَوْ قَالَ مِنْهَا يَخْرُجُ قَرْنُ الشَّيْطَانِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَوْنٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Бишр ибн Одам — Азҳар ас-Саммоннинг қизининг ўғли — ривоят қилди, у деди: менга бобом Азҳар ас-Саммон ривоят қилди, у Ибн Авндан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳим, бизга Шомимизда барака бер, Аллаҳим, бизга Яманимизда барака бер,» дедилар. Улар: «Наждимизда ҳам (денг),» дедилар. У: «Аллаҳим, бизга Шомимизда барака бер ва бизга Яманимизда барака бер,» дедилар. Улар: «Наждимизда ҳам (денг),» дедилар. У: «Ўша ерда зилзилалар ва фитналар бор ва шу ердан,» — ёки: «шундан,» дедилар, — «шайтон шохи чиқади,» дедилар. Бу ҳадис шу йўл билан, Ибн Авннинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадис Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умардан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شُمَاسَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نُؤَلِّفُ الْقُرْآنَ مِنَ الرِّقَاعِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ طُوبَى لِلشَّأْمِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْنَا لأَىٍّ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لأَنَّ مَلاَئِكَةَ الرَّحْمَنِ بَاسِطَةٌ أَجْنِحَتَهَا عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: мен Яҳё ибн Айюбнинг Язид ибн Абу Ҳабибдан ривоят қилиб гапираётганини эшитдим, у Абдурраҳмон ибн Шумосадан, у Зайд ибн Собитдан (ривоят қилдики), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида чарм-латта парчаларидан Қуръонни жамлаб (тартиблаб) ўтирардик. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Шомга хуш бўлсин (туба),» дедилар. Биз: «Нима учун шундай, эй Расулуллаҳ?» дедик. У: «Чунки Раҳмоннинг фаришталари ўз қанотларини унинг устига ёйганлар,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Яҳё ибн Айюбнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ يَفْتَخِرُونَ بِآبَائِهِمُ الَّذِينَ مَاتُوا إِنَّمَا هُمْ فَحْمُ جَهَنَّمَ أَوْ لَيَكُونَنَّ أَهْوَنَ عَلَى اللَّهِ مِنَ الْجُعَلِ الَّذِي يُدَهْدِهُ الْخِرَاءَ بِأَنْفِهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَذْهَبَ عَنْكُمْ عُبِّيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ إِنَّمَا هُوَ مُؤْمِنٌ تَقِيٌّ وَفَاجِرٌ شَقِيٌّ النَّاسُ كُلُّهُمْ بَنُو آدَمَ وَآدَمُ خُلِقَ مِنْ تُرَابٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Саъд ривоят қилди, Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, вафот этган оталари билан фахрланадиган қавмлар (бу ишдан) тўхтасинлар; зеро, улар (оталар) жаҳаннамнинг кўмиридир. Акс ҳолда улар Аллаҳ ҳузурида тезагини бурни билан думалатиб юрадиган гўнг қўнғизидан ҳам хорроқ бўладилар. Албатта, Аллаҳ сизлардан жоҳилият такаббурлигини кетказди. (Энди инсон фақат) тақводор мўмин ёки бадбахт фожирдир. Одамларнинг барчаси Одамнинг болаларидир, Одам эса тупроқдан яратилган,» дедилар.» Бу бобда Ибн Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مُوسَى بْنِ أَبِي عَلْقَمَةَ الْفَرْوِيُّ الْمَدَنِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ قَدْ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْكُمْ عُبِّيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ وَفَخْرَهَا بِالآبَاءِ مُؤْمِنٌ تَقِيٌّ وَفَاجِرٌ شَقِيٌّ وَالنَّاسُ بَنُو آدَمَ وَآدَمُ مِنْ تُرَابٍ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏‏ وَهَذَا أَصَحُّ عِنْدَنَا مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏ وَسَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ قَدْ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَيَرْوِي عَنْ أَبِيهِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه ‏.‏ وَقَدْ رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ ابْنِ سَعْدٍ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي عَامِرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Мусо ибн Абу Алқама ал-Фарвий ал-Маданий ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, Ҳишом ибн Саъддан, у Саид ибн Абу Саиддан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ сизлардан жоҳилият такаббурлигини ва оталар билан фахрланишни кетказди. (Инсон фақат) тақводор мўмин ёки бадбахт фожирдир. Одамлар Одамнинг болаларидир, Одам эса тупроқдандир,» дедилар.» Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ривоят) бизнинг наздимизда биринчи ҳадисдан кўра саҳиҳроқдир. Саид ал-Мақбурий Абу Ҳурайрадан (бевосита) эшитган ва отасидан Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан кўп нарсаларни ривоят қилади. Суфён ас-Саврий ва бошқа бир неча киши ҳам бу ҳадисни Ҳишом ибн Саъддан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Абу Омирнинг Ҳишом ибн Саъддан (ривоят қилган) ҳадисига ўхшаш қилиб ривоят қилган.