Намоз китоби

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمٍ، وَهُوَ ابْنُ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ أَخْبَرَنِي نَافِعُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَمَّنِي جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ عِنْدَ الْبَيْتِ مَرَّتَيْنِ فَصَلَّى الظُّهْرَ فِي الأُولَى مِنْهُمَا حِينَ كَانَ الْفَىْءُ مِثْلَ الشِّرَاكِ ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ حِينَ كَانَ كُلُّ شَيْءٍ مِثْلَ ظِلِّهِ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ حِينَ وَجَبَتِ الشَّمْسُ وَأَفْطَرَ الصَّائِمُ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ صَلَّى الْفَجْرَ حِينَ بَرَقَ الْفَجْرُ وَحَرُمَ الطَّعَامُ عَلَى الصَّائِمِ ‏.‏ وَصَلَّى الْمَرَّةَ الثَّانِيَةَ الظُّهْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ لِوَقْتِ الْعَصْرِ بِالأَمْسِ ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَيْهِ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ لِوَقْتِهِ الأَوَّلِ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ الآخِرَةَ حِينَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ثُمَّ صَلَّى الصُّبْحَ حِينَ أَسْفَرَتِ الأَرْضُ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَىَّ جِبْرِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ هَذَا وَقْتُ الأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِكَ ‏.‏ وَالْوَقْتُ فِيمَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Абуз-Зинод ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Айёш ибн Абу Рабиадан, у Ҳаким ибн Ҳакимдан — у Аббод ибн Ҳунайфнинг ўғлидир — (у деди:) менга Нофиъ ибн Жубайр ибн Мутъим хабар бериб деди: менга Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо) хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Жибрил (алайҳиссалом) менга Байт (Каъба) олдида икки марта имом бўлди. Биринчи мартасида Зуҳрни соя поябзал ипи (каби қисқа) бўлганда ўқиди; сўнг Асрни ҳар бир нарса ўз сояси билан тенг бўлганда ўқиди; сўнг Мағрибни қуёш ботганда ва рўзадор ифтор қиладиган пайтда ўқиди; сўнг Ишони шафақ ғойиб бўлганда ўқиди; сўнг Бомдодни тонг ёришганда ва рўзадорга таом ҳаром бўладиган пайтда ўқиди. Иккинчи мартасида Зуҳрни ҳар бир нарсанинг сояси ўзи билан тенг бўлганда — кечаги Аср вақтида ўқиди; сўнг Асрни ҳар бир нарсанинг сояси ўзининг икки баробари бўлганда ўқиди; сўнг Мағрибни аввалги вақтида ўқиди; сўнг охирги Ишони кечанинг учдан бири ўтганда ўқиди; сўнг Субҳни ер ёришиб кетганда ўқиди. Сўнг Жибрил менга юзланиб: «Эй Муҳаммад, бу сендан олдинги пайғамбарларнинг вақтидир. Вақт эса шу икки вақтнинг орасидагидир,» деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Бурайда, Абу Мусо, Абу Масъуд ал-Ансорий, Абу Саид, Жобир, Амр ибн Ҳазм, ал-Баро ва Анас (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор.

أَخْبَرَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، أَخْبَرَنِي وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَّنِي جِبْرِيلُ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏"‏ لِوَقْتِ الْعَصْرِ بِالأَمْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي الْمَوَاقِيتِ حَدِيثُ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ جَابِرٍ فِي الْمَوَاقِيتِ قَدْ رَوَاهُ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَأَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Менга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо хабар берди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Ҳусайн ибн Алий ибн Ҳусайн хабар берди, у деди: менга Ваҳб ибн Кайсон хабар берди, Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Менга Жибрил имом бўлди,» дедилар. Сўнг Ибн Аббоснинг ҳадисига ўхшашини, унинг маъносида зикр қилди. Аммо унда: «Кечаги Аср вақтида,» (деган жумлани) зикр қилмади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Ибн Аббоснинг ҳадиси (ҳам) ҳасан саҳиҳдир. Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: намоз вақтлари ҳақида энг саҳиҳи Жобирнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилган) ҳадисидир. (У) деди: Жобирнинг намоз вақтлари ҳақидаги ҳадисини Ато ибн Абу Рабоҳ, Амр ибн Динор ва Абуз-Зубайр ҳам Жобир ибн Абдуллоҳ дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Ваҳб ибн Кайсоннинг Жобирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилган) ҳадисига ўхшаш (тарзда) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ لِلصَّلاَةِ أَوَّلاً وَآخِرًا وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ صَلاَةِ الظُّهْرِ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ وَآخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَدْخُلُ وَقْتُ الْعَصْرِ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ صَلاَةِ الْعَصْرِ حِينَ يَدْخُلُ وَقْتُهَا وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ تَصْفَرُّ الشَّمْسُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْمَغْرِبِ حِينَ تَغْرُبُ الشَّمْسُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَغِيبُ الأُفُقُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ حِينَ يَغِيبُ الأُفُقُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَنْتَصِفُ اللَّيْلُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْفَجْرِ حِينَ يَطْلُعُ الْفَجْرُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ تَطْلُعُ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَدِيثُ الأَعْمَشِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْمَوَاقِيتِ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ كَانَ يُقَالُ إِنَّ لِلصَّلاَةِ أَوَّلاً وَآخِرًا فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Албатта, намознинг аввали ва охири бор. Зуҳр намозининг аввалги вақти қуёш оғган пайтдир, охирги вақти эса Аср вақти кирган пайтдир. Аср намозининг аввалги вақти унинг вақти кирган пайтдир, охирги вақти эса қуёш сарғайган пайтдир. Мағрибнинг аввалги вақти қуёш ботган пайтдир, охирги вақти эса уфқ ғойиб бўлган пайтдир. Охирги Ишонинг аввалги вақти уфқ ғойиб бўлган пайтдир, охирги вақти эса тун ярмига етган пайтдир. Бомдоднинг аввалги вақти тонг отган пайтдир, охирги вақти эса қуёш чиққан пайтдир.» (Абу Исо) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг шундай деганини эшитдим: намоз вақтлари ҳақида ал-Аъмашнинг Мужоҳиддан (ривоят қилган) ҳадиси Муҳаммад ибн Фузайлнинг ал-Аъмашдан (ривоят қилгани)дан саҳиҳроқдир, Муҳаммад ибн Фузайлнинг ҳадиси эса хатодир, унда Муҳаммад ибн Фузайл хато қилган. Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома ривоят қилди, Абу Ишоқ ал-Фазорийдан, у ал-Аъмашдан, у Мужоҳиддан (ривоят қилдики), у деди: «Айтилар эдики, албатта, намознинг аввали ва охири бор,» — сўнг Муҳаммад ибн Фузайлнинг ал-Аъмашдан (ривоят қилган) ҳадисига ўхшашини, унинг маъносида зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْ مَوَاقِيتِ الصَّلاَةِ فَقَالَ ‏"‏ أَقِمْ مَعَنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ حِينَ طَلَعَ الْفَجْرُ ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ بَيْضَاءُ مُرْتَفِعَةٌ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْمَغْرِبِ حِينَ وَقَعَ حَاجِبُ الشَّمْسِ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْعِشَاءِ فَأَقَامَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ أَمَرَهُ مِنَ الْغَدِ فَنَوَّرَ بِالْفَجْرِ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالظُّهْرِ فَأَبْرَدَ وَأَنْعَمَ أَنْ يُبْرِدَ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْعَصْرِ فَأَقَامَ وَالشَّمْسُ آخِرَ وَقْتِهَا فَوْقَ مَا كَانَتْ ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ إِلَى قُبَيْلِ أَنْ يَغِيبَ الشَّفَقُ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْعِشَاءِ فَأَقَامَ حِينَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ عَنْ مَوَاقِيتِ الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ أَنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَوَاقِيتُ الصَّلاَةِ كَمَا بَيْنَ هَذَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ, ал-Ҳасан ибн ас-Саббоҳ ал-Баззор ва Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо — маъно биттадир — ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилди, Суфён ас-Саврийдан, у Алқама ибн Марсаддан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига бир киши келди ва ундан намоз вақтлари ҳақида сўради. Шунда у: «Ин шаа Аллаҳ, биз билан бирга қол,» дедилар. Сўнг Билолга буюрдилар, у тонг отганда иқомат айтди. Сўнг унга буюрдилар, у қуёш оғганда иқомат айтди ва Зуҳрни ўқидилар. Сўнг унга буюрдилар, у иқомат айтди ва Асрни қуёш оқ ва баланд турганда ўқидилар. Сўнг унга Мағриб (учун) буюрдилар, қуёшнинг чеккаси ботган пайтда (иқомат айтилди). Сўнг унга Ишо (учун) буюрдилар, у шафақ ғойиб бўлганда иқомат айтди. Сўнг эртаси куни унга буюрдилар, у Бомдодни ёриштириб (ўқитди). Сўнг унга Зуҳр (учун) буюрдилар, салқин тушгунича куттирди ва яхшилаб салқинлатди. Сўнг унга Аср (учун) буюрдилар, у иқомат айтди, қуёш эса ўз вақтининг охирида (кечагидан) юқорироқ эди. Сўнг унга буюрдилар, у Мағрибни шафақ ғойиб бўлишидан сал олдингача кечиктирди. Сўнг унга Ишо (учун) буюрдилар, у кечанинг учдан бири ўтганда иқомат айтди. Сўнг: «Намоз вақтлари ҳақида сўраган киши қани?» дедилар. Шунда у киши: «Мен,» деди. Шунда: «Намоз вақтлари шу иккисининг орасидагидир,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. (У) деди: буни Шуъба ҳам Алқама ибн Марсаддан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، قَالَ وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيُصَلِّي الصُّبْحَ فَيَنْصَرِفُ النِّسَاءُ قَالَ الأَنْصَارِيُّ فَيَمُرُّ النِّسَاءُ مُتَلَفِّفَاتٍ بِمُرُوطِهِنَّ مَا يُعْرَفْنَ مِنَ الْغَلَسِ ‏.‏ وَقَالَ قُتَيْبَةُ مُتَلَفِّعَاتٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَقَيْلَةَ بِنْتِ مَخْرَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَهُ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَسْتَحِبُّونَ التَّغْلِيسَ بِصَلاَةِ الْفَجْرِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, Молик ибн Анасдан; (Қутайба) деди: бизга ал-Ансорий ҳам ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, Яҳё ибн Саиддан, у Амрадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бомдодни ўқир эдилар, сўнг аёллар (намоздан) қайтар эдилар.» Ал-Ансорий деди: «Аёллар ўз чодирларига ўраниб ўтар эдилар, қоронғулик туфайли танилмас эдилар.» Қутайба эса: «ўралиб,» деди. (У) деди: бу бобда Ибн Умар, Анас ва Қайла бинт Махрама (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Буни аз-Зуҳрий Урвадан, у Оишадан шунга ўхшаш ривоят қилган. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан илм аҳлининг бир нечтаси танлаган, улар орасида Абу Бакр, Умар ва улардан кейинги тобеинлар бор. Шуни Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар, Бомдод намозини қоронғуда (эрта) ўқишни мустаҳаб дейдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، - هُوَ ابْنُ سُلَيْمَانَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ أَسْفِرُوا بِالْفَجْرِ فَإِنَّهُ أَعْظَمُ لِلأَجْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ أَيْضًا عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ وَجَابِرٍ وَبِلاَلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ الإِسْفَارَ بِصَلاَةِ الْفَجْرِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ مَعْنَى الإِسْفَارِ أَنْ يَضِحَ الْفَجْرُ فَلاَ يُشَكَّ فِيهِ وَلَمْ يَرَوْا أَنَّ مَعْنَى الإِسْفَارِ تَأْخِيرُ الصَّلاَةِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда — у Ибн Сулаймондир — ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Осим ибн Умар ибн Қатодадан, у Маҳмуд ибн Лабиддан, у Рофеъ ибн Хадиж (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Бомдодни ёришганда ўқинглар, чунки бу ажр (савоб) жиҳатидан каттароқдир.»» (У) деди: бу ҳадисни Шуъба ва ас-Саврий ҳам Муҳаммад ибн Ишоқдан ривоят қилганлар. (У) деди: буни Муҳаммад ибн Ажлон ҳам Осим ибн Умар ибн Қатодадан ривоят қилган. (У) деди: бу бобда Абу Барза ал-Асламий, Жобир ва Билол (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Рофеъ ибн Хадижнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва тобеинлардан илм аҳлининг бир нечтаси Бомдод намозини ёриштириб (ўқишни) маъқул кўрган. Шуни Суфён ас-Саврий ҳам айтади. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ эса: «Исфор (ёриштириш)нинг маъноси тонг аниқ (ойдин) бўлиб, унда шубҳа қолмаслигидир,» дедилар ва Исфорнинг маъноси намозни кечиктириш дегани эмас, деб ҳисобладилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا كَانَ أَشَدَّ تَعْجِيلاً لِلظُّهْرِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ مِنْ أَبِي بَكْرٍ وَلاَ مِنْ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَخَبَّابٍ وَأَبِي بَرْزَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَنَسٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَقَدْ تَكَلَّمَ شُعْبَةُ فِي حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ مِنْ أَجْلِ حَدِيثِهِ الَّذِي رَوَى عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ سَأَلَ النَّاسَ وَلَهُ مَا يُغْنِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى وَرَوَى لَهُ سُفْيَانُ وَزَائِدَةُ وَلَمْ يَرَ يَحْيَى بِحَدِيثِهِ بَأْسًا ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي تَعْجِيلِ الظُّهْرِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Суфёндан, у Ҳаким ибн Жубайрдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Зуҳрни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам, Абу Бакрдан ҳам, Умардан ҳам кўра кўпроқ тезлатадиган бирорта одамни кўрмадим.» (У) деди: бу бобда Жобир ибн Абдуллоҳ, Хаббоб, Абу Барза, Ибн Масъуд, Зайд ибн Собит, Анас ва Жобир ибн Самура (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасандир. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан илм аҳли танлаган. Алий ибн ал-Мадиний деди: Яҳё ибн Саид деди: Шуъба Ҳаким ибн Жубайр ҳақида унинг Ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган: «Ким ўзига етадиган (мол-мулки) бўла туриб одамлардан сўраса,» (деган) ҳадиси сабабли (танқид билан) гапирган. Яҳё деди: ундан Суфён ва Зоида (ҳам) ривоят қилган, Яҳё эса унинг ҳадисида зиён кўрмаган. Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: Ҳаким ибн Жубайрдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Зуҳрни тезлатиш ҳақида (ҳам) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ أَحْسَنُ حَدِيثٍ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Алий ал-Ҳулвоний ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ хабар берди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у деди: менга Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу) хабар бердики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зуҳрни қуёш оғганда ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Бу шу бобдаги энг яхши ҳадисдир. Бу бобда Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ҳам ривоят) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلاَةِ فَإِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَالْمُغِيرَةِ وَالْقَاسِمِ بْنِ صَفْوَانَ عَنْ أَبِيهِ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَارَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ تَأْخِيرَ صَلاَةِ الظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا الإِبْرَادُ بِصَلاَةِ الظُّهْرِ إِذَا كَانَ مَسْجِدًا يَنْتَابُ أَهْلُهُ مِنَ الْبُعْدِ فَأَمَّا الْمُصَلِّي وَحْدَهُ وَالَّذِي يُصَلِّي فِي مَسْجِدِ قَوْمِهِ فَالَّذِي أُحِبُّ لَهُ أَنْ لاَ يُؤَخِّرَ الصَّلاَةَ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى مَنْ ذَهَبَ إِلَى تَأْخِيرِ الظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ هُوَ أَوْلَى وَأَشْبَهُ بِالاِتِّبَاعِ وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ أَنَّ الرُّخْصَةَ لِمَنْ يَنْتَابُ مِنَ الْبُعْدِ وَالْمَشَقَّةِ عَلَى النَّاسِ فَإِنَّ فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ مَا يَدُلُّ عَلَى خِلاَفِ مَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو ذَرٍّ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَأَذَّنَ بِلاَلٌ بِصَلاَةِ الظُّهْرِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بِلاَلُ أَبْرِدْ ثُمَّ أَبْرِدْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَوْ كَانَ الأَمْرُ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ لَمْ يَكُنْ لِلإِبْرَادِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَعْنًى لاِجْتِمَاعِهِمْ فِي السَّفَرِ وَكَانُوا لاَ يَحْتَاجُونَ أَنْ يَنْتَابُوا مِنَ الْبُعْدِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Саид ибн ал-Мусайяб ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Иссиқ қаттиқ бўлганда намозни салқинга (қолдириб) қилинг, чунки иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир.» (У) деди: бу бобда Абу Саид, Абу Зарр, Ибн Умар, ал-Муғира, ал-Қосим ибн Сафвон отасидан, Абу Мусо, Ибн Аббос ва Анас (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. (У) деди: шу ҳақида Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳам) ривоят қилинган, аммо у саҳиҳ эмас. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан бир қавм иссиқ қаттиқ бўлганда Зуҳр намозини кечиктиришни танлаган, бу Ибн ал-Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Шофеий деди: «Зуҳр намозини салқинлатиш фақат аҳли узоқдан келадиган масжид бўлса (жоиз); ёлғиз намоз ўқийдиган ва ўз қавмининг масжидида ўқийдиган кишига келсак, мен у учун иссиқ қаттиқ бўлганда намозни кечиктирмаслигини яхши кўраман.» Абу Исо деди: иссиқ қаттиқ бўлганда Зуҳрни кечиктиришга (қойил) бўлганларнинг маъноси авлороқ ва (Суннатга) эргашишга ўхшашроқдир. Шофеийнинг: «рухсат узоқдан келадиганлар ва одамларга машаққат (бўлиши) сабабли,» деган (қараши)га келсак, Абу Заррнинг ҳадисида Шофеий айтганининг аксига далолат қиладиган нарса бор. Абу Зарр деди: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан сафарда эдик. Билол Зуҳр намозига азон айтди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Билол, салқинлат, сўнг салқинлат,» дедилар.» Агар иш Шофеий айтгандек бўлганда эди, ўша вақтда салқинлатишнинг маъноси бўлмас эди, чунки улар сафарда (бирга) тўпланган эдилар ва узоқдан келишга муҳтож эмас эдилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُهَاجِرٍ أَبِي الْحَسَنِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي سَفَرٍ وَمَعَهُ بِلاَلٌ فَأَرَادَ بِلاَلٌ أَنْ يُقِيمَ فَقَالَ ‏"‏ أَبْرِدْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يُقِيمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْرِدْ فِي الظُّهْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَتَّى رَأَيْنَا فَىْءَ التُّلُولِ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, Муҳожир Абул-Ҳасандан, у Зайд ибн Ваҳбдан, у Абу Зарр (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сафарда эдилар, у киши билан бирга Билол бор эди. Билол иқомат айтмоқчи бўлди, шунда (Расулуллаҳ): «Салқинлат,» дедилар. Сўнг (Билол яна) иқомат айтмоқчи бўлди, шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Зуҳрни салқинлат,» дедилар. (Абу Зарр) деди: «Ҳатто биз тепаликларнинг соясини кўргунимизча (куттирди), сўнг иқомат айтди ва намоз ўқилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир, шунинг учун намозни салқинга (қолдириб) қилинг,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ فِي حُجْرَتِهَا لَمْ يَظْهَرِ الْفَىْءُ مِنْ حُجْرَتِهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي أَرْوَى وَجَابِرٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ‏.‏ قَالَ وَيُرْوَى عَنْ رَافِعٍ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي تَأْخِيرِ الْعَصْرِ وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةُ وَأَنَسٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ التَّابِعِينَ تَعْجِيلُ صَلاَةِ الْعَصْرِ وَكَرِهُوا تَأْخِيرَهَا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Асрни қуёш ҳужрамда (нури) турган, ҳужрамдан соя зоҳир бўлмаган пайтда ўқидилар.» (У) деди: бу бобда Анас, Абу Арво, Жобир ва Рофеъ ибн Хадиж (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. (У) деди: Рофеъдан (ҳам) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Асрни кечиктириш ҳақида ривоят қилинади, аммо у саҳиҳ эмас. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли танлаган, улар орасида Умар, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Оиша, Анас ва тобеинлардан бир нечтаси бор — Аср намозини тезлатишни (танладилар) ва уни кечиктиришни макруҳ кўрдилар. Шуни Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فِي دَارِهِ بِالْبَصْرَةِ حِينَ انْصَرَفَ مِنَ الظُّهْرِ وَدَارُهُ بِجَنْبِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ قُومُوا فَصَلُّوا الْعَصْرَ ‏.‏ قَالَ فَقُمْنَا فَصَلَّيْنَا فَلَمَّا انْصَرَفْنَا قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ تِلْكَ صَلاَةُ الْمُنَافِقِ يَجْلِسُ يَرْقُبُ الشَّمْسَ حَتَّى إِذَا كَانَتْ بَيْنَ قَرْنَىِ الشَّيْطَانِ قَامَ فَنَقَرَ أَرْبَعًا لاَ يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلاَّ قَلِيلاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар ривоят қилди, ал-Ало ибн Абдурраҳмондан (ривоят қилдики), у Басрадаги уйида Зуҳрдан бўшаган пайтда Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)нинг ҳузурига кирди — унинг уйи масжиднинг ёнида эди. Шунда (Анас): «Туринглар, Асрни ўқинглар,» деди. (ал-Ало) деди: «Биз туриб намоз ўқидик. Бўшаганимизда (Анас) деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Бу мунофиқнинг намозидир — у ўтириб қуёшни кузатади, ҳатто у (қуёш) шайтоннинг икки шохи орасига (етиб) борганда туради-да, тўрт (ракат)ни чўқилаб (шошиб) ўқийди, уларда Аллаҳни фақат озгина зикр қилади.»» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَشَدَّ تَعْجِيلاً لِلظُّهْرِ مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ أَشَدُّ تَعْجِيلاً لِلْعَصْرِ مِنْهُ ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Улайя ривоят қилди, Айюбдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Умму Салама (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зуҳрни сизлардан кўра кўпроқ тезлатар эдилар, сизлар эса Асрни у кишидан кўра кўпроқ тезлатасизлар.»

قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ ابْنِ عُلَيَّةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَوَجَدْتُ فِي كِتَابِي أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، ‏.‏

Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Исмоил ибн Улайядан, у Ибн Журайждан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Умму Салама (розияллаҳу анҳо)дан шунга ўхшаш (тарзда ҳам) ривоят қилинган. Мен китобимда (шуни) топдим: менга Алий ибн Ҳужр хабар берди, Исмоил ибн Иброҳимдан, у Ибн Журайждан.

وَحَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Ва бизга Бишр ибн Муоз ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Улайя, Ибн Журайждан, шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди. Ва бу (иснод) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الْمَغْرِبَ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَتَوَارَتْ بِالْحِجَابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَالصُّنَابِحِيِّ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَأَنَسٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ الْعَبَّاسِ قَدْ رُوِيَ مَوْقُوفًا عَنْهُ وَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏ وَالصُّنَابِحِيُّ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ صَاحِبُ أَبِي بَكْرٍ رضى الله عنه ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ اخْتَارُوا تَعْجِيلَ صَلاَةِ الْمَغْرِبِ وَكَرِهُوا تَأْخِيرَهَا حَتَّى قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ لِصَلاَةِ الْمَغْرِبِ إِلاَّ وَقْتٌ وَاحِدٌ وَذَهَبُوا إِلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَيْثُ صَلَّى بِهِ جِبْرِيلُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳотим ибн Исмоил, Язид ибн Абу Убайддан, у Салама ибн ал-Акваъдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Шамол ботиб, парда ортига яширинганда Мағрибни ўқир эдилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Жобир, ас-Сунобиҳий, Зайд ибн Холид, Анас, Рофеъ ибн Хадиж, Абу Айюб, Умм Ҳабиба, Аббос ибн Абдулмутталиб ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Аббоснинг ҳадиси ундан мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолда ривоят қилинган, ва бу саҳиҳроқдир. Ас-Сунобиҳий эса Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан эшитмаган, у Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг саҳобасидир. Абу Исо (Термизий) деди: Салама ибн ал-Акваънинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва уларнинг кетидан келган тобеинлардан кўпчилик илм аҳлининг сўзидир; улар Мағриб намозини эртароқ ўқишни ихтиёр қилганлар ва уни кечиктиришни ёқтирмаганлар. Ҳатто баъзи илм аҳли: «Мағриб намозининг фақат битта вақти бор,» деганлар ва Жибрил (алайҳиссалом) Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) билан бирга ўқиган пайтдаги Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг ҳадисига суянганлар. Бу Ибнул-Муборак ва Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ أَنَا أَعْلَمُ النَّاسِ، بِوَقْتِ هَذِهِ الصَّلاَةِ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّيهَا لِسُقُوطِ الْقَمَرِ لِثَالِثَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, бизга Абу Авона, Абу Бишрдан, у Башир ибн Собитдан, у Ҳабиб ибн Солимдан, у Нуъмон ибн Баширдан (ривоят қилди), у деди: Мен бу намознинг вақтини одамларнинг энг яхши билувчисиман: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) уни ойнинг учинчи (кечаси)даги ой ботган пайтда ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ، هُشَيْمٌ عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ هُشَيْمٌ عَنْ بَشِيرِ بْنِ ثَابِتٍ، ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي عَوَانَةَ أَصَحُّ عِنْدَنَا لأَنَّ يَزِيدَ بْنَ هَارُونَ رَوَى عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، نَحْوَ رِوَايَةِ أَبِي عَوَانَةَ ‏.‏

Бизга Абу Бакр Муҳаммад ибн Абон ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Абу Авонадан, шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадисни Ҳушайм, Абу Бишрдан, у Ҳабиб ибн Солимдан, у Нуъмон ибн Баширдан ривоят қилган, ва Ҳушайм унда Башир ибн Собитни зикр қилмаган. Бизнинг наздимизда Абу Авонанинг ҳадиси саҳиҳроқдир, чунки Язид ибн Ҳорун, Шуъбадан, у Абу Бишрдан, Абу Авонанинг ривоятига ўхшашини ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ أَنْ يُؤَخِّرُوا الْعِشَاءَ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ أَوْ نِصْفِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي بَرْزَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ رَأَوْا تَأْخِيرَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абда, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Агар умматимга машаққат бўлиб қолишидан (қўрқмаганимда), албатта уларга Хуфтон намозини кечанинг учдан бири ёки ярмига қадар кечиктиришни буюрардим,» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Жобир ибн Самура, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Барза, Ибн Аббос, Абу Саид ал-Худрий, Зайд ибн Холид ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳли ихтиёр қилган; улар охирги Хуфтон намозини кечиктиришни маъқул кўрганлар. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا عَوْفٌ، قَالَ أَحْمَدُ وَحَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ، هُوَ الْمُهَلَّبِيُّ وَإِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ جَمِيعًا عَنْ عَوْفٍ، عَنْ سَيَّارِ بْنِ سَلاَمَةَ، هُوَ أَبُو الْمِنْهَالِ الرِّيَاحِيُّ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَ الْعِشَاءِ وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي بَرْزَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ النَّوْمَ قَبْلَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا وَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ بَعْضُهُمْ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ أَكْثَرُ الأَحَادِيثِ عَلَى الْكَرَاهِيَةِ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي النَّوْمِ قَبْلَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ فِي رَمَضَانَ ‏.‏ وَسَيَّارُ بْنُ سَلاَمَةَ هُوَ أَبُو الْمِنْهَالِ الرِّيَاحِيُّ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Авф хабар берди. Аҳмад деди: ва бизга Аббод ибн Аббод (у ал-Муҳаллабийдир) ҳамда Исмоил ибн Улайя — иккаласи бирга — Авфдан, у Сайёр ибн Саламадан (у Абул-Минҳол ар-Риёҳийдир), у Абу Барзадан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Хуфтондан олдин ухлашни ва ундан кейин (суҳбат қуриб) гаплашишни ёқтирмас эдилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Оиша, Абдуллоҳ ибн Масъуд ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Барзанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли Хуфтон намозидан олдин ухлашни ва ундан кейин гаплашишни ёқтирмаганлар, баъзилари эса бунда рухсат берганлар. Абдуллоҳ ибнул-Муборак деди: ҳадисларнинг кўпчилиги ёқтирмаслик (кароҳат) томонидадир. Баъзилари Рамазонда Хуфтон намозидан олдин ухлашга рухсат берганлар. Сайёр ибн Салама — у Абул-Минҳол ар-Риёҳийдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْمُرُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ فِي الأَمْرِ مِنْ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ وَأَنَا مَعَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَوْسِ بْنِ حُذَيْفَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الْحَسَنُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ جُعْفِيٍّ يُقَالُ لَهُ قَيْسٌ أَوِ ابْنُ قَيْسٍ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ فِي قِصَّةٍ طَوِيلَةٍ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي السَّمَرِ بَعْدَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ فَكَرِهَ قَوْمٌ مِنْهُمُ السَّمَرَ بَعْدَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ فِي مَعْنَى الْعِلْمِ وَمَا لاَ بُدَّ مِنْهُ مِنَ الْحَوَائِجِ وَأَكْثَرُ الْحَدِيثِ عَلَى الرُّخْصَةِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ سَمَرَ إِلاَّ لِمُصَلٍّ أَوْ مُسَافِرٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Абу Муовия, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Умар ибнул-Хаттобдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) мусулмонларнинг ишларидан бирор иш тўғрисида Абу Бакр билан тунда суҳбатлашар эдилар, мен ҳам улар билан бирга бўлардим. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Авс ибн Ҳузайфа ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умарнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисни ал-Ҳасан ибн Убайдуллоҳ ҳам, Иброҳимдан, у Алқамадан, у Жуъфий (қабиласи)дан бўлган Қайс ёки Ибн Қайс деб аталадиган бир кишидан, у Умардан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан узун бир қисса ичида ривоят қилган. Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва уларнинг кетидан келганлардан бўлган илм аҳли охирги Хуфтон намозидан кейин тунда суҳбатлашиш тўғрисида ихтилоф қилганлар: улардан бир қавм Хуфтондан кейин суҳбатлашишни ёқтирмаган, баъзилари эса илм маъносида ёки муқаррар бўлган эҳтиёжлар тўғрисида бўлса рухсат берганлар; ва ҳадиснинг кўпчилиги рухсат (томонида)дир. Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан: «Намоз ўқийдиган ёки мусофирдан бошқа учун (тунда) суҳбатлашиш (ёқимли) эмас,» деганлари ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الْعُمَرِيِّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ غَنَّامٍ، عَنْ عَمَّتِهِ أُمِّ فَرْوَةَ، وَكَانَتْ، مِمَّنْ بَايَعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ ‏ "‏ الصَّلاَةُ لأَوَّلِ وَقْتِهَا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, бизга ал-Фазл ибн Мусо, Абдуллоҳ ибн Умар ал-Умарийдан, у ал-Қосим ибн Ғанномдан, у унинг аммаси Умм Фарвадан (у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га байъат қилганлардан эди) (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан: «Қайси амаллар афзал?» деб сўралди. У: «Намозни аввалги вақтида (ўқиш),» дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏ "‏ يَا عَلِيُّ ثَلاَثٌ لاَ تُؤَخِّرْهَا الصَّلاَةُ إِذَا آنَتْ وَالْجَنَازَةُ إِذَا حَضَرَتْ وَالأَيِّمُ إِذَا وَجَدْتَ لَهَا كُفْؤًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб, Саид ибн Абдуллоҳ ал-Жуҳанийдан, у Муҳаммад ибн Умар ибн Али ибн Абу Толибдан, у отасидан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) унга: «Эй Али, учта нарсани кечиктирма: вақти кирган намозни, ҳозир бўлган жанозани ва ўзига тенг (куфв) топилган тул (ёки турмушга чиқмаган) аёлни (уйлантиришни),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ғариб ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ الْوَلِيدِ الْمَدَنِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْوَقْتُ الأَوَّلُ مِنَ الصَّلاَةِ رِضْوَانُ اللَّهِ وَالْوَقْتُ الآخِرُ عَفْوُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ فَرْوَةَ لاَ يُرْوَى إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الْعُمَرِيِّ وَلَيْسَ هُوَ بِالْقَوِيِّ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَاضْطَرَبُوا عَنْهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ صَدُوقٌ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Яъқуб ибнул-Валид ал-Маданий, Абдуллоҳ ибн Умардан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Намознинг аввалги вақти Аллоҳнинг ризосидир, охирги вақти эса Аллоҳнинг афвидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ғариб ҳадисдир. Ибн Аббос ҳам Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини ривоят қилган. (Абу Исо) деди: Бу бобда Али, Ибн Умар, Оиша ва Ибн Масъуддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умм Фарванинг ҳадиси фақат Абдуллоҳ ибн Умар ал-Умарийнинг ҳадиси орқалигина ривоят қилинади; у эса ҳадис аҳли наздида кучли (қавий) эмас, ва улар бу ҳадисда ундан (ривоят қилишда) издан чиққанлар (изтироб қилганлар); у (рост сўзловчи) садуқдир, Яҳё ибн Саид унинг ҳақида ҳифзи (ёдлаши) жиҳатидан танқид қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ أَبِي يَعْفُورٍ، عَنِ الْوَليِدِ بْنِ الْعَيْزَارِ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لاِبْنِ مَسْعُودٍ أَىُّ الْعَمَلِ أَفْضَلُ قَالَ سَأَلْتُ عَنْهُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ عَلَى مَوَاقِيتِهَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَمَاذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَبِرُّ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَمَاذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَالْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الْمَسْعُودِيُّ وَشُعْبَةُ وَسُلَيْمَانُ هُوَ أَبُو إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْعَيْزَارِ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Марвон ибн Муовия ал-Фазорий, Абу Яъфурдан, у ал-Валид ибнул-Айзордан, у Абу Амр аш-Шайбонийдан (ривоят қилдики), бир киши Ибн Масъудга: «Қайси амал афзал?» деди. У деди: Мен бу ҳақда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан сўрадим, У: «Намозни вақтларида (ўқиш),» дедилар. Мен: «Сўнг нима, эй Аллоҳнинг Расули?» дедим. У: «Ота-онага яхшилик қилиш,» дедилар. Мен: «Сўнг нима, эй Аллоҳнинг Расули?» дедим. У: «Аллоҳ йўлида жиҳод қилиш,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисни ал-Масъудий, Шуъба, Сулаймон (у Абу Ишоқ аш-Шайбонийдир) ва бошқа бир нечтаси ал-Валид ибнул-Айзордан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةً لِوَقْتِهَا الآخِرِ مَرَّتَيْنِ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَالْوَقْتُ الأَوَّلُ مِنَ الصَّلاَةِ أَفْضَلُ ‏.‏ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى فَضْلِ أَوَّلِ الْوَقْتِ عَلَى آخِرِهِ اخْتِيَارُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَلَمْ يَكُونُوا يَخْتَارُونَ إِلاَّ مَا هُوَ أَفْضَلُ وَلَمْ يَكُونُوا يَدَعُونَ الْفَضْلَ وَكَانُوا يُصَلُّونَ فِي أَوَّلِ الْوَقْتِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو الْوَلِيدِ الْمَكِّيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс, Холид ибн Язиддан, у Саид ибн Абу Ҳилоллдан, у Ишоқ ибн Умардан, у Оишадан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Аллоҳ у зотнинг жонини олгунларига қадар бирор намозни охирги вақтида икки марта (ҳам) ўқимаганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир, ва унинг исноди уланган (муттасил) эмас. Шофеий деди: Намознинг аввалги вақти афзалдир. Аввалги вақтнинг охиргисидан афзаллигига далолат қиладиган нарсалардан бири — Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр ва Умарнинг ихтиёри; улар фақат афзал бўлганини ихтиёр қилардилар ва фазилатни тарк этмасдилар, ҳамда аввалги вақтда намоз ўқирдилар. (Термизий) деди: Буни бизга Абул-Валид ал-Маккий Шофеийдан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الَّذِي تَفُوتُهُ صَلاَةُ الْعَصْرِ فَكَأَنَّمَا وُتِرَ أَهْلَهُ وَمَالَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَنَوْفَلِ بْنِ مُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ أَيْضًا عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ибн Саъд, Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Аср намозини қолдирган (бой берган) киши гўё аҳли ва молидан маҳрум қилинган (талаб-тораж қилинган) кабидир,» дедилар. Бу бобда Бурайда ва Навфал ибн Муовиядан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни аз-Зуҳрий ҳам Солимдан, у отаси Ибн Умардан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا أَبَا ذَرٍّ أُمَرَاءُ يَكُونُونَ بَعْدِي يُمِيتُونَ الصَّلاَةَ فَصَلِّ الصَّلاَةَ لِوَقْتِهَا فَإِنْ صُلِّيَتْ لِوَقْتِهَا كَانَتْ لَكَ نَافِلَةً وَإِلاَّ كُنْتَ قَدْ أَحْرَزْتَ صَلاَتَكَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ الصَّلاَةَ لِمِيقَاتِهَا إِذَا أَخَّرَهَا الإِمَامُ ثُمَّ يُصَلِّي مَعَ الإِمَامِ وَالصَّلاَةُ الأُولَى هِيَ الْمَكْتُوبَةُ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَأَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мусо ал-Басрий ривоят қилди, бизга Жаъфар ибн Сулаймон аз-Зубаий, Абу Имрон ал-Жавнийдан, у Абдуллоҳ ибнус-Сомитдан, у Абу Заррдан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Эй Абу Зарр, мендан кейин шундай амирлар бўладики, улар намозни (вақтидан кечиктириб) ўлдирадилар. Сен намозни ўз вақтида ўқиб ол. Агар (жамоат билан) ўз вақтида ўқилса, у сен учун нафл бўлади, акс ҳолда сен намозингни сақлаб қолган бўласан,» дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд ва Убодда ибнус-Сомитдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Заррнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу илм аҳлидан бир нечтасининг сўзидир; улар имом намозни кечиктирса, киши намозни ўз вақтида ўқиб, сўнг имом билан (яна) ўқишини мустаҳаб кўрадилар; кўпчилик илм аҳли наздида биринчи намоз фарз (мактуба) ҳисобланади. Абу Имрон ал-Жавнийнинг исми Абдулмалик ибн Ҳабибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ ذَكَرُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَوْمَهُمْ عَنِ الصَّلاَةِ فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّهُ لَيْسَ فِي النَّوْمِ تَفْرِيطٌ إِنَّمَا التَّفْرِيطُ فِي الْيَقَظَةِ فَإِذَا نَسِيَ أَحَدُكُمْ صَلاَةً أَوْ نَامَ عَنْهَا فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي مَرْيَمَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ وَذِي مِخْبَرٍ وَيُقَالُ ذِي مِخْمَرٍ وَهُوَ ابْنُ أَخِي النَّجَاشِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الرَّجُلِ يَنَامُ عَنِ الصَّلاَةِ أَوْ يَنْسَاهَا فَيَسْتَيْقِظُ أَوْ يَذْكُرُ وَهُوَ فِي غَيْرِ وَقْتِ صَلاَةٍ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ أَوْ عِنْدَ غُرُوبِهَا ‏.‏ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَلِّيهَا إِذَا اسْتَيْقَظَ أَوْ ذَكَرَ وَإِنْ كَانَ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ أَوْ عِنْدَ غُرُوبِهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَالشَّافِعِيِّ وَمَالِكٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يُصَلِّي حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ أَوْ تَغْرُبَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд, Собит ал-Бунонийдан, у Абдуллоҳ ибн Рабоҳ ал-Ансорийдан, у Абу Қатодадан (ривоят қилди), у деди: Улар Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га намозни (уйқу сабаб) ўтказиб юборганларини айтдилар. У: «Албатта уйқуда (қилинган) тақсир (айбдорлик) йўқдир, тақсир фақат уйғоқликдадир. Бирингиз бирор намозни унутса ёки ухлаб уни (ўтказиб) қолса, эслаган пайтида ўқисин,» дедилар. Бу бобда Ибн Масъуд, Абу Марям, Имрон ибн Ҳусайн, Жубайр ибн Мутъим, Абу Жуҳайфа, Абу Саид, Амр ибн Умайя аз-Замрий ва Зу Михбар (уни Зу Михмар ҳам дейилади, у Нажошийнинг жияни эди)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Қатоданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли намозни ухлаб ёки унутиб ўтказган, сўнг қуёш чиқаётган ёки ботаётган намоз бўлмаган вақтда уйғонган ёхуд эслаган киши тўғрисида ихтилоф қилганлар. Баъзилари: «Қуёш чиқаётган ёки ботаётган пайтда бўлса ҳам, уйғонган ёки эслаган пайтида уни ўқийди,» деганлар. Бу Аҳмад, Ишоқ, Шофеий ва Моликнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Қуёш чиқиб бўлгунига ёки ботиб бўлгунига қадар ўқимайди,» деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ نَسِيَ صَلاَةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ قَالَ فِي الرَّجُلِ يَنْسَى الصَّلاَةَ قَالَ يُصَلِّيهَا مَتَى مَا ذَكَرَهَا فِي وَقْتٍ أَوْ فِي غَيْرِ وَقْتٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ أَبِي بَكْرَةَ أَنَّهُ نَامَ عَنْ صَلاَةِ الْعَصْرِ فَاسْتَيْقَظَ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ فَلَمْ يُصَلِّ حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِلَى هَذَا وَأَمَّا أَصْحَابُنَا فَذَهَبُوا إِلَى قَوْلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Бишр ибн Муоз ривоят қилди, улар деди: бизга Абу Авона, Қатодадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Ким бирор намозни унутса, эслаган пайтида ўқисин,» дедилар. Бу бобда Самура ва Абу Қатодадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Али ибн Абу Толибдан ривоят қилинишича, у намозни унутган киши тўғрисида: «Уни қачон эсласа, вақт ичида ёки вақтдан ташқари (бўлса ҳам) ўқийди,» деган. Бу Шофеий, Аҳмад ибн Ҳанбал ва Ишоқнинг сўзидир. Абу Бакрадан ривоят қилинишича, у Аср намозидан ухлаб қолган, қуёш ботаётганда уйғонган ва қуёш ботиб бўлгунига қадар ўқимаган. Куфа аҳлидан бир қавм шунга (мазҳабга) ўтган, бизнинг ашобимиз эса Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)нинг сўзига ўтганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ شَغَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَرْبَعِ صَلَوَاتٍ يَوْمَ الْخَنْدَقِ حَتَّى ذَهَبَ مِنَ اللَّيْلِ مَا شَاءَ اللَّهُ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعِشَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ لَيْسَ بِإِسْنَادِهِ بَأْسٌ إِلاَّ أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْفَوَائِتِ أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ إِذَا قَضَاهَا وَإِنْ لَمْ يُقِمْ أَجْزَأَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Ҳушайм, Абуз-Зубайрдан, у Нофеъ ибн Жубайр ибн Мутъимдан, у Абу Убайда ибн Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилди), у деди: Абдуллоҳ ибн Масъуд деди: Мушриклар Хандақ куни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)ни тўрт намоздан то кечанинг Аллоҳ хоҳлаган миқдори ўтиб кетгунига қадар машғул қилдилар (чалғитдилар). Сўнг У Билолга буюрдилар, у азон айтди, кейин иқомат айтди ва (Расулуллоҳ) Зуҳрни ўқидилар; сўнг иқомат айтилди ва Асрни ўқидилар; сўнг иқомат айтилди ва Мағрибни ўқидилар; сўнг иқомат айтилди ва Хуфтонни ўқидилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Абу Саид ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳнинг ҳадисининг иснодида зарар йўқ, фақат Абу Убайда Абдуллоҳдан (бевосита) эшитмаган. Бу ўтказиб юборилган намозлар (фавоит) тўғрисида баъзи илм аҳли ихтиёр қилган нарсадир: киши ҳар бир намозни қазо қилаётганда алоҳида иқомат айтсин; агар иқомат айтмаса ҳам, (намози) кифоя қилади. Бу Шофеийнинг сўзидир.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَجَعَلَ يَسُبُّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كِدْتُ أُصَلِّي الْعَصْرَ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ وَاللَّهِ إِنْ صَلَّيْتُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلْنَا بُطْحَانَ فَتَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَوَضَّأْنَا فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَصْرَ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ ثُمَّ صَلَّى بَعْدَهَا الْمَغْرِبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ва бизга Муҳаммад ибн Башшор — Бундор — ривоят қилди, бизга Муоз ибн Ҳишом ривоят қилди, менга отам ривоят қилди, у Яҳё ибн Абу Касирдан, бизга Абу Салама ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), Умар ибнул-Хаттоб Хандақ куни Қурайш кофирларини сўкиб туриб деди: «Эй Аллоҳнинг Расули, қуёш ботай дегунига қадар Асрни ўқиёлмадим.» Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Валлоҳи, мен ҳам уни ўқимадим,» дедилар. (Жобир) деди: Сўнг биз Бутҳонга тушдик, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) таҳорат олдилар, биз ҳам таҳорат олдик. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) қуёш ботганидан кейин Асрни ўқидилар, сўнг ундан кейин Мағрибни ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، وَأَبُو النَّضْرِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ва Абун-Назр ривоят қилди, улар Муҳаммад ибн Талҳа ибн Мусаррифдан, у Зубайддан, у Мурра ал-Ҳамдонийдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўрта намоз — аср намозидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏ "‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثُ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَقَدْ سَمِعَ مِنْهُ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ فِي صَلاَةِ الْوُسْطَى حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَعَائِشَةُ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الظُّهْرِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الصُّبْحِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا قُرَيْشُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ قَالَ قَالَ لِي مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ سَلِ الْحَسَنَ مِمَّنْ سَمِعَ حَدِيثَ الْعَقِيقَةِ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ سَمِعْتُهُ مِنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمَدِينِيِّ عَنْ قُرَيْشِ بْنِ أَنَسٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ عَلِيٌّ وَسَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ سَمُرَةَ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Саиддан, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура ибн Жундабдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ўрта намоз — аср намозидир,» дедилар. (Рови) деди: бу бобда Али, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Зайд ибн Собит, Оиша, Ҳафса, Абу Ҳурайра ва Абу Ҳошим ибн Утбадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммад деди: Али ибн Абдуллоҳ деди: ал-Ҳасаннинг Самура ибн Жундабдан (ривоят қилган) ҳадиси саҳиҳ ҳадисдир ва у ундан эшитган. Яна Абу Исо (Термизий) деди: Самуранинг ўрта намоз ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик олимларнинг сўзидир. Зайд ибн Собит ва Оиша: «Ўрта намоз — пешин намозидир,» дедилар. Ибн Аббос ва Ибн Умар: «Ўрта намоз — субҳ (бомдод) намозидир,» дедилар. Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Қурайш ибн Анас ривоят қилди, у Ҳабиб ибн аш-Шаҳиддан (ривоят қилдики), у деди: менга Муҳаммад ибн Сирин деди: ал-Ҳасандан у ақиқа ҳадисини кимдан эшитганини сўра. Мен ундан сўрадим, у: «Мен уни Самура ибн Жундабдан эшитганман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: менга Муҳаммад ибн Исмоил ҳам хабар берди, у деди: бизга Али ибн Абдуллоҳ ибн ал-Мадиний Қурайш ибн Анасдан шу ҳадисни ривоят қилди. Муҳаммад деди: Али деди: ал-Ҳасаннинг Самурадан (ҳадис) эшитиши саҳиҳдир. Ва у шу ҳадис билан далил келтирган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ، وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ غَيْرَ، وَاحِدٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَكَانَ مِنْ أَحَبِّهِمْ إِلَىَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَعَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَمُعَاذِ بْنِ عَفْرَاءَ وَالصُّنَابِحِيِّ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَكَعْبِ بْنِ مُرَّةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَيَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنَّهُمْ كَرِهُوا الصَّلاَةَ بَعْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ صَلاَةِ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَأَمَّا الصَّلَوَاتُ الْفَوَائِتُ فَلاَ بَأْسَ أَنْ تُقْضَى بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ شُعْبَةُ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ أَبِي الْعَالِيَةِ إِلاَّ ثَلاَثَةَ أَشْيَاءَ حَدِيثَ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَحَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لا يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثَ عَلِيٍّ ‏"‏ الْقُضَاةُ ثَلاَثَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Мансур — у Ибн Зазон — хабар берди, у Қатодадан (ривоят қилдики), у деди: бизга Абул-Олия хабар берди, у Ибн Аббосдан (ривоят қилиб) деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан кўпларидан — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ҳам бор эди, у менга уларнинг энг севимлиларидан эди — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бомдоддан кейин қуёш кўтарилгунча ва асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганини эшитганман. (Рови) деди: бу бобда Али, Ибн Масъуд, Абу Саид, Уқба ибн Омир, Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Самура ибн Жундаб, Абдуллоҳ ибн Амр, Муоз ибн Афро, ас-Сунобиҳий — у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитмаган — Салама ибн ал-Акваъ, Зайд ибн Собит, Оиша, Каъб ибн Мурра, Абу Умома, Амр ибн Абаса, Яъло ибн Умайя ва Муовиядан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг Умардан (ривоят қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан кўпчилик фақиҳларнинг сўзидирки, улар бомдод намозидан кейин қуёш кўтарилгунча ва аср намозидан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишни макруҳ санаганлар. Қазо намозларига келсак, уларни асрдан кейин ва бомдоддан кейин ўқишда зарар йўқдир. Али ибн ал-Мадиний деди: Яҳё ибн Саид деди: Шуъба деди: Қатода Абул-Олиядан фақат уч нарсани эшитган: Умарнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш кўтарилгунча намоз ўқишдан қайтаргани ҳақидаги ҳадисини; Ибн Аббоснинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилган) ҳадиси: «Ҳеч кимга: мен Юнус ибн Маттодан яхшироқман, дейиш лойиқ эмас,» деган ҳадисни; ва Алининг: «Қозилар уч турлидир,» деган ҳадисини.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ لأَنَّهُ أَتَاهُ مَالٌ فَشَغَلَهُ عَنِ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الظُّهْرِ فَصَلاَّهُمَا بَعْدَ الْعَصْرِ ثُمَّ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى بَعْدَ الْعَصْرِ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَهَذَا خِلاَفُ مَا رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَصَحُّ حَيْثُ قَالَ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَحْوُ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ رِوَايَاتٌ رُوِيَ عَنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَا دَخَلَ عَلَيْهَا بَعْدَ الْعَصْرِ إِلاَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَرُوِيَ عَنْهَا عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ وَالَّذِي اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى كَرَاهِيَةِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ إِلاَّ مَا اسْتُثْنِيَ مِنْ ذَلِكَ مِثْلُ الصَّلاَةِ بِمَكَّةَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ بَعْدَ الطَّوَافِ فَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رُخْصَةٌ فِي ذَلِكَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بِهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمُ الصَّلاَةَ بِمَكَّةَ أَيْضًا بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) асрдан кейин икки ракат ўқиганлари сабаби шуки, уларга мол келиб қолди ва бу (мол) уларни пешиндан кейинги икки ракатдан машғул қилди, шунинг учун уларни асрдан кейин ўқидилар, сўнг буни қайтармадилар. Бу бобда Оиша, Умм Салама, Маймуна ва Абу Мусодан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бир нечта (рови) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан асрдан кейин икки ракат ўқиганларини ривоят қилган. Бу ундан ривоят қилинган: «У асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарган,» (деган)га зиддир. Ибн Аббоснинг «буни қайтармадилар» деган ҳадиси тўғрироқдир. Зайд ибн Собитдан ҳам Ибн Аббос ҳадисига ўхшаш ривоят қилинган. Оишадан ҳам бу бобда ривоятлар келган: ундан ривоят қилинишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг ҳузурига асрдан кейин кирсалар, албатта икки ракат ўқирдилар; ва ундан, у Умм Саламадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинишича), у асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш кўтарилгунча намоз ўқишдан қайтарган. Кўпчилик илм аҳли келишган нарса шуки, асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш кўтарилгунча намоз ўқиш макруҳдир, шундан истисно қилинганлар бундан мустасно — масалан, Маккада асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш кўтарилгунча тавофдан кейин намоз ўқиш каби — чунки Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳақда рухсат ривоят қилинган. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва улардан кейинги илм аҳлидан бир гуруҳ айтган. Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва улардан кейинги илм аҳлидан бир гуруҳ эса Маккада ҳам асрдан кейин ва бомдоддан кейин намоз ўқишни макруҳ санаган. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва Куфа аҳлининг баъзилари шуни айтади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ كَهْمَسِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلاَةٌ لِمَنْ شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّلاَةِ قَبْلَ الْمَغْرِبِ فَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمُ الصَّلاَةَ قَبْلَ الْمَغْرِبِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ كَانُوا يُصَلُّونَ قَبْلَ صَلاَةِ الْمَغْرِبِ رَكْعَتَيْنِ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ إِنْ صَلاَّهُمَا فَحَسَنٌ ‏.‏ وَهَذَا عِنْدَهُمَا عَلَى الاِسْتِحْبَابِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Каҳмас ибн ал-Ҳасандан, у Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ҳар икки азон (азон ва иқомат) орасида хоҳлаган киши учун намоз бор,» дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Муғаффалнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари шом намозидан олдинги намоз ҳақида ихтилоф қилганлар: улардан баъзилари шомдан олдин намоз ўқишни (жоиз деб) кўрмаган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир нечтасидан ривоят қилинишича, улар шом намозидан олдин азон билан иқомат орасида икки ракат ўқирдилар. Аҳмад ва Ишоқ: «Агар уларни ўқиса, яхшидир,» дедилар. Бу улар наздида мустаҳаб (даражада)дир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، وَعَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، وَعَنِ الأَعْرَجِ، يُحَدِّثُونَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصُّبْحِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الصُّبْحَ وَمَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْعَصْرِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْعَصْرَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَصْحَابُنَا وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَهُمْ لِصَاحِبِ الْعُذْرِ مِثْلُ الرَّجُلِ يَنَامُ عَنِ الصَّلاَةِ أَوْ يَنْسَاهَا فَيَسْتَيْقِظُ وَيَذْكُرُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَعِنْدَ غُرُوبِهَا ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, ҳамда Буср ибн Саиддан, ҳамда ал-Аъраждан (ривоят қилдики), улар буни Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким қуёш кўтарилишидан олдин субҳдан (бомдоддан) бир ракатга етишса, у субҳга етишибди; ва ким қуёш ботишидан олдин асрдан бир ракатга етишса, у асрга етишибди,» дедилар. Бу бобда Оишадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бизнинг ашобларимиз, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтади. Бу ҳадиснинг маъноси улар наздида узр эгасига (тегишли)дир — масалан, намозни ухлаб қолиб ўтказиб юборган ёки уни унутган, сўнг қуёш чиқаётганда ёки ботаётганда уйғонган ёки эслаган киши каби.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمَدِينَةِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ وَلاَ مَطَرٍ ‏.‏ قَالَ فَقِيلَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ مَا أَرَادَ بِذَلِكَ قَالَ أَرَادَ أَنْ لاَ يُحْرِجَ أُمَّتَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ رَوَاهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيُّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ هَذَا ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинада қўрқув ҳам, ёмғир ҳам бўлмаган ҳолда пешин билан асрни, ҳамда шом билан хуфтон (намозини) жам қилдилар. (Рови) деди: Ибн Аббосга: «У бу билан нимани кўзлади?» дейилди. У: «Умматини қийинчиликка солмасликни кўзлади,» деди. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ундан кўп йўллар билан ривоят қилинган: уни Жобир ибн Зайд, Саид ибн Жубайр ва Абдуллоҳ ибн Шақиқ ал-Уқайлий ривоят қилган. Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бундан бошқаси ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ فَقَدْ أَتَى بَابًا مِنْ أَبْوَابِ الْكَبَائِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَنَشٌ هَذَا هُوَ أَبُو عَلِيٍّ الرَّحَبِيُّ وَهُوَ حُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ إِلاَّ فِي السَّفَرِ أَوْ بِعَرَفَةَ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ لِلْمَرِيضِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَجْمَعُ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ فِي الْمَطَرِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ الشَّافِعِيُّ لِلْمَرِيضِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ ‏.‏

Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у отасидан, у Ҳанашдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким узрсиз ҳолда икки намозни жам қилса, у катта гуноҳлар эшикларидан бирига келибди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу Ҳанаш — Абу Али ар-Раҳабийдир, у эса Ҳусайн ибн Қайсдир ва у ҳадис аҳли наздида заифдир, уни Аҳмад ва бошқалар заиф санаган. Илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дирки, икки намозни фақат сафарда ёки Арафотда жам қилинади. Тобеинлардан баъзи илм аҳли касал киши учун икки намозни жам қилишга рухсат берган, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Баъзи илм аҳли: «Ёмғирда икки намоз жам қилинади,» деди, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтади. Шофиий эса касал киши учун икки намозни жам қилишни (жоиз деб) кўрмаган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا أَصْبَحْنَا أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ بِالرُّؤْيَا فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ لَرُؤْيَا حَقٍّ فَقُمْ مَعَ بِلاَلٍ فَإِنَّهُ أَنْدَى وَأَمَدُّ صَوْتًا مِنْكَ فَأَلْقِ عَلَيْهِ مَا قِيلَ لَكَ وَلْيُنَادِ بِذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا سَمِعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ نِدَاءَ بِلاَلٍ بِالصَّلاَةِ خَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَجُرُّ إِزَارَهُ وَهُوَ يَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ الَّذِي قَالَ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَلِلَّهِ الْحَمْدُ فَذَلِكَ أَثْبَتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ أَتَمَّ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ وَأَطْوَلَ وَذَكَرَ فِيهِ قِصَّةَ الأَذَانِ مَثْنَى مَثْنَى وَالإِقَامَةِ مَرَّةً مَرَّةً ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ هُوَ ابْنُ عَبْدِ رَبِّهِ وَيُقَالُ ابْنُ عَبْدِ رَبٍّ وَلاَ نَعْرِفُ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا يَصِحُّ إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ الْوَاحِدَ فِي الأَذَانِ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَاصِمٍ الْمَازِنِيُّ لَهُ أَحَادِيثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَمُّ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ ‏.‏

Бизга Саид ибн Яҳё ибн Саид ал-Умавий ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан, у Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайддан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: тонг отганида биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келдик, мен у кишига тушни хабар бердим. Шунда у: «Албатта бу рост тушдир. Билол билан тургин, чунки унинг овози сендан кўра ёқимлироқ ва ўткирроқдир; сенга айтилган (азон)ни унга ўргат, у шуни нидо қилсин,» дедилар. (Рови) деди: Умар ибн ал-Хаттоб Билолнинг намозга нидо қилганини эшитганида, изорини судраб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига чиқди ва: «Эй Расулуллаҳ! Сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, мен ҳам у айтган (туш)нинг худди ўзини кўрдим,» деди. (Рови) деди: шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳга ҳамд бўлсин, бу (уни) янада мустаҳкамроқ қилади,» дедилар. (Рови) деди: бу бобда Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисни Иброҳим ибн Саъд Муҳаммад ибн Ишоқдан бундан тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилган, унда азонни икки-икки марта ва иқоматни бир-бир марта (айтиш) қиссасини зикр қилган. Абдуллоҳ ибн Зайд — Ибн Абду Раббиҳдир, Ибн Абду Рабб ҳам дейилади, биз унга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан азон ҳақидаги шу бир ҳадисдан бошқа саҳиҳ (ривоятни) билмаймиз. Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Осим ал-Мозинийнинг эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (бошқа) ҳадислари бор, у Аббод ибн Тамимнинг амакисидир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ النَّضْرِ بْنِ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنَا نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ الْمُسْلِمُونَ حِينَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ يَجْتَمِعُونَ فَيَتَحَيَّنُونَ الصَّلَوَاتِ وَلَيْسَ يُنَادِي بِهَا أَحَدٌ فَتَكَلَّمُوا يَوْمًا فِي ذَلِكَ فَقَالَ بَعْضُهُمُ اتَّخِذُوا نَاقُوسًا مِثْلَ نَاقُوسِ النَّصَارَى ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمُ اتَّخِذُوا قَرْنًا مِثْلَ قَرْنِ الْيَهُودِ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَوَلاَ تَبْعَثُونَ رَجُلاً يُنَادِي بِالصَّلاَةِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا بِلاَلُ قُمْ فَنَادِ بِالصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Абу Бакр ибн ан-Назр ибн Абун-Назр ривоят қилди, у деди: бизга Ҳажжож ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: Ибн Журайж айтди: бизга Нофиъ хабар берди, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: мусулмонлар Мадинага келганларида тўпланиб намоз вақтларини чамалашарди, ҳеч ким унга (намозга) нидо қилмасди. Бир куни улар шу ҳақда гаплашишди. Улардан баъзилари: «Насороларнинг қўнғироғига ўхшаш қўнғироқ тутинглар,» деди. Баъзилари: «Яҳудийларнинг карнайига ўхшаш карнай тутинглар,» деди. (Рови) деди: шунда Умар ибн ал-Хаттоб: «Намозга нидо қиладиган бир кишини юбормайсизларми?» деди. (Рови) деди: шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Билол, тур ва намозга нидо қил,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу Ибн Умарнинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي وَجَدِّي، جَمِيعًا عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْعَدَهُ وَأَلْقَى عَلَيْهِ الأَذَانَ حَرْفًا حَرْفًا ‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ مِثْلَ أَذَانِنَا ‏.‏ قَالَ بِشْرٌ فَقُلْتُ لَهُ أَعِدْ عَلَىَّ ‏.‏ فَوَصَفَ الأَذَانَ بِالتَّرْجِيعِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي مَحْذُورَةَ فِي الأَذَانِ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ بِمَكَّةَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Муоз ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Абдулазиз ибн Абдулмалик ибн Абу Маҳзура ривоят қилди, у деди: менга отам ва бобом — иккаласи бирга — Абу Маҳзурадан хабар бердики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни ўтқаздилар ва унга азонни ҳарфма-ҳарф ўргатдилар. Иброҳим деди: бизнинг азонимиз каби. Бишр деди: мен унга: «Менга қайтар,» дедим. Шунда у азонни таржиъ билан таърифлади. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Маҳзуранинг азон ҳақидаги ҳадиси саҳиҳ ҳадисдир. Ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Маккада амал шунга (биноан)дир, бу Шофиийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ الأَحْوَلِ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَّمَهُ الأَذَانَ تِسْعَ عَشْرَةَ كَلِمَةً وَالإِقَامَةَ سَبْعَ عَشْرَةَ كَلِمَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَحْذُورَةَ اسْمُهُ سَمُرَةُ بْنُ مِعْيَرٍ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا فِي الأَذَانِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ أَنَّهُ كَانَ يُفْرِدُ الإِقَامَةَ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Аффон ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммом ривоят қилди, у Омир ибн Абдулвоҳид ал-Аҳвалдан, у Макҳулдан, у Абдуллоҳ ибн Муҳайриздан, у Абу Маҳзурадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга азонни ўн тўққиз калима ва иқоматни ўн етти калима қилиб ўргатдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Маҳзуранинг исми Самура ибн Миъярдир. Баъзи илм аҳли азон ҳақида шунга (мазҳабга) борди. Абу Маҳзурадан ривоят қилинишича, у иқоматни якка (тоқ) қиларди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، وَيَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أُمِرَ بِلاَلٌ أَنْ يَشْفَعَ، الأَذَانَ وَيُوتِرَ الإِقَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ва Язид ибн Зурайиъ ривоят қилди, улар Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Билол азонни жуфт (қўш) қилишга ва иқоматни якка (тоқ) қилишга буюрилди. Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва тобеинлардан баъзи илм аҳлининг сўзидир, Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтади.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ كَانَ أَذَانُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَفْعًا شَفْعًا فِي الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ رَوَاهُ وَكِيعٌ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ رَأَى الأَذَانَ فِي الْمَنَامِ ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ رَأَى الأَذَانَ فِي الْمَنَامِ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الأَذَانُ مَثْنَى مَثْنَى وَالإِقَامَةُ مَثْنَى مَثْنَى ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى ابْنُ أَبِي لَيْلَى هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى كَانَ قَاضِيَ الْكُوفَةِ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ شَيْئًا إِلاَّ أَنَّهُ يَرْوِي عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Уқба ибн Холид ривоят қилди, у Ибн Абу Лайлоддан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлоддан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг азонлари азонда ҳам, иқоматда ҳам жуфт-жуфт (ҳар калима икки марта) эди. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Зайд ҳадисини Вакииъ ал-Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлоддан ривоят қилиб, у: «Бизга Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўрганини ривоят қилдилар,» деди. Шуъба ҳам Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлоддан, Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўрганини (ривоят қилди). Бу Ибн Абу Лайло ҳадисидан тўғрироқдир. Абдурраҳмон ибн Абу Лайло Абдуллоҳ ибн Зайддан эшитмаган. Баъзи илм аҳли: «Азон икки-икки ва иқомат икки-иккидир,» деди. Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак ва Куфа аҳли шуни айтади. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Абу Лайло — Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Абу Лайлоддир, у Куфанинг қозиси эди, отасидан ҳеч нарса эшитмаган, фақат у бир кишидан, у (киши) отасидан ривоят қилади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا الْمُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمُنْعِمِ، هُوَ صَاحِبُ السِّقَاءِ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، وَعَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِبِلاَلٍ ‏ "‏ يَا بِلاَلُ إِذَا أَذَّنْتَ فَتَرَسَّلْ فِي أَذَانِكَ وَإِذَا أَقَمْتَ فَاحْدُرْ وَاجْعَلْ بَيْنَ أَذَانِكَ وَإِقَامَتِكَ قَدْرَ مَا يَفْرُغُ الآكِلُ مِنْ أَكْلِهِ وَالشَّارِبُ مِنْ شُرْبِهِ وَالْمُعْتَصِرُ إِذَا دَخَلَ لِقَضَاءِ حَاجَتِهِ وَلاَ تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн ал-Ҳасан ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муъалло ибн Асад ривоят қилди, у деди: бизга Абдулмунъим — у мешкоб соҳибидир — ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Муслим ривоят қилди, у ал-Ҳасан ва Атодан, улар Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Билолга: «Эй Билол, азон айтсанг, азонингни шошилмай (секин) айт; иқомат айтсанг, тез айт; азонинг билан иқоматинг орасида овқатланувчи таомидан, ичувчи ичимлигидан фориғ бўладиган ва эҳтиёжини ўташ учун кирган киши (қайтадиган) миқдорда (вақт) қолдир; мени кўрмагунингизча турманглар,» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الْمُنْعِمِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْمُنْعِمِ وَهُوَ إِسْنَادٌ مَجْهُولٌ وَعَبْدُ الْمُنْعِمِ شَيْخٌ بَصْرِيٌّ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Абдулмунъимдан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг бу ҳадисини биз фақат шу йўл билан — Абдулмунъимнинг ҳадисидан биламиз, у мажҳул (номаълум) исноддир, Абдулмунъим эса басралик шайхдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ بِلاَلاً يُؤَذِّنُ وَيَدُورُ وَيُتْبِعُ فَاهُ هَا هُنَا وَهَا هُنَا وَإِصْبَعَاهُ فِي أُذُنَيْهِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قُبَّةٍ لَهُ حَمْرَاءَ أُرَاهُ قَالَ مِنْ أَدَمٍ فَخَرَجَ بِلاَلٌ بَيْنَ يَدَيْهِ بِالْعَنَزَةِ فَرَكَزَهَا بِالْبَطْحَاءِ فَصَلَّى إِلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمُرُّ بَيْنَ يَدَيْهِ الْكَلْبُ وَالْحِمَارُ وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ حَمْرَاءُ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى بَرِيقِ سَاقَيْهِ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ نُرَاهُ حِبَرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي جُحَيْفَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ يُدْخِلَ الْمُؤَذِّنُ إِصْبَعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ فِي الأَذَانِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَفِي الإِقَامَةِ أَيْضًا يُدْخِلُ إِصْبَعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ ‏.‏ وَأَبُو جُحَيْفَةَ اسْمُهُ وَهْبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ السُّوَائِيُّ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Суфён ас-Саврий хабар берди, у Авн ибн Абу Жуҳайфадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: мен Билолни азон айтаётганини кўрдим, у (бошини) бу ёқ-бу ёққа буриб, оғзи (овози) у томон-бу томонга эргашар, икки бармоғи икки қулоғида эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қизил бир чодирлари ичида эдилар — уни теридан деб ўйлайман, деди (рови). Билол у кишининг олдида найза (аназа) билан чиқди ва уни Батҳода эрга санчди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга (қарата) намоз ўқидилар, у кишининг олдидан ит ва эшак ўтиб турарди; у кишида қизил ҳулла (кийим) бор эди — гўё мен ҳозир у кишининг болдирлари ялтирашига қараб тургандай бўламан. Суфён деди: биз уни ҳибара (йўл-йўл мато) деб ўйлаймиз. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Жуҳайфанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир, улар муаззин азонда икки бармоғини икки қулоғига киритишини мустаҳаб санайдилар. Баъзи илм аҳли: «Иқоматда ҳам икки бармоғини икки қулоғига киритади,» деди. Бу ал-Авзоийнинг сўзидир. Абу Жуҳайфанинг исми Ваҳб ибн Абдуллоҳ ас-Сувоийдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْرَائِيلَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ بِلاَلٍ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تُثَوِّبَنَّ فِي شَيْءٍ مِنَ الصَّلَوَاتِ إِلاَّ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بِلاَلٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْرَائِيلَ الْمُلاَئِيِّ ‏.‏ وَأَبُو إِسْرَائِيلَ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنَ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ قَالَ إِنَّمَا رَوَاهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ ‏.‏ وَأَبُو إِسْرَائِيلَ اسْمُهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَلَيْسَ هُوَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ التَّثْوِيبِ فَقَالَ بَعْضُهُمُ التَّثْوِيبُ أَنْ يَقُولَ فِي أَذَانِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ فِي التَّثْوِيبِ غَيْرَ هَذَا قَالَ التَّثْوِيبُ الْمَكْرُوهُ هُوَ شَيْءٌ أَحْدَثَهُ النَّاسُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ فَاسْتَبْطَأَ الْقَوْمَ قَالَ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا الَّذِي قَالَ إِسْحَاقُ هُوَ التَّثْوِيبُ الَّذِي قَدْ كَرِهَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَالَّذِي أَحْدَثُوهُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالَّذِي فَسَّرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ أَنَّ التَّثْوِيبَ أَنْ يَقُولَ الْمُؤَذِّنُ فِي أَذَانِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ وَهُوَ قَوْلٌ صَحِيحٌ وَيُقَالُ لَهُ التَّثْوِيبُ أَيْضًا وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَرَأَوْهُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ دَخَلْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ مَسْجِدًا وَقَدْ أُذِّنَ فِيهِ وَنَحْنُ نُرِيدُ أَنْ نُصَلِّيَ فِيهِ فَثَوَّبَ الْمُؤَذِّنُ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ مِنَ الْمَسْجِدِ وَقَالَ اخْرُجْ بِنَا مِنْ عِنْدِ هَذَا الْمُبْتَدِعِ ‏.‏ وَلَمْ يُصَلِّ فِيهِ ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا كَرِهَ عَبْدُ اللَّهِ التَّثْوِيبَ الَّذِي أَحْدَثَهُ النَّاسُ بَعْدُ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Исроил ривоят қилди, у ал-Ҳакамдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлоддан, у Билолддан (ривоят қилдики), у деди: менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Фажр (бомдод) намозидан бошқа ҳеч бир намозда тасвиб қилма,» дедилар. (Рови) деди: бу бобда Абу Маҳзурадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Билол ҳадисини биз фақат Абу Исроил ал-Мулоийнинг ҳадисидан биламиз. Абу Исроил бу ҳадисни ал-Ҳакам ибн Утайбадан эшитмаган, у: «Мен уни фақат ал-Ҳасан ибн Уморадан, у ал-Ҳакам ибн Утайбадан ривоят қилдим,» деди. Абу Исроилнинг исми Исмоил ибн Абу Ишоқдир ва у ҳадис аҳли наздида унчалик кучли эмас. Илм аҳли тасвибнинг маъносида ихтилоф қилган: баъзилари: «Тасвиб — фажр азонида Ас-Салоту хайрун минан-навм (намоз уйқудан яхшироқдир) дейишдир,» деди, бу Ибн ал-Муборак ва Аҳмаднинг сўзидир. Ишоқ эса тасвиб ҳақида бундан бошқасини айтди, у деди: «(Макруҳ) тасвиб — одамлар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейин пайдо қилган нарсадир: муаззин азон айтиб, қавмни секин (келаётганини) кўрганида, азон билан иқомат орасида: Қад қоматис-салот, ҳайя алас-салот, ҳайя алал-фалаҳ (намоз бошланди, намозга шошилинг, нажотга шошилинг), дейди.» (Рови) деди: Ишоқ айтган бу (тасвиб) илм аҳли макруҳ санаган ва улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейин пайдо қилган тасвибдир. Ибн ал-Муборак ва Аҳмад таърифлаган тасвиб — муаззиннинг фажр азонида Ас-Салоту хайрун минан-навм (намоз уйқудан яхшироқдир) дейиши эса тўғри сўздир, унга ҳам тасвиб дейилади, бу илм аҳли ихтиёр қилган ва (тўғри деб) кўрган (нарса)дир. Абдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилинишича, у фажр намозида Ас-Салоту хайрун минан-навм (намоз уйқудан яхшироқдир) дер эди. Мужоҳиддан ривоят қилинишича, у деди: мен Абдуллоҳ ибн Умар билан бир масжидга кирдим, унда азон айтилган эди, биз унда намоз ўқимоқчи эдик. Шунда муаззин тасвиб қилди, Абдуллоҳ ибн Умар масжиддан чиқди ва: «Бу бидъатчининг олдидан чиқиб кетайлик,» деди ва унда намоз ўқимади. (Рови) деди: Абдуллоҳ фақат одамлар кейинроқ пайдо қилган тасвибни макруҳ санаган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، وَيَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ الإِفْرِيقِيِّ، عَنْ زِيَادِ بْنِ نُعَيْمٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ زِيَادِ بْنِ الْحَارِثِ الصُّدَائِيِّ، قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُؤَذِّنَ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ فَأَذَّنْتُ فَأَرَادَ بِلاَلٌ أَنْ يُقِيمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ أَخَا صُدَاءٍ قَدْ أَذَّنَ وَمَنْ أَذَّنَ فَهُوَ يُقِيمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ زِيَادٍ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الإِفْرِيقِيِّ وَالإِفْرِيقِيُّ هُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ قَالَ أَحْمَدُ لاَ أَكْتُبُ حَدِيثَ الإِفْرِيقِيِّ ‏.‏ قَالَ وَرَأَيْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُقَوِّي أَمْرَهُ وَيَقُولُ هُوَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ مَنْ أَذَّنَ فَهُوَ يُقِيمُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ва Яъло ибн Убайд ривоят қилдилар, улар Абдураҳмон ибн Зиёд ибн Анъум ал-Ифриқийдан, у Зиёд ибн Нуайм ал-Ҳазрамийдан, у Зиёд ибн ал-Ҳорис ас-Судоийдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга бомдод намозида азон айтишни буюрдилар, мен азон айтдим. Сўнг Билол иқомат айтмоқчи бўлди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Судоў биродари азон айтди, ким азон айтса, ўша иқомат ҳам айтади,» дедилар.» У (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Зиёднинг ҳадисини биз фақат ал-Ифриқийнинг ҳадиси орқалигина биламиз, ал-Ифриқий эса ҳадис аҳли наздида заифдир; уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқалар заиф санаган. Аҳмад: «Мен ал-Ифриқийнинг ҳадисини ёзмайман,» деган. У (Абу Исо) деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг унинг ишини қувватлаб, «У муқориб ул-ҳадисдир (ҳадиси маъқул)» деганини кўрдим. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида амал шунга кўрадирки, ким азон айтса, ўша иқомат ҳам айтади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ يَحْيَى الصَّدَفِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يُؤَذِّنُ إِلاَّ مُتَوَضِّئٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, у Муовия ибн Яҳё ас-Садафийдан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Фақат таҳоратли киши азон айтсин,» дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لاَ يُنَادِي بِالصَّلاَةِ إِلاَّ مُتَوَضِّئٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمْ يَرْفَعْهُ ابْنُ وَهْبٍ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ ‏.‏ وَالزُّهْرِيُّ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الأَذَانِ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ فَكَرِهَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, у Юнусдан, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилдики), у деди: Абу Ҳурайра: «Фақат таҳоратли киши намозга (азон билан) чақирсин,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу биринчи ҳадисдан кўра саҳиҳроқдир. Абу Исо деди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини Ибн Ваҳб (Набийга) марфуъ қилмаган, бу ал-Валид ибн Муслимнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Аз-Зуҳрий Абу Ҳурайрадан (бевосита) эшитмаган. Илм аҳли таҳоратсиз азон айтиш ҳақида ихтилоф қилган: баъзи илм аҳли буни макруҳ санаган, Шофеий ва Ишоқ шуни айтади. Баъзи илм аҳли эса бунга рухсат берган, Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак ва Аҳмад шуни айтади.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، أَخْبَرَنِي سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ سَمُرَةَ، يَقُولُ كَانَ مُؤَذِّنُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُمْهِلُ فَلاَ يُقِيمُ حَتَّى إِذَا رَأَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ خَرَجَ أَقَامَ الصَّلاَةَ حِينَ يَرَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ إِسْرَائِيلَ عَنْ سِمَاكٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّ الْمُؤَذِّنَ أَمْلَكُ بِالأَذَانِ وَالإِمَامَ أَمْلَكُ بِالإِقَامَةِ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Исроил хабар берди, у деди: менга Симок ибн Ҳарб хабар бердики, у Жобир ибн Самуранинг шундай деяётганини эшитди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг муаззини сустлик билан (сабр) қилар, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг чиққанини кўрмагунча иқомат айтмас, уни кўрган заҳоти намозга иқомат айтар эди.» Абу Исо (Термизий) деди: Жобир ибн Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Исроилнинг Симокдан ривоятини биз фақат шу йўлдан биламиз. Баъзи илм аҳли ҳам шуни айтган: муаззин азонга, имом эса иқоматга ҳақлироқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ بِلاَلاً يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى تَسْمَعُوا تَأْذِينَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَأُنَيْسَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَسَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الأَذَانِ بِاللَّيْلِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ بِاللَّيْلِ أَجْزَأَهُ وَلاَ يُعِيدُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَذَّنَ بِلَيْلٍ أَعَادَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ بِلاَلاً أَذَّنَ بِلَيْلٍ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُنَادِيَ ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ نَامَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ حَدِيثُ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَأَخْطَأَ فِيهِ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Солимдан, у отасидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Билол кечаси азон айтади, шунинг учун Ибн Умми Мактумнинг азонини эшитгунингизча еб-ичинг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Масъуд, Оиша, Унайса, Анас, Абу Зар ва Самурадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли кечаси азон айтиш ҳақида ихтилоф қилган: баъзи илм аҳли, муаззин кечаси азон айтса, кифоя қилади ва қайтармайди, деган; бу Молик, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса, кечаси азон айтса, қайтаради, деган; Суфён ас-Саврий шуни айтади. Ҳаммод ибн Салама Айюбдан, у Нофедан, у Ибн Умардан ривоят қилдики, Билол кечаси азон айтди, шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Албатта, банда ухлаб қолди,» деб эълон қилишни буюрдилар. Абу Исо деди: бу ҳадис маҳфуз эмас. Али ибнул-Мадиний деди: Ҳаммод ибн Саламанинг Айюбдан, у Нофедан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган ҳадиси маҳфуз эмас, унда Ҳаммод ибн Салама хато қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْمُهَاجِرِ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنَ الْمَسْجِدِ بَعْدَ مَا أُذِّنَ فِيهِ بِالْعَصْرِ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَمَّا هَذَا فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَى هَذَا الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنْ لاَ يَخْرُجَ أَحَدٌ مِنَ الْمَسْجِدِ بَعْدَ الأَذَانِ إِلاَّ مِنْ عُذْرٍ أَنْ يَكُونَ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ أَوْ أَمْرٌ لاَ بُدَّ مِنْهُ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ يَخْرُجُ مَا لَمْ يَأْخُذِ الْمُؤَذِّنُ فِي الإِقَامَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا عِنْدَنَا لِمَنْ لَهُ عُذْرٌ فِي الْخُرُوجِ مِنْهُ ‏.‏ وَأَبُو الشَّعْثَاءِ اسْمُهُ سُلَيْمُ بْنُ أَسْوَدَ وَهُوَ وَالِدُ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى أَشْعَثُ بْنُ أَبِي الشَّعْثَاءِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Иброҳим ибнул-Муҳожирдан, у Абуш-Шаъсодан (ривоят қилдики), у деди: «Бир киши масжидда аср азони айтилганидан кейин масжиддан чиқиб кетди. Шунда Абу Ҳурайра: «Бу (киши) эса Абул-Қосим (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га осий бўлибди,» деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Усмондан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли наздида амал шунга кўрадирки, азондан кейин ҳеч ким масжиддан, таҳоратсиз бўлиш ёки муқаррар бир иш каби узр бўлмаса, чиқмайди. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинишича, у: «Муаззин иқоматни бошламагунча чиқса (бўлади),» деган. Абу Исо деди: бу бизнинг наздимизда ундан чиқишга узри бўлган киши учундир. Абуш-Шаъсонинг исми Сулайм ибн Асваддир, у Ашъас ибн Абиш-Шаъсонинг отасидир. Ашъас ибн Абиш-Шаъсо бу ҳадисни отасидан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ، قَالَ قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَا وَابْنُ عَمٍّ لِي فَقَالَ لَنَا ‏ "‏ إِذَا سَافَرْتُمَا فَأَذِّنَا وَأَقِيمَا وَلْيَؤُمَّكُمَا أَكْبَرُكُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ اخْتَارُوا الأَذَانَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ تُجْزِئُ الإِقَامَةُ إِنَّمَا الأَذَانُ عَلَى مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَجْمَعَ النَّاسَ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Молик ибнул-Ҳувайрисдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен ва амакимнинг ўғли Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келдик. У бизга: «Иккалангиз сафарга чиқсангиз, азон ва иқомат айтинг, каттангиз икковингизга имом бўлсин,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида амал шунга кўрадир: улар сафарда азон айтишни ихтиёр қилганлар. Баъзилари эса иқомат кифоя қилади, азон фақат одамларни жамламоқчи бўлган киши учундир, деган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Аҳмад ва Ишоқ шуни айтади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو تُمَيْلَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو حَمْزَةَ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ أَذَّنَ سَبْعَ سِنِينَ مُحْتَسِبًا كُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَثَوْبَانَ وَمُعَاوِيَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو تُمَيْلَةَ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ وَاضِحٍ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ السُّكَّرِيُّ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَيْمُونٍ ‏.‏ وَجَابِرُ بْنُ يَزِيدَ الْجُعْفِيُّ ضَعَّفُوهُ تَرَكَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَوْلاَ جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ لَكَانَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِغَيْرِ حَدِيثٍ وَلَوْلاَ حَمَّادٌ لَكَانَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِغَيْرِ فِقْهٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Тумайла ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ҳамза ривоят қилди, у Жобирдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким етти йил (ажрини Аллаҳдан) умид қилиб азон айтса, унга дўзахдан нажот (барот) ёзилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Савбон, Муовия, Анас, Абу Ҳурайра ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ғарибдир. Абу Тумайланинг исми Яҳё ибн Возиҳдир. Абу Ҳамза ас-Суккарийнинг исми Муҳаммад ибн Маймундир. Жобир ибн Язид ал-Жуъфийни эса (муҳаддислар) заиф санаган, уни Яҳё ибн Саид ва Абдураҳмон ибн Маҳдий тарк қилган. Абу Исо деди: мен ал-Жоруд Вакииъдан эшитганини айтаётганини эшитдим: «Агар Жобир ал-Жуъфий бўлмаганида, Куфа аҳли ҳадиссиз қолар эди; агар Ҳаммод бўлмаганида, Куфа аҳли фиқҳсиз қолар эди.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الإِمَامُ ضَامِنٌ وَالْمُؤَذِّنُ مُؤْتَمَنٌ اللَّهُمَّ أَرْشِدِ الأَئِمَّةَ وَاغْفِرْ لِلْمُؤَذِّنِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَحَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ва Абу Муовия ривоят қилдилар, улар ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Имом зомин (кафил), муаззин эса амин (ишончли)дир. Аллоҳим! Имомларни тўғри йўлга бошла ва муаззинларни мағфират қил,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Оиша, Саҳл ибн Саъд ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини Суфён ас-Саврий, Ҳафс ибн Ғиёс ва бошқа бир нечалари ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Асбот ибн Муҳаммад эса ал-Аъмашдан ривоят қилдики, у: «Менга Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан деб ҳадис айтилди,» деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا سَمِعْتُمُ النِّدَاءَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبِيعَةَ وَعَائِشَةَ وَمُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى مَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ مِثْلَ حَدِيثِ مَالِكٍ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرِوَايَةُ مَالِكٍ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди; у (Термизий) деди: бизга Қутайба ҳам Моликдан ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у Ато ибн Язид ал-Лайсийдан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Нидони (азонни) эшитсангиз, муаззин айтаётган нарсанинг ўхшашини айтинг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Рофеъ, Абу Ҳурайра, Умму Ҳабиба, Абдуллоҳ ибн Амр, Абдуллоҳ ибн Рабиа, Оиша, Муоз ибн Анас ва Муовиядан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Маъмар ва бошқа бир нечалари ҳам аз-Зуҳрийдан Моликнинг ҳадиси каби ривоят қилган. Абдураҳмон ибн Ишоқ эса бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Моликнинг ривояти саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو زُبَيْدٍ، - وَهُوَ عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ أَشْعَثَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ، قَالَ إِنَّ مِنْ آخِرِ مَا عَهِدَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِ اتَّخِذْ مُؤَذِّنًا لاَ يَأْخُذُ عَلَى أَذَانِهِ أَجْرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُثْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا أَنْ يَأْخُذَ الْمُؤَذِّنُ عَلَى الأَذَانِ أَجْرًا وَاسْتَحَبُّوا لِلْمُؤَذِّنِ أَنْ يَحْتَسِبَ فِي أَذَانِهِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Зубайд — у Абсар ибнул-Қосимдир — ривоят қилди, у Ашъасдан, у ал-Ҳасандан, у Усмон ибн Абил-Осдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга охирги тайинлаган ишларидан бири шу бўлдики, азонига ажр (ҳақ) олмайдиган муаззин тут.» Абу Исо (Термизий) деди: Усмоннинг ҳадиси ҳасандир. Илм аҳли наздида амал шунга кўрадир: улар муаззиннинг азонга ажр олишини макруҳ санаганлар ва муаззиннинг азонида (ажрини Аллаҳдан) умид қилишини мустаҳаб кўрганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ الْحُكَيْمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ الْمُؤَذِّنَ وَأَنَا أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولاً وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا غُفِرَ لَهُ ذَنْبُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ حُكَيْمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у ал-Ҳукайм ибн Абдуллоҳ ибн Қайсдан, у Омир ибн Саъддан, у Саъд ибн Абу Ваққосдан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким муаззинни эшитганида: «Мен ҳам гувоҳлик бераманки, ягона, шериги йўқ Аллаҳдан ўзга (ҳаққоний) илоҳ йўқ ва Муҳаммад Унинг бандаси ҳамда расулидир; Аллаҳдан Рабб сифатида, Муҳаммаддан расул сифатида ва Исломдан дин сифатида рози бўлдим,» деса, унинг гуноҳи мағфират қилинади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир; биз уни фақат ал-Лайс ибн Саъднинг Ҳукайм ибн Абдуллоҳ ибн Қайсдан ривояти орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ عَسْكَرٍ الْبَغْدَادِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ الْحِمْصِيُّ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ النِّدَاءَ اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلاَةِ الْقَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ إِلاَّ حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ غَيْرَ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ اسْمُهُ دِينَارٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Саҳл ибн Аскар ал-Бағдодий ва Иброҳим ибн Яъқуб ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Али ибн Айёш ал-Ҳимсий ривоят қилди, у деди: бизга Шуайб ибн Абу Ҳамза ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибнул-Мункадир ривоят қилди, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким нидони (азонни) эшитганида: «Аллоҳим! Ушбу мукаммал даъват ва қоим намознинг Рабби, Муҳаммадга васила ва фазилатни ато қил ҳамда уни Сен ваъда қилган мақоми маҳмудга (мақталган ўринга) етказ,» деса, қиёмат куни унга шафоат ҳалол бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси Муҳаммад ибнул-Мункадирнинг ҳадисидан саҳиҳ ҳасан ғарибдир; уни Шуайб ибн Абу Ҳамзадан бошқа ҳеч ким Муҳаммад ибнул-Мункадирдан ривоят қилганини билмаймиз. Абу Ҳамзанинг исми Динордир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَأَبُو أَحْمَدَ وَأَبُو نُعَيْمٍ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زَيْدٍ الْعَمِّيِّ، عَنْ أَبِي إِيَاسٍ، مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الدُّعَاءُ لاَ يُرَدُّ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ هَذَا ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Абдурраззоқ, Абу Аҳмад ва Абу Нуайм ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён ривоят қилди, у Зайд ал-Аммийдан, у Абу Иёс Муовия ибн Қуррадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Азон билан иқомат орасидаги дуо рад қилинмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасандир. Буни Абу Ишоқ ал-Ҳамдоний ҳам Бурайд ибн Абу Марямдан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ فُرِضَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ الصَّلَوَاتُ خَمْسِينَ ثُمَّ نُقِصَتْ حَتَّى جُعِلَتْ خَمْسًا ثُمَّ نُودِيَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّهُ لاَ يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ وَإِنَّ لَكَ بِهَذِهِ الْخَمْسِ خَمْسِينَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَطَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَأَبِي ذَرٍّ وَأَبِي قَتَادَةَ وَمَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, у аз-Зуҳрийдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Исро (Меърож) кечасида унга эллик (вақт) намоз фарз қилинди, сўнг (улар) камайтирилиб, бешта қилинди. Сўнг: «Эй Муҳаммад, Менинг ҳузуримда сўз ўзгармайди ва албатта сенга шу беш (намоз) учун эллик (намоз ажри) бордир,» деб нидо қилинди.» У (Термизий) деди: бу бобда Убода ибн ас-Сомит, Талҳа ибн Убайдуллоҳ, Абу Зар, Абу Қатода, Молик ибн Саъсаъа ва Абу Саид ал-Худрийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ كَفَّارَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ مَا لَمْ تُغْشَ الْكَبَائِرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَنَسٍ وَحَنْظَلَةَ الأُسَيِّدِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, у ал-Ало ибн Абдураҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Беш (вақт) намоз ва жума (намози)дан жума (намози)гача — агар кабира (катта) гуноҳлар қилинмаган бўлса — орасидаги (гуноҳлар)га каффоратдир,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Жобир, Анас ва Ҳанзала ал-Усаййидийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلاَةُ الْجَمَاعَةِ تَفْضُلُ عَلَى صَلاَةِ الرَّجُلِ وَحْدَهُ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ تَفْضُلُ صَلاَةُ الْجَمِيعِ عَلَى صَلاَةِ الرَّجُلِ وَحْدَهُ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَامَّةُ مَنْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا قَالُوا ‏"‏ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ ‏"‏ ‏.‏ إِلاَّ ابْنَ عُمَرَ فَإِنَّهُ قَالَ ‏"‏ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофедан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жамоат намози ёлғиз кишининг намозидан йигирма етти даража афзалдир,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Убай ибн Каъб, Муоз ибн Жабал, Абу Саид, Абу Ҳурайра ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Нофеъ ҳам Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шундай ривоят қилган: «Жамоатнинг намози ёлғиз кишининг намозидан йигирма етти даража афзалдир.» Абу Исо деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганларнинг аксарияти «йигирма беш» деганлар, фақат Ибн Умаргина «йигирма етти» деган.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ صَلاَةَ الرَّجُلِ فِي الْجَمَاعَةِ تَزِيدُ عَلَى صَلاَتِهِ وَحْدَهُ بِخَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, кишининг жамоатдаги намози ёлғиз ўқиган намозидан йигирма беш улуш ортиқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ فِتْيَتِي أَنْ يَجْمَعُوا حُزَمَ الْحَطَبِ ثُمَّ آمُرَ بِالصَّلاَةِ فَتُقَامَ ثُمَّ أُحَرِّقَ عَلَى أَقْوَامٍ لاَ يَشْهَدُونَ الصَّلاَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ قَالُوا مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يُجِبْ فَلاَ صَلاَةَ لَهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا عَلَى التَّغْلِيظِ وَالتَّشْدِيدِ وَلاَ رُخْصَةَ لأَحَدٍ فِي تَرْكِ الْجَمَاعَةِ إِلاَّ مِنْ عُذْرٍ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Жаъфар ибн Бурқондан, у Язид ибн ал-Асаммдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Мен йигитларимга ўтин боғламларини тўплашни буюришни, сўнг намозга (қомат айтиб) уни барпо қилишни буюришни, сўнг намозда ҳозир бўлмайдиган қавмларни (уйлари билан) ёндириб юборишни қасд қилдим,» дедилар. Абу Исо деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абуд-Дардо, Ибн Аббос, Муоз ибн Анас ва Жобир (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бир нечтасидан ривоят қилинишича, улар: «Ким азонни эшитиб (жамоатга) жавоб бермаса, унинг намози йўқ,» деганлар. Аҳли илмдан баъзилари деди: бу (сўз) таҳдид ва қаттиқ айтиш юзасидандир, узрсиз ҳеч кимга жамоатни тарк этишга рухсат йўқдир.

قَالَ مُجَاهِدٌ وَسُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ رَجُلٍ، يَصُومُ النَّهَارَ وَيَقُومُ اللَّيْلَ لاَ يَشْهَدُ جُمُعَةً وَلاَ جَمَاعَةً قَالَ هُوَ فِي النَّارِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ عَنْ لَيْثٍ عَنْ مُجَاهِدٍ ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى الْحَدِيثِ أَنْ لاَ يَشْهَدَ الْجَمَاعَةَ وَالْجُمُعَةَ رَغْبَةً عَنْهَا وَاسْتِخْفَافًا بِحَقِّهَا وَتَهَاوُنًا بِهَا ‏.‏

Мужоҳид деди: Ибн Аббосдан кундузи рўза тутиб, кечаси (намозда) қоим бўладиган, аммо на жумъада, на жамоатда ҳозир бўлмайдиган бир киши ҳақида сўралди. У: «У дўзахдадир,» деди. (Термизий) деди: бизга буни Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муҳорибий, Лайсдан, у Мужоҳиддан (ривоят қилди). (Абу Исо) деди: ҳадиснинг маъноси шуки, (киши) жамоат ва жумъадан юз ўгириб, унинг ҳаққини енгил санаб ва унга эътиборсизлик қилиб ҳозир бўлмаслигидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يَعْلَى بْنُ عَطَاءٍ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ الأَسْوَدِ الْعَامِرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ شَهِدْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَجَّتَهُ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ صَلاَةَ الصُّبْحِ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا قَضَى صَلاَتَهُ وَانْحَرَفَ إِذَا هُوَ بِرَجُلَيْنِ فِي أُخْرَى الْقَوْمِ لَمْ يُصَلِّيَا مَعَهُ فَقَالَ ‏"‏ عَلَىَّ بِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ فَجِيءَ بِهِمَا تُرْعَدُ فَرَائِصُهُمَا فَقَالَ ‏"‏ مَا مَنَعَكُمَا أَنْ تُصَلِّيَا مَعَنَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا قَدْ صَلَّيْنَا فِي رِحَالِنَا ‏.‏ قَالَ فَلاَ تَفْعَلاَ إِذَا صَلَّيْتُمَا فِي رِحَالِكُمَا ثُمَّ أَتَيْتُمَا مَسْجِدَ جَمَاعَةٍ فَصَلِّيَا مَعَهُمْ فَإِنَّهَا لَكُمَا نَافِلَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مِحْجَنٍ الدِّيلِيِّ وَيَزِيدَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ يَزِيدَ بْنِ الأَسْوَدِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا إِذَا صَلَّى الرَّجُلُ وَحْدَهُ ثُمَّ أَدْرَكَ الْجَمَاعَةَ فَإِنَّهُ يُعِيدُ الصَّلَوَاتِ كُلَّهَا فِي الْجَمَاعَةِ وَإِذَا صَلَّى الرَّجُلُ الْمَغْرِبَ وَحْدَهُ ثُمَّ أَدْرَكَ الْجَمَاعَةَ قَالُوا فَإِنَّهُ يُصَلِّيهَا مَعَهُمْ وَيَشْفَعُ بِرَكْعَةٍ ‏.‏ وَالَّتِي صَلَّى وَحْدَهُ هِيَ الْمَكْتُوبَةُ عِنْدَهُمْ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Яъло ибн Ато хабар берди, у деди: бизга Жобир ибн Язид ибн ал-Асвад ал-Омирий ривоят қилди, у отасидан (ривоят қилиб): «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга ҳажда ҳозир бўлдим ва у билан бирга Хайф масжидида бомдод намозини ўқидим,» деди. У деди: «У намозини адо этиб, (қибладан) бурилганида, қараса, қавмнинг ортида икки киши (турибди), улар у билан бирга намоз ўқимаган эдилар. У: «Уларни менинг олдимга (келтиринг),» деди. Сўнг улар баданлари титраган ҳолда келтирилди. У: «Сизларни биз билан бирга намоз ўқишдан нима тўсди?» деди. Улар: «Эй Аллаҳнинг Расули, биз манзилгоҳимизда намоз ўқиган эдик,» дедилар. У: «Бундай қилманглар; манзилгоҳларингизда намоз ўқиб, сўнг жамоат масжидига келсангиз, улар билан бирга намоз ўқинглар; албатта у сизлар учун нафл бўлади,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Миҳжан ад-Дийлий ва Язид ибн Омирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Язид ибн ал-Асваднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу аҳли илмдан бир нечтасининг сўзидир; Суфён ас-Саврий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ шундай дейдилар. Улар дедилар: агар киши ёлғиз намоз ўқиб, сўнг жамоатга етишса, барча намозларни жамоатда қайтадан ўқийди. Агар киши шомни ёлғиз ўқиб, сўнг жамоатга етишса, улар дедилар: уни улар билан бирга ўқийди ва бир ракатни жуфтлайди. Ёлғиз ўқигани эса, уларнинг наздида, фарз (ҳисобланади).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ النَّاجِيِّ الْبَصْرِيِّ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ وَقَدْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ أَيُّكُمْ يَتَّجِرُ عَلَى هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ فَصَلَّى مَعَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي مُوسَى وَالْحَكَمِ بْنِ عُمَيْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنَ التَّابِعِينَ قَالُوا لاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ الْقَوْمُ جَمَاعَةً فِي مَسْجِدٍ قَدْ صُلِّيَ فِيهِ جَمَاعَةً ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ آخَرُونَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُصَلُّونَ فُرَادَى ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ يَخْتَارُونَ الصَّلاَةَ فُرَادَى ‏.‏ وَسُلَيْمَانُ النَّاجِيُّ بَصْرِيٌّ وَيُقَالُ سُلَيْمَانُ بْنُ الأَسْوَدِ ‏.‏ وَأَبُو الْمُتَوَكِّلِ اسْمُهُ عَلِيُّ بْنُ دَاوُدَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда, Саид ибн Абу Арўбадан, у Сулаймон ан-Ножий ал-Басрийдан, у Абул-Мутаваккилдан, у Абу Саид (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намоз ўқиб бўлганларида бир киши келди. Шунда у (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайсингиз бунга (савоб қилиб) садақа беради?» дедилар. Шунда бир киши туриб, у билан бирга намоз ўқиди. (Абу Исо) деди: бу бобда Абу Умома, Абу Мусо ва ал-Ҳакам ибн Умайрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан ва улардан кейинги тобеинлардан бўлган аҳли илмдан бир нечтасининг сўзидир; улар дедилар: жамоат билан намоз ўқилган масжидда яна бир қавм жамоат бўлиб намоз ўқишида бок йўқдир. Аҳмад ва Ишоқ шундай дейдилар. Аҳли илмдан бошқалари деди: якка-якка ўқийдилар. Суфён, Ибн ал-Муборак, Молик ва Шофеъий шундай дейдилар; улар якка-якка намоз ўқишни ихтиёр қиладилар. Сулаймон ан-Ножий басраликдир, унга Сулаймон ибн ал-Асвад ҳам дейилади. Абул-Мутаваккилнинг исми Али ибн Довуд.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ شَهِدَ الْعِشَاءَ فِي جَمَاعَةٍ كَانَ لَهُ قِيَامُ نِصْفِ لَيْلَةٍ وَمَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ فِي جَمَاعَةٍ كَانَ لَهُ كَقِيَامِ لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَعُمَارَةَ بْنِ رُوَيْبَةَ وَجُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُفْيَانَ الْبَجَلِيِّ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي مُوسَى وَبُرَيْدَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُثْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ عَنْ عُثْمَانَ مَوْقُوفًا وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عُثْمَانَ مَرْفُوعًا ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ас-Сарий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Усмон ибн Ҳакимдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Амрадан, у Усмон ибн Аффон (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким хуфтон (намози)ни жамоат билан ўқиса, унга ярим кечани қоим бўлганча (савоб) бўлади; ким хуфтон ва бомдодни жамоат билан ўқиса, унга бутун кечани қоим бўлганча (савоб) бўлади,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Умар, Абу Ҳурайра, Анас, Умора ибн Рувайба, Жундаб ибн Абдуллоҳ ибн Суфён ал-Бажалий, Убай ибн Каъб, Абу Мусо ва Бурайда (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Усмоннинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Абдурраҳмон ибн Абу Амрадан, у Усмондан мавқуф (саҳобанинг сўзи сифатида) ҳам ривоят қилинган, ҳамда Усмондан турли йўллар билан марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ جُنْدَبِ بْنِ سُفْيَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ صَلَّى الصُّبْحَ فَهُوَ فِي ذِمَّةِ اللَّهِ فَلاَ تُخْفِرُوا اللَّهَ فِي ذِمَّتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Довуд ибн Абу Ҳинд хабар берди, у ал-Ҳасандан, у Жундаб ибн Суфён (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким бомдодни ўқиса, у Аллаҳнинг зиммаси (ҳимояси)дадир; бас, Аллаҳнинг зиммасидаги (киши) ҳақида Аллаҳга хиёнат қилманглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: (бу) ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ كَثِيرٍ أَبُو غَسَّانَ الْعَنْبَرِيُّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْكَحَّالِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَوْسٍ الْخُزَاعِيِّ، عَنْ بُرَيْدَةَ الأَسْلَمِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ بَشِّرِ الْمَشَّائِينَ فِي الظُّلَمِ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مَرْفُوعٌ هُوَ صَحِيحٌ مُسْنَدٌ وَمَوْقُوفٌ إِلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يُسْنَدْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Аббос ал-Анбарий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Касир Абу Ғассон ал-Анбарий ривоят қилди, у Исмоил ал-Каҳҳолдан, у Абдуллоҳ ибн Авс ал-Хузўийдан, у Бурайда ал-Асламий (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Зулматларда масжидларга (пиёда) юрувчиларга Қиёмат кунидаги тўлиқ нур билан хушхабар беринг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан ғарибдир; у марфуъ (ҳолда) саҳиҳ ва муснаддир, ҳамда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларига мавқуф (қилиб ҳам ривоят қилинган) бўлиб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (санад билан) иснод қилинмаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خَيْرُ صُفُوفِ الرِّجَالِ أَوَّلُهَا وَشَرُّهَا آخِرُهَا وَخَيْرُ صُفُوفِ النِّسَاءِ آخِرُهَا وَشَرُّهَا أَوَّلُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُبَىٍّ وَعَائِشَةَ وَالْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَسْتَغْفِرُ لِلصَّفِّ الأَوَّلِ ثَلاَثًا وَلِلثَّانِي مَرَّةً ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад, Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эркаклар сафларининг энг яхшиси биринчиси, энг ёмони охиргисидир; аёллар сафларининг энг яхшиси охиргиси, энг ёмони биринчисидир,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Жобир, Ибн Аббос, Ибн Умар, Абу Саид, Убай, Оиша, ал-Ирбод ибн Сория ва Анас (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у биринчи сафга уч марта, иккинчисига бир марта мағфират тилар эдилар.

وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ أَنَّ النَّاسَ يَعْلَمُونَ مَا فِي النِّدَاءِ وَالصَّفِّ الأَوَّلِ ثُمَّ لَمْ يَجِدُوا إِلاَّ أَنْ يَسْتَهِمُوا عَلَيْهِ لاَسْتَهَمُوا عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ حَدَّثَنَا مَالِكٌ عَنْ سُمَىٍّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар одамлар азон ва биринчи сафда (қанчалик савоб) борлигини билсалар, сўнг унинг учун қуръа (чек) ташлашдан бошқа йўл топмасалар, албатта унинг учун қуръа ташлар эдилар,» дедилар. (Абу Исо) деди: бизга буни Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик, Сумаййдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди).

وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، نَحْوَهُ ‏.‏

Ва бизга Қутайба, Моликдан шунга ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسَوِّي صُفُوفَنَا فَخَرَجَ يَوْمًا فَرَأَى رَجُلاً خَارِجًا صَدْرُهُ عَنِ الْقَوْمِ فَقَالَ ‏"‏ لَتُسَوُّنَّ صُفُوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ اللَّهُ بَيْنَ وُجُوهِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَالْبَرَاءِ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مِنْ تَمَامِ الصَّلاَةِ إِقَامَةُ الصَّفِّ ‏"‏ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُوَكِّلُ رِجَالاً بِإِقَامَةِ الصُّفُوفِ فَلاَ يُكَبِّرُ حَتَّى يُخْبَرَ أَنَّ الصُّفُوفَ قَدِ اسْتَوَتْ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ أَنَّهُمَا كَانَا يَتَعَاهَدَانِ ذَلِكَ وَيَقُولاَنِ اسْتَوُوا ‏.‏ وَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ تَقَدَّمْ يَا فُلاَنُ تَأَخَّرْ يَا فُلاَنُ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона, Симок ибн Ҳарбдан, у ан-Нуъмон ибн Башир (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сафларимизни тўғрилар эдилар. Бир куни чиқдилар-да, қавмдан кўкраги (олдинга) чиқиб турган бир кишини кўриб: «Албатта сафларингизни тўғрилайсиз, ёки Аллаҳ юзларингиз орасига ихтилоф солади,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Жобир ибн Самура, ал-Баро, Жобир ибн Абдуллоҳ, Анас, Абу Ҳурайра ва Оиша (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ан-Нуъмон ибн Баширнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у: «Сафни тўғрилаш намознинг тўлиқлигидандир,» деган эдилар. Умардан ривоят қилинишича, у кишиларни сафларни тўғрилашга вакил қилар ва сафлар тўғрилангани хабар қилинмагунча такбир айтмас эди. Али ва Усмондан ривоят қилинишича, улар бунга риоя қилиб, «Тўғриланинглар,» дер эдилар. Али: «Олдинга ўт, эй фалон; ортга чиқил, эй фалон,» дер эди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي مَعْشَرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لِيَلِيَنِي مِنْكُمْ أُولُو الأَحْلاَمِ وَالنُّهَى ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ وَلاَ تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ وَإِيَّاكُمْ وَهَيْشَاتِ الأَسْوَاقِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يُعْجِبُهُ أَنْ يَلِيَهُ الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ لِيَحْفَظُوا عَنْهُ ‏.‏ قَالَ وَخَالِدٌ الْحَذَّاءُ هُوَ خَالِدُ بْنُ مِهْرَانَ يُكْنَى أَبَا الْمُنَازِلِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ يُقَالُ إِنَّ خَالِدًا الْحَذَّاءَ مَا حَذَا نَعْلاً قَطُّ إِنَّمَا كَانَ يَجْلِسُ إِلَى حَذَّاءٍ فَنُسِبَ إِلَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو مَعْشَرٍ اسْمُهُ زِيَادُ بْنُ كُلَيْبٍ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайиъ ривоят қилди, у деди: бизга Холид ал-Ҳаззо ривоят қилди, у Абу Маъшардан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳ (ибн Масъуд розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сизлардан менга ақлу ҳуш эгалари яқин турсин, сўнг улардан кейингилар, сўнг улардан кейингилар; ихтилоф қилманглар, акс ҳолда қалбларингиз ихтилофга тушади; бозорларнинг шовқин-суронидан эҳтиёт бўлинглар,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Убай ибн Каъб, Абу Масъуд, Абу Саид, ал-Баро ва Анас (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у (сўзларини) ёдлаб қолишлари учун муҳожирлар ва ансорлар ўзига яқин туришини яхши кўрар эдилар. (Абу Исо) деди: Холид ал-Ҳаззо — бу Холид ибн Миҳрон бўлиб, куняси Абул-Манозилдир. (Абу Исо) деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: айтилишича, Холид ал-Ҳаззо ҳеч қачон кавуш (наъл) тикмаган; у фақат бир кавушдўз (олдида) ўтирар эди, шу сабабли унга нисбат берилди. (Абу Исо) деди: Абу Маъшар — унинг исми Зиёд ибн Кулайб.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ هَانِئِ بْنِ عُرْوَةَ الْمُرَادِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ مَحْمُودٍ، قَالَ صَلَّيْنَا خَلْفَ أَمِيرٍ مِنَ الأُمَرَاءِ فَاضْطَرَّنَا النَّاسُ فَصَلَّيْنَا بَيْنَ السَّارِيَتَيْنِ فَلَمَّا صَلَّيْنَا قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ كُنَّا نَتَّقِي هَذَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ قُرَّةَ بْنِ إِيَاسٍ الْمُزَنِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مَنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُصَفَّ بَيْنَ السَّوَارِي ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Суфёндан, у Яҳё ибн Ҳониъ ибн Урва ал-Муродийдан, у Абдулҳамид ибн Маҳмуддан (ривоят қилди), у деди: биз амирлардан бир амирнинг ортида намоз ўқидик; одамлар бизни сиқиб қўйди, шунда биз икки устун орасида намоз ўқидик. Намоз ўқиб бўлганимизда, Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу): «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида бундан сақланар эдик,» деди. Бу бобда Қурра ибн Иёс ал-Музанийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Аҳли илмдан бир қавм устунлар орасида саф тортишни макруҳ санаганлар. Аҳмад ва Ишоқ шундай дейдилар. Аҳли илмдан бир қавм эса бунга рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، قَالَ أَخَذَ زِيَادُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ بِيَدِي وَنَحْنُ بِالرَّقَّةِ فَقَامَ بِي عَلَى شَيْخٍ يُقَالُ لَهُ وَابِصَةُ بْنُ مَعْبَدٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ فَقَالَ زِيَادٌ حَدَّثَنِي هَذَا الشَّيْخُ أَنَّ رَجُلاً صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ وَالشَّيْخُ يَسْمَعُ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعِيدَ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ شَيْبَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ وَابِصَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ وَقَالُوا يُعِيدُ إِذَا صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُجْزِئُهُ إِذَا صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِلَى حَدِيثِ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَيْضًا قَالُوا مَنْ صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ يُعِيدُ ‏.‏ مِنْهُمْ حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَوَكِيعٌ ‏.‏ وَرَوَى حَدِيثَ حُصَيْنٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ رِوَايَةِ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ حُصَيْنٍ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هِلاَلاً قَدْ أَدْرَكَ وَابِصَةَ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْحَدِيثِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ رَاشِدٍ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ حَدِيثُ حُصَيْنٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ حَدِيثِ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас, Ҳусайндан, у Ҳилол ибн Ясофдан (ривоят қилди), у деди: биз Раққада эканимизда Зиёд ибн Абул-Жаъд қўлимдан ушлади-да, мени Бани Асаддан бўлган Вобиса ибн Маъбад деган бир шайхнинг олдига олиб борди. Зиёд деди: бу шайх менга ривоят қилдики, бир киши сафнинг ортида ёлғиз намоз ўқибди — шайх (буни) эшитиб турарди — шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга намозни қайтаришни буюрибдилар. Абу Исо деди: бу бобда Али ибн Шайбон ва Ибн Аббос (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Вобисанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Аҳли илмдан бир қавм кишининг сафнинг ортида ёлғиз намоз ўқишини макруҳ санаганлар ва: «Сафнинг ортида ёлғиз намоз ўқиса, қайтаради,» деганлар. Аҳмад ва Ишоқ шундай дейдилар. Аҳли илмдан бир қавм эса: «Сафнинг ортида ёлғиз намоз ўқиса, унга кифоя қилади,» деганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак ва Шофеъийнинг сўзидир. Куфа аҳлидан бир қавм ҳам Вобиса ибн Маъбаднинг ҳадисига (амал қилиб): «Ким сафнинг ортида ёлғиз намоз ўқиса, қайтаради,» деганлар. Улардан Ҳаммод ибн Абу Сулаймон, Ибн Абу Лайло ва Вакииъ (бор). Ҳусайннинг ҳадисини Ҳилол ибн Ясофдан бир нечтаси, Абул-Аҳваснинг Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобиса ибн Маъбаддан қилган ривоятига ўхшатиб ривоят қилган. Ҳусайннинг ҳадисида Ҳилол Вобисага етишганига далолат (қилувчи нарса) бор. Ҳадис аҳли бунда ихтилоф қилган: уларнинг баъзилари: «Амр ибн Мурранинг Ҳилол ибн Ясофдан, у Амр ибн Рошиддан, у Вобиса ибн Маъбаддан қилган ҳадиси саҳиҳроқдир,» деди. Уларнинг баъзилари: «Ҳусайннинг Ҳилол ибн Ясофдан, у Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобиса ибн Маъбаддан қилган ҳадиси саҳиҳроқдир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу менинг наздимда Амр ибн Мурранинг ҳадисидан саҳиҳроқдир, чунки у Ҳилол ибн Ясофнинг ҳадисидан бошқа (йўл билан) Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобисадан (қилинган ҳолда ҳам) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ رَاشِدٍ، عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ، أَنَّ رَجُلاً، صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعِيدَ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ إِذَا صَلَّى الرَّجُلُ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ فَإِنَّهُ يُعِيدُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Амр ибн Муррадан, у Ҳилол ибн Ясофдан, у Амр ибн Рошиддан, у Вобиса ибн Маъбад (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), бир киши сафнинг ортида ёлғиз намоз ўқибди, шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга намозни қайтаришни буюрибдилар. Абу Исо (Термизий) деди: мен ал-Жоруддан эшитдим, у деди: мен Вакииънинг шундай деганини эшитдим: агар киши сафнинг ортида ёлғиз намоз ўқиса, уни қайтаради.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِرَأْسِي مِنْ وَرَائِي فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ قَالُوا إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مَعَ الإِمَامِ يَقُومُ عَنْ يَمِينِ الإِمَامِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Довуд ибн Абдурраҳмон ал-Аттор, Амр ибн Динордан, у Ибн Аббоснинг мавлоси Курайбдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: мен бир кечаси Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан намоз ўқидим ва унинг чап томонида турдим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ортимдан бошимдан ушлаб, мени ўзининг ўнг томонига ўтказдилар. Абу Исо деди: бу бобда Анас (розияллаҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган аҳли илмнинг амали шунга (биноандир); улар дедилар: агар киши имом билан (ёлғиз) бўлса, имомнинг ўнг томонида туради.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، قَالَ أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا كُنَّا ثَلاَثَةً أَنْ يَتَقَدَّمَنَا أَحَدُنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا كَانُوا ثَلاَثَةً قَامَ رَجُلاَنِ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ صَلَّى بِعَلْقَمَةَ وَالأَسْوَدِ فَأَقَامَ أَحَدَهُمَا عَنْ يَمِينِهِ وَالآخَرَ عَنْ يَسَارِهِ وَرَوَاهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ النَّاسِ فِي إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ الْمَكِّيِّ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Бизга Бундор — Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абу Адий ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Муслим хабар берди, у ал-Ҳасандан, у Самура ибн Жундаб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга, уч киши бўлсак, биримиз олдинга ўтишимизни буюрдилар. Абу Исо деди: бу бобда Ибн Масъуд, Жобир ва Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Самуранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Аҳли илмнинг амали шунга (биноандир); улар дедилар: агар уч киши бўлсалар, икки киши имомнинг ортида туради. Ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у Алқама ва ал-Асвад билан намоз ўқиб, уларнинг бирини ўнг томонига, иккинчисини чап томонига турғазди ва буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. Баъзи кишилар Исмоил ибн Муслим ал-Маккий ҳақида унинг ёдлаш (қуввати) жиҳатидан (танқидий) сўз айтганлар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ جَدَّتَهُ، مُلَيْكَةَ دَعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِطَعَامٍ صَنَعَتْهُ فَأَكَلَ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ قُومُوا فَلْنُصَلِّ بِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَقُمْتُ إِلَى حَصِيرٍ لَنَا قَدِ اسْوَدَّ مِنْ طُولِ مَا لُبِسَ فَنَضَحْتُهُ بِالْمَاءِ فَقَامَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَفَفْتُ عَلَيْهِ أَنَا وَالْيَتِيمُ وَرَاءَهُ وَالْعَجُوزُ مِنْ وَرَائِنَا فَصَلَّى بِنَا رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ انْصَرَفَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا كَانَ مَعَ الإِمَامِ رَجُلٌ وَامْرَأَةٌ قَامَ الرَّجُلُ عَنْ يَمِينِ الإِمَامِ وَالْمَرْأَةُ خَلْفَهُمَا ‏.‏ وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ بِهَذَا الْحَدِيثِ فِي إِجَازَةِ الصَّلاَةِ إِذَا كَانَ الرَّجُلُ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ وَقَالُوا إِنَّ الصَّبِيَّ لَمْ تَكُنْ لَهُ صَلاَةٌ وَكَأَنَّ أَنَسًا كَانَ خَلْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحْدَهُ فِي الصَّفِّ ‏.‏ وَلَيْسَ الأَمْرُ عَلَى مَا ذَهَبُوا إِلَيْهِ لأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَقَامَهُ مَعَ الْيَتِيمِ خَلْفَهُ فَلَوْلاَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَعَلَ لِلْيَتِيمِ صَلاَةً لَمَا أَقَامَ الْيَتِيمَ مَعَهُ وَلأَقَامَهُ عَنْ يَمِينِهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُوسَى بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَقَامَهُ عَنْ يَمِينِهِ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ دَلاَلَةٌ أَنَّهُ إِنَّمَا صَلَّى تَطَوُّعًا أَرَادَ إِدْخَالَ الْبَرَكَةِ عَلَيْهِمْ ‏.‏

Бизга Ишоқ ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас, Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), унинг бувиси Мулайка Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни ўзи тайёрлаган таомга таклиф қилди. У ундан тановул қилдилар, сўнг: «Туринглар, сизларга (имом бўлиб) намоз ўқияйлик,» дедилар. Анас деди: мен узоқ фойдаланилгани сабабли қорайган бўйрамиз томон турдим ва уни сув билан намладим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг устида (намозга) турдилар, мен ва етим унинг ортида саф тортдик, кампир эса бизнинг ортимизда (турди). У бизга икки ракат намоз ўқиб бердилар, сўнг (намоздан) чиқдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илмнинг кўпчилигининг амали шунга (биноандир); улар дедилар: агар имом билан бирга бир эркак ва бир аёл бўлса, эркак имомнинг ўнг томонида туради, аёл эса уларнинг ортида (туради). Баъзи кишилар бу ҳадис билан киши сафнинг ортида ёлғиз бўлганда намознинг жоизлигига ҳужжат келтирганлар ва: «Бола (етим)нинг намози йўқ эди, гўё Анас сафда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ортида ёлғиз эди,» деганлар. Лекин иш улар ўйлагандек эмас, чунки Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни етим билан бирга ортида турғаздилар; агар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) етим учун намоз (эътибори) бермаганларида эди, уни ўзи билан бирга турғазмас, балки уни ўнг томонида турғазар эдилар. Мусо ибн Анасдан, у Анасдан ривоят қилинишича, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан намоз ўқиган, шунда у (Набий) уни ўнг томонида турғазган. Бу ҳадисда у (Набий) фақат уларга барака киритишни истаб нафл намоз ўқиганига далолат бордир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ وَحَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ الزُّبَيْدِيِّ، عَنْ أَوْسِ بْنِ ضَمْعَجٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيَّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ فَإِنْ كَانُوا فِي الْقِرَاءَةِ سَوَاءً فَأَعْلَمُهُمْ بِالسُّنَّةِ فَإِنْ كَانُوا فِي السُّنَّةِ سَوَاءً فَأَقْدَمُهُمْ هِجْرَةً فَإِنْ كَانُوا فِي الْهِجْرَةِ سَوَاءً فَأَكْبَرُهُمْ سِنًّا وَلاَ يُؤَمُّ الرَّجُلُ فِي سُلْطَانِهِ وَلاَ يُجْلَسُ عَلَى تَكْرِمَتِهِ فِي بَيْتِهِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ أَقْدَمُهُمْ سِنًّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَمَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ وَعَمْرِو بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالُوا أَحَقُّ النَّاسِ بِالإِمَامَةِ أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ وَأَعْلَمُهُمْ بِالسُّنَّةِ ‏.‏ وَقَالُوا صَاحِبُ الْمَنْزِلِ أَحَقُّ بِالإِمَامَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا أَذِنَ صَاحِبُ الْمَنْزِلِ لِغَيْرِهِ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ بِهِ ‏.‏ وَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ وَقَالُوا السُّنَّةُ أَنْ يُصَلِّيَ صَاحِبُ الْبَيْتِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَقَوْلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلاَ يُؤَمُّ الرَّجُلُ فِي سُلْطَانِهِ وَلاَ يُجْلَسُ عَلَى تَكْرِمَتِهِ فِي بَيْتِهِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَإِذَا أَذِنَ فَأَرْجُو أَنَّ الإِذْنَ فِي الْكُلِّ وَلَمْ يَرَ بِهِ بَأْسًا إِذَا أَذِنَ لَهُ أَنْ يُصَلِّيَ بِهِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ал-Аъмашдан ривоят қилди. (У) яна деди: бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ва Абдуллоҳ ибн Нумайр ал-Аъмашдан, у Исмоил ибн Ражо аз-Зубайдийдан, у Авс ибн Замъаждан (ривоят қилдилар). У деди: мен Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллаҳу анҳу)ни шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қавмга уларнинг Аллаҳнинг Китобини энг кўп (яхши) ўқийдигани имом бўлсин. Агар ўқишда тенг бўлсалар, уларнинг Суннатни энг яхши биладигани. Агар Суннатда тенг бўлсалар, уларнинг ҳижратда энг олдингиси. Агар ҳижратда тенг бўлсалар, уларнинг ёши энг каттаси. Киши (бошқанинг) ҳокимлигида унга имом бўлмасин ва унинг уйида унинг рухсатисиз унинг тўридаги иззат ўрнига ўтирилмасин,» дедилар. Маҳмуд ибн Ғайлон айтди: Ибн Нумайр ўз ҳадисида «уларнинг (Исломга) энг олдин киргани» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Саид, Анас ибн Молик, Молик ибн ал-Ҳувайрис ва Амр ибн Саламадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Абу Масъуд ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. Улар: «Одамларнинг имомликка энг ҳақлиси Аллаҳнинг Китобини энг яхши ўқийдигани ва Суннатни энг яхши биладганидир,» дедилар. Яна улар: «Уй эгаси имомликка энг ҳақлидир,» дедилар. Улардан баъзилари: «Уй эгаси бошқасига рухсат берса, унга имом бўлиб намоз ўқишида зарар йўқ,» дедилар. Баъзилари эса буни макруҳ кўриб: «Суннат шуки, уй эгаси (ўзи) намоз ўқисин,» дедилар. Аҳмад ибн Ҳанбал деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Киши (бошқанинг) ҳокимлигида унга имом бўлмасин ва унинг уйида унинг рухсатисиз унинг тўридаги иззат ўрнига ўтирилмасин» деган сўзлари (хусусида), агар рухсат берса, мен рухсат ҳаммасига (тегишли) деб умид қиламан. (Уй эгаси) унга имом бўлиб намоз ўқишга рухсат берган бўлса, буни (Аҳмад) зарар деб кўрмади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا أَمَّ أَحَدُكُمُ النَّاسَ فَلْيُخَفِّفْ فَإِنَّ فِيهِمُ الصَّغِيرَ وَالْكَبِيرَ وَالضَّعِيفَ وَالْمَرِيضَ فَإِذَا صَلَّى وَحْدَهُ فَلْيُصَلِّ كَيْفَ شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَنَسٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَمَالِكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي وَاقِدٍ وَعُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ اخْتَارُوا أَنْ لاَ يُطِيلَ الإِمَامُ الصَّلاَةَ مَخَافَةَ الْمَشَقَّةِ عَلَى الضَّعِيفِ وَالْكَبِيرِ وَالْمَرِيضِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو الزِّنَادِ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ ذَكْوَانَ ‏.‏ وَالأَعْرَجُ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ هُرْمُزَ الْمَدِينِيُّ وَيُكْنَى أَبَا دَاوُدَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муғийра ибн Абдураҳмон Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан бири одамларга имом бўлса, (намозни) енгил қилсин, чунки уларнинг орасида кичик, катта, заиф ва касал (киши) бор. Ёлғиз ўзи намоз ўқиса, хоҳлаганича ўқисин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Адий ибн Ҳотим, Анас, Жобир ибн Самура, Молик ибн Абдуллоҳ, Абу Воқид, Усмон ибн Абил-Ос, Абу Масъуд, Жобир ибн Абдуллоҳ ва Ибн Аббосдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу кўпчилик илм аҳлининг сўзидир; улар заиф, катта ва касалга машаққат бўлишидан қўрқиб, имом намозни чўзмаслигини ихтиёр қилганлар. Абу Исо деди: Абуз-Зиноднинг исми Абдуллоҳ ибн Заквондир. Ал-Аъраж эса Абдураҳмон ибн Ҳурмуз ал-Мадиний бўлиб, куняси Абу Довуддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَخَفِّ النَّاسِ صَلاَةً فِي تَمَامٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي عَوَانَةَ وَضَّاحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ قُتَيْبَةَ قُلْتُ أَبُو عَوَانَةَ مَا اسْمُهُ قَالَ وَضَّاحٌ ‏.‏ قُلْتُ ابْنُ مَنْ قَالَ لاَ أَدْرِي كَانَ عَبْدًا لاِمْرَأَةٍ بِالْبَصْرَةِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозни мукаммал (адо этган) ҳолда, одамларнинг энг енгил намоз ўқийдиганларидан эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Авонанинг исми Ваззоҳдир. Абу Исо деди: мен Қутайбадан сўрадим, дедим: Абу Авонанинг исми нима? У: «Ваззоҳ,» деди. Мен: «Кимнинг ўғли?» дедим. У: «Билмайман, у Басрадаги бир аёлнинг қули эди,» деди.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، طَرِيفٍ السَّعْدِيِّ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مِفْتَاحُ الصَّلاَةِ الطُّهُورُ وَتَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ وَلاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بــ‏"‏الْحَمْدُ‏"‏ وَسُورَةٍ _ فِي فَرِيضَةٍ أَوْ غَيْرِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي هَذَا أَجْوَدُ إِسْنَادًا وَأَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ وَقَدْ كَتَبْنَاهُ فِي أَوَّلِ كِتَابِ الْوُضُوءِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ أَنَّ تَحْرِيمَ الصَّلاَةِ التَّكْبِيرُ وَلاَ يَكُونُ الرَّجُلُ دَاخِلاً فِي الصَّلاَةِ إِلاَّ بِالتَّكْبِيرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبَانَ مُسْتَمْلِيَ وَكِيعٍ يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ لَوِ افْتَتَحَ الرَّجُلُ الصَّلاَةَ بِسَبْعِينَ اسْمًا مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ وَلَمْ يُكَبِّرْ لَمْ يُجْزِهِ وَإِنْ أَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ أَمَرْتُهُ أَنْ يَتَوَضَّأَ ثُمَّ يَرْجِعَ إِلَى مَكَانِهِ فَيُسَلِّمَ إِنَّمَا الأَمْرُ عَلَى وَجْهِهِ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو نَضْرَةَ اسْمُهُ الْمُنْذِرُ بْنُ مَالِكِ بْنِ قُطَعَةَ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн ал-Фузайл Абу Суфён Тариф ас-Саъдийдан, у Абу Назрадан, у Абу Саиддан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Намознинг калити таҳоратдир, уни (бошқа нарсалардан) ҳаром (манъ) қилувчи такбирдир ва уни (қайтадан) ҳалол қилувчи саломдир. Фарзда ёки ундан бошқасида «ал-Ҳамд»ни (Фотиҳани) ва бир сура(ни) ўқимаган кишининг намози йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Бу бобда Али ва Оишадан (ҳам ривоятлар) бор. У деди: Али ибн Абу Толибнинг бу (хусусдаги) ҳадиси исноди жиҳатидан Абу Саид ҳадисидан кўра аъло ва саҳиҳроқдир; уни биз вузу китобининг бошида ёзганмиз. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар: намозни ҳаром (манъ) қилувчи такбирдир ва киши такбирсиз намозга кирмайди. Абу Исо деди: мен Абу Бакр Муҳаммад ибн Абонни — Вакииънинг мустамлийсини (матн ёздирувчисини) шундай деганини эшитдим: мен Абдураҳмон ибн Маҳдийни шундай деганини эшитдим: агар киши намозни Аллаҳнинг исмларидан етмишта исм билан бошласа-ю, такбир айтмаса, бу унга кифоя қилмайди. Агар салом беришдан олдин таҳорати бузилса, мен унга таҳорат қилиб, сўнгра ўз жойига қайтиб салом беришни буюрардим; иш фақат ўз ҳолича (аслига кўра)дир. У деди: Абу Назранинг исми ал-Мунзир ибн Молик ибн Қутъадир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَمْعَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَبَّرَ لِلصَّلاَةِ نَشَرَ أَصَابِعَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ سِمْعَانَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا دَخَلَ فِي الصَّلاَةِ رَفَعَ يَدَيْهِ مَدًّا ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ وَأَخْطَأَ يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Яҳё ибнул-Ямон Ибн Абу Зиъбдан, у Саид ибн Самъондан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намоз учун такбир айтганларида бармоқларини ёзар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасандир. Бу ҳадисни Ибн Абу Зиъбдан, у Саид ибн Симъондан, у Абу Ҳурайрадан (деб) бир неча ( рови)лар ривоят қилганларки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозга кирганларида икки қўлларини чўзиб кўтарар эдилар. Бу Яҳё ибнул-Ямон ривоятидан саҳиҳроқдир ва Яҳё ибнул-Ямон бу ҳадисда хато қилди.

قَالَ وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سِمْعَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ رَفَعَ يَدَيْهِ مَدًّا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ وَحَدِيثُ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ خَطَأٌ ‏.‏

У деди: бизга Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Абдул-Мажид ал-Ҳанафий хабар берди, у деди: бизга Ибн Абу Зиъб Саид ибн Симъондан ривоят қилди, у деди: мен Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)ни шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозга турганларида икки қўлларини чўзиб кўтарар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон: «Бу Яҳё ибнул-Ямон ҳадисидан саҳиҳроқдир ва Яҳё ибнул-Ямон ҳадиси хатодир,» деди.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنْ طُعْمَةَ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ صَلَّى لِلَّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا فِي جَمَاعَةٍ يُدْرِكُ التَّكْبِيرَةَ الأُولَى كُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَتَانِ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ وَبَرَاءَةٌ مِنَ النِّفَاقِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَنَسٍ مَوْقُوفًا وَلاَ أَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ إِلاَّ مَا رَوَى سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنْ طُعْمَةَ بْنِ عَمْرٍو عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ الْبَجَلِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَوْلُهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، هَنَّادٌ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ خَالِدِ بْنِ طَهْمَانَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ الْبَجَلِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَهُوَ حَدِيثٌ مُرْسَلٌ وَعُمَارَةُ بْنُ غَزِيَّةَ لَمْ يُدْرِكْ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ يُكْنَى أَبَا الْكَشُوثَى وَيُقَالُ أَبُو عُمَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Уқба ибн Мукрам ва Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Қутайба Салм ибн Қутайба Туъма ибн Амрдан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Аллоҳ учун қирқ кун жамоат билан, биринчи такбирга етишадиган тарзда намоз ўқиса, унга икки нажот ёзилади: дўзахдан нажот ва нифоқдан нажот,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Анасдан мавқуф (саҳобанинг ўз сўзи сифатида) ҳам ривоят қилинган. Мен Салм ибн Қутайбанинг Туъма ибн Амрдан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Анасдан ривоят қилганидан бошқа, уни (Набийга) марфуъ (нисбат) қилган бирорта (рови)ни билмайман. Бу ҳадис аслида Ҳабиб ибн Абу Ҳабиб ал-Бажалийдан, у Анас ибн Моликдан (Анаснинг) ўз сўзи сифатида ривоят қилинади. Буни бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ Холид ибн Таҳмондан, у Ҳабиб ибн Абу Ҳабиб ал-Бажалийдан, у Анасдан шунга ўхшаш ривоят қилди ва уни (Набийга) марфуъ қилмади. Исмоил ибн Айёш бу ҳадисни Умора ибн Ғазийядан, у Анас ибн Моликдан, у Умар ибн ал-Хаттобдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилди. Бу маҳфуз бўлмаган (ишонарли сақланмаган) ҳадисдир ва у мурсал ҳадисдир; Умора ибн Ғазийя Анас ибн Моликка етишмаган (уни кўрмаган). Муҳаммад ибн Исмоил деди: Ҳабиб ибн Абу Ҳабибнинг куняси Абул-Кашусодир, баъзан Абу Умайра ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ الرِّفَاعِيِّ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ بِاللَّيْلِ كَبَّرَ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلاَ إِلَهَ غَيْرُكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ كَبِيرًا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ مِنْ هَمْزِهِ وَنَفْخِهِ وَنَفْثِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ أَشْهَرُ حَدِيثٍ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَقَدْ أَخَذَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَأَمَّا أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ فَقَالُوا بِمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ ‏"‏ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلاَ إِلَهَ غَيْرُكَ ‏"‏ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَدْ تُكُلِّمَ فِي إِسْنَادِ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ كَانَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ يَتَكَلَّمُ فِي عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ الرِّفَاعِيِّ وَقَالَ أَحْمَدُ لاَ يَصِحُّ هَذَا الْحَدِيثُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мусо ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон аз-Зубаъий Али ибн Али ар-Рифўийдан, у Абул-Мутаваккилдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кечаси намозга турганларида такбир айтар, сўнгра: «Субҳонака-Ллоҳумма ва биҳамдика, ва таборакасмука, ва таоло жаддука, ва ло илаҳа ғайрука (Эй Аллоҳ, Сени ҳамдинг ила поклайман, Сенинг исминг баракотлидир, Сенинг улуғлигинг олийдир ва Сендан ўзга илоҳ йўқ),» дердилар. Сўнгра: «Аллоҳу акбару кабийрон (Аллоҳ энг буюкдир, буюк),» дердилар. Сўнгра: «Аъузу би-Ллоҳис-Самиъил-Алийми минаш-шайтонир-рожийми, мин ҳамзиҳи ва нафхиҳи ва нафсиҳи (Эшитувчи ва Билувчи Аллоҳдан паноҳ тилайман, қувилган шайтондан, унинг васвасасидан, кибридан ва сеҳридан),» дердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Али, Оиша, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Жобир, Жубайр ибн Мутъим ва Ибн Умардан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Абу Саид ҳадиси бу бобдаги энг машҳур ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм бу ҳадис билан амал қилган. Аммо кўпчилик илм аҳли Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган: «Субҳонака-Ллоҳумма ва биҳамдика, ва таборакасмука, ва таоло жаддука, ва ло илаҳа ғайрука» сўзлари билан амал қилганлар. Шундай қилиб бу Умар ибн ал-Хаттоб ва Абдуллоҳ ибн Масъуддан ҳам ривоят қилинган. Тобеинлар ва улардан бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. Абу Саид ҳадисининг исноди хусусида (рови ҳақида) гап бўлган: Яҳё ибн Саид Али ибн Али ар-Рифўий ҳақида (танқид билан) сўзларди ва Аҳмад: «Бу ҳадис саҳиҳ эмас,» деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، وَيَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ أَبِي الرِّجَالِ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا افْتَتَحَ الصَّلاَةَ قَالَ ‏ "‏ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلاَ إِلَهَ غَيْرُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَحَارِثَةُ قَدْ تُكُلِّمَ فِيهِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَأَبُو الرِّجَالِ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَدِينِيُّ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Арафа ва Яҳё ибн Мусо ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Муовия Ҳориса ибн Абур-Рижолдан, у Амрадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозни бошлаганларида: «Субҳонака-Ллоҳумма ва биҳамдика, ва таборакасмука, ва таоло жаддука, ва ло илаҳа ғайрука (Эй Аллоҳ, Сени ҳамдинг ила поклайман, Сенинг исминг баракотлидир, Сенинг улуғлигинг олийдир ва Сендан ўзга илоҳ йўқ),» дердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Оиша ҳадиси сифатида фақат шу йўлдан биламиз. Ҳориса ҳақида унинг ҳифзи (ёдлаш қуввати) жиҳатидан (танқид билан) сўз айтилган. Абур-Рижолнинг исми Муҳаммад ибн Абдураҳмон ал-Мадинийдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ إِيَاسٍ الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَايَةَ، عَنِ ابْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، قَالَ سَمِعَنِي أَبِي، وَأَنَا فِي الصَّلاَةِ، أَقُولُ‏:‏ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏)‏ فَقَالَ لِي أَىْ بُنَىَّ مُحْدَثٌ إِيَّاكَ وَالْحَدَثَ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ أَبْغَضَ إِلَيْهِ الْحَدَثُ فِي الإِسْلاَمِ يَعْنِي مِنْهُ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ وَمَعَ عُمَرَ وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْهُمْ يَقُولُهَا فَلاَ تَقُلْهَا إِذَا أَنْتَ صَلَّيْتَ فَقُلِ‏:‏ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَغَيْرُهُمْ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يَجْهَرَ بِـ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ قَالُوا وَيَقُولُهَا فِي نَفْسِهِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Иёс ал-Журайтий ривоят қилди, у Қайс ибн Абаядан, у Ибн Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан (ривоят қилди), у деди: отам мени намозда «Бисми-Ллаҳир-Раҳмонир-Раҳийм» деб (овоз чиқариб) айтаётганимни эшитди ва менга: «Эй ўғилчам, бу (дин)да янгидан пайдо қилинган (бидъат) ишдир; бидъатдан эҳтиёт бўл!» деди. У (Ибн Абдуллоҳ) деди: мен Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан, Исломдаги бидъатни ундан кўра кўпроқ ёмон кўрадиган бирортасини кўрмадим. У деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан, Абу Бакр билан, Умар билан ва Усмон билан намоз ўқиганман; улардан бирортасини буни (жаҳрий) айтаётганини эшитмадим. Бас, сен намоз ўқиганингда буни айтма, балки: «ал-Ҳамду ли-Ллаҳи Раббил-оламийн (Ҳамд оламлар Робби Аллоҳга хосдир),» де. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Муғаффал ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан — улар орасида Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва бошқалар — ҳамда улардан кейинги тобеинлардан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар; улар «Бисми-Ллаҳир-Раҳмонир-Раҳийм»ни жаҳрий (овоз чиқариб) айтишни (лозим) кўрмайдилар. Улар: «Уни ичида (сирлигина) айтади,» дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ حَمَّادٍ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَفْتَتِحُ صَلاَتَهُ بِـ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بِهَذَا عِدَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ رَأَوُا الْجَهْرَ بِـ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ حَمَّادٍ هُوَ ابْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ‏.‏ وَأَبُو خَالِدٍ يُقَالُ هُوَ أَبُو خَالِدٍ الْوَالِبِيُّ وَاسْمُهُ هُرْمُزُ وَهُوَ كُوفِيٌّ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: менга Исмоил ибн Ҳаммод Абу Холиддан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозларини «Бисми-Ллаҳир-Раҳмонир-Раҳийм» билан бошлардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди унчалик (кучли) эмас. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир неча илм аҳли — улар орасида Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Ибн Аббос, Ибнуз-Зубайр — ҳамда улардан кейинги тобеинлар шу билан айтганлар (амал қилганлар); улар «Бисми-Ллаҳир-Раҳмонир-Раҳийм»ни жаҳрий (овоз чиқариб) айтишни (лозим) кўрганлар. Шофиий ҳам шуни айтади. Исмоил ибн Ҳаммод бу Ибн Абу Сулаймондир. Абу Холид ҳақида айтиладики, у Абу Холид ал-Волибий бўлиб, исми Ҳурмуздир ва у куфаликдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ يَفْتَتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ كَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ كَانُوا يَفْتَتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَبْدَءُونَ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ قَبْلَ السُّورَةِ وَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا لاَ يَقْرَءُونَ ‏(‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ ‏.‏ وَكَانَ الشَّافِعِيُّ يَرَى أَنْ يُبْدَأَ بِـ‏(‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ وَأَنْ يُجْهَرَ بِهَا إِذَا جُهِرَ بِالْقِرَاءَةِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона Қатодадан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни «ал-Ҳамду ли-Ллаҳи Раббил-оламийн (Ҳамд оламлар Робби Аллоҳга хосдир)» билан бошлардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; улар қироатни «ал-Ҳамду ли-Ллаҳи Раббил-оламийн» билан бошлардилар. Шофиий деди: бу ҳадиснинг маъноси шуки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни «ал-Ҳамду ли-Ллаҳи Раббил-оламийн» билан бошлардилар — унинг маъноси улар сурадан олдин Фотиҳатул-Китобни ўқишни бошлардилар (дегани)дир, улар «Бисми-Ллаҳир-Раҳмонир-Раҳийм»ни ўқимасдилар дегани эмас. Шофиий «Бисми-Ллаҳир-Раҳмонир-Раҳийм» билан бошланишини ва қироат жаҳрий ўқилганда уни ҳам жаҳрий (овоз чиқариб) айтилишини (лозим) кўрарди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْعَدَنِيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي قَتَادَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُبَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَعِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ وَغَيْرُهُمْ قَالُوا لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏.‏ وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ كُلُّ صَلاَةٍ لَمْ يُقْرَأْ فِيهَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي عُمَرَ يَقُولُ اخْتَلَفْتُ إِلَى ابْنِ عُيَيْنَةَ ثَمَانِيَةَ عَشْرَ سَنَةً وَكَانَ الْحُمَيْدِيُّ أَكْبَرَ مِنِّي بِسَنَةٍ ‏.‏ وَسَمِعْتُ ابْنَ أَبِي عُمَرَ يَقُولُ حَجَجْتُ سَبْعِينَ حَجَّةً مَاشِيًا عَلَى قَدَمَىَّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ибн Абу Умар ал-Маккий Абу Абдуллоҳ ал-Аданий ва Али ибн Ҳужр ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна аз-Зуҳрийдан, у Маҳмуд ибн ар-Рабиъдан, у Убода ибнус-Сомит (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди); (Набий): «Фотиҳатул-Китобни ўқимаган кишининг намози йўқ,» дедилар. У деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Оиша, Анас, Абу Қатода ва Абдуллоҳ ибн Амрдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Убода ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб, Жобир ибн Абдуллоҳ, Имрон ибн Ҳусайн ва бошқалар — бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; улар: «Фотиҳатул-Китобни ўқимасдан намоз кифоя қилмайди,» дедилар. Али ибн Абу Толиб: «Ҳар бир намозки, унда Фотиҳатул-Китоб ўқилмаса, у нуқсонли, тўлиқ эмасдир,» деди. Ибнул-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Мен Ибн Абу Умарни шундай деганини эшитдим: мен Ибн Уяйнанинг (ҳузурига) ўн саккиз йил қатнадим, ал-Ҳумайдий мендан бир ёш катта эди. Яна Ибн Абу Умарни шундай деганини эшитдим: мен етмиш марта оёқ-яланг (оёқларимда) юриб ҳаж қилдим.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ حُجْرِ بْنِ عَنْبَسٍ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ‏:‏ ‏(‏غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ ‏)‏ فَقَالَ ‏"‏ آمِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَمَدَّ بِهَا صَوْتَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ الرَّجُلَ يَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالتَّأْمِينِ وَلاَ يُخْفِيهَا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ حُجْرٍ أَبِي الْعَنْبَسِ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ ‏)‏ فَقَالَ ‏"‏ آمِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَخَفَضَ بِهَا صَوْتَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَدِيثُ سُفْيَانَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ فِي هَذَا وَأَخْطَأَ شُعْبَةُ فِي مَوَاضِعَ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ عَنْ حُجْرٍ أَبِي الْعَنْبَسِ وَإِنَّمَا هُوَ حُجْرُ بْنُ عَنْبَسٍ وَيُكْنَى أَبَا السَّكَنِ ‏.‏ وَزَادَ فِيهِ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ عَلْقَمَةَ وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ حُجْرِ بْنِ عَنْبَسٍ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَقَالَ وَخَفَضَ بِهَا صَوْتَهُ وَإِنَّمَا هُوَ وَمَدَّ بِهَا صَوْتَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ حَدِيثُ سُفْيَانَ فِي هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى الْعَلاَءُ بْنُ صَالِحٍ الأَسَدِيُّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ نَحْوَ رِوَايَةِ سُفْيَانَ ‏.‏

Бизга Бундор Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ва Абдураҳмон ибн Маҳдий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён Салама ибн Куҳайлдан, у Ҳужр ибн Анбасдан, у Воил ибн Ҳужрдан (ривоят қилди), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни «Ғайрил-мағзуби алайҳим валаззоллийн (Ғазабга учраганларнинг ҳам, адашганларнинг ҳам (йўли) эмас)» (деб) ўқиганларини эшитдим; сўнгра: «Омийн,» дедилар ва у билан овозларини чўздилар. У деди: бу бобда Али ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Воил ибн Ҳужр ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган бир неча илм аҳли ҳам шуни айтадилар; улар киши омин (дейиш)ни овоз чиқариб айтиши ва уни яширмаслигини (лозим) кўрадилар. Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Шуъба бу ҳадисни Салама ибн Куҳайлдан, у Ҳужр Абул-Анбасдан, у Алқама ибн Воилдан, у отасидан (ривоят қилди)ки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ғайрил-мағзуби алайҳим валаззоллийн» (деб) ўқиб, сўнгра: «Омийн,» дедилар ва у билан овозларини пасайтирдилар. Абу Исо деди: мен Муҳаммад(ал-Бухорий)ни шундай деганини эшитдим: Суфён ҳадиси бу (хусусда) Шуъба ҳадисидан саҳиҳроқдир ва Шуъба бу ҳадиснинг бир неча ўринларида хато қилди: у «Ҳужр Абул-Анбасдан» деди, ҳолбуки у Ҳужр ибн Анбас бўлиб, куняси Абус-Сакандир; ва унга «Алқама ибн Воилдан» (деган)ни қўшди, ҳолбуки унда «Алқамадан» (дегани) йўқ, балки у Ҳужр ибн Анбасдан, у Воил ибн Ҳужрдан (ривоятдир); ҳамда «у билан овозини пасайтирди» деди, ҳолбуки у «ва у билан овозини чўзди» (дегани)дир. Абу Исо деди: мен бу ҳадис ҳақида Абу Зуръадан сўрадим, у: «Суфён ҳадиси бу (хусусда) Шуъба ҳадисидан саҳиҳроқдир,» деди. У деди: ал-Ало ибн Солиҳ ал-Асадий Салама ибн Куҳайлдан Суфён ривоятига ўхшаш ривоят қилди.

قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا الْعَلاَءُ بْنُ صَالِحٍ الأَسَدِيُّ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ حُجْرِ بْنِ عَنْبَسٍ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ سُفْيَانَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ ‏.‏

Абу Исо (Термизий) деди: бизга Абу Бакр Муҳаммад ибн Абон ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ало ибн Солиҳ ал-Асадий Салама ибн Куҳайлдан, у Ҳужр ибн Анбасдан, у Воил ибн Ҳужрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Суфённинг Салама ибн Куҳайлдан (қилган) ҳадисига ўхшаш ривоят қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا أَمَّنَ الإِمَامُ فَأَمِّنُوا فَإِنَّهُ مَنْ وَافَقَ تَأْمِينُهُ تَأْمِينَ الْمَلاَئِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб Муҳаммад ибнул-Ало ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, у деди: менга Молик ибн Анас ривоят қилди, у деди: бизга аз-Зуҳрий Саид ибнул-Мусайябдан ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдилар); (Набий): «Имом омин деганда, сизлар ҳам омин денглар; чунки кимнинг омини фаришталарнинг оминига мувофиқ келса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ سَكْتَتَانِ حَفِظْتُهُمَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ وَقَالَ حَفِظْنَا سَكْتَةً ‏.‏ فَكَتَبْنَا إِلَى أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ بِالْمَدِينَةِ فَكَتَبَ أُبَىٌّ أَنْ حَفِظَ سَمُرَةُ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ فَقُلْنَا لِقَتَادَةَ مَا هَاتَانِ السَّكْتَتَانِ قَالَ إِذَا دَخَلَ فِي صَلاَتِهِ وَإِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِذَا قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ الضَّالِّينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ يُعْجِبُهُ إِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَسْكُتَ حَتَّى يَتَرَادَّ إِلَيْهِ نَفَسُهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ لِلإِمَامِ أَنْ يَسْكُتَ بَعْدَ مَا يَفْتَتِحُ الصَّلاَةَ وَبَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْقِرَاءَةِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُنَا ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибнул-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Абдул-Аъло Саиддан, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: мен Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан иккита сукут(ўрни)ни ёдлаб олдим. Имрон ибн Ҳусайн буни инкор қилиб: «Биз битта сукутни ёдлаб олдик,» деди. Бас, биз Мадинага Убай ибн Каъбга (хат) ёздик. Убай: «Самура (тўғри) ёдлабди,» деб (жавоб) ёзди. Саид деди: биз Қатодага: «Бу икки сукут нима?» дедик. У: «(Имом) намозга кирганида ва қироатдан фароғат топганида (сукут қилади),» деди. Сўнгра шундан кейин: «Ва «валаззоллийн (адашганлар ҳам эмас)»ни ўқиганида (ҳам сукут қилади),» деди. У деди: (имом) қироатдан фароғат топганида нафаси ўзига қайтгунча (тинмагунча) сукут қилишини хуш кўрарди. У деди: бу бобда Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Самура ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу бир неча илм аҳлининг сўзидир; улар имом учун намозни бошлагандан кейин ва қироатдан фароғат топгандан кейин сукут қилишни мустаҳаб кўрадилар. Аҳмад, Ишоқ ва бизнинг ашобларимиз ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ هُلْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَؤُمُّنَا فَيَأْخُذُ شِمَالَهُ بِيَمِينِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَغُطَيْفِ بْنِ الْحَارِثِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ هُلْبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ يَرَوْنَ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ يَمِينَهُ عَلَى شِمَالِهِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنْ يَضَعَهُمَا فَوْقَ السُّرَّةِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنْ يَضَعَهُمَا تَحْتَ السُّرَّةِ ‏.‏ وَكُلُّ ذَلِكَ وَاسِعٌ عِنْدَهُمْ ‏.‏ وَاسْمُ هُلْبٍ يَزِيدُ بْنُ قُنَافَةَ الطَّائِيُّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас Симок ибн Ҳарбдан, у Қабиса ибн Ҳулбдан, у отаси (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга имом бўлардилар ва ўнг (қўл)лари билан чап (қўл)ларини ушлардилар. У деди: бу бобда Воил ибн Ҳужр, Ғутайф ибнул-Ҳорис, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Саҳл ибн Саъддан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳулб ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; улар киши намозда ўнг (қўл)ини чап (қўл)и устига қўйишини (лозим) кўрадилар. Улардан баъзилари уларни киндик устига қўйишни (лозим) кўрдилар, баъзилари эса уларни киндик остига қўйишни (лозим) кўрдилар; буларнинг ҳаммаси улар наздида кенг (жоиз)дир. Ҳулбнинг исми Язид ибн Қунофа ат-Тоийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَالأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَبِّرُ فِي كُلِّ خَفْضٍ وَرَفْعٍ وَقِيَامٍ وَقُعُودٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي مَالِكٍ الأَشْعَرِيِّ وَأَبِي مُوسَى وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَغَيْرُهُمْ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَعَلَيْهِ عَامَّةُ الْفُقَهَاءِ وَالْعُلَمَاءِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Абдурраҳмон ибн ал-Асваддан, у Алқама ва ал-Асваддан, улар Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдиларки), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳар пасайиш ва кўтарилишда, қиём ва ўтиришда такбир айтар эдилар; Абу Бакр ва Умар ҳам (шундай қилар эдилар).» (Термизий) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Умар, Абу Молик ал-Ашъарий, Абу Мусо, Имрон ибн Ҳусайн, Воил ибн Ҳужр ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари олдида амал шунга биноандир, улардан Абу Бакр, Умар, Усмон, Алий ва бошқалар ҳамда улардан кейинги тобеинлар (шундай қилдилар); фуқаҳолар ва олимларнинг аксарияти ҳам шунга (амал қиладилар).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحَسَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُكَبِّرُ وَهُوَ يَهْوِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ قَالُوا يُكَبِّرُ الرَّجُلُ وَهُوَ يَهْوِي لِلرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Мунир ал-Марвазий ривоят қилди, у деди: мен Алий ибн ал-Ҳасандан эшитдим, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, Ибн Журайждан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмондан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (рукуга) эгилар эканлар такбир айтар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган илм аҳлининг ва улардан кейинги тобеинларнинг сўзидир; улар: «Киши рукуга ва саждага эгилаётганида такбир айтади,» дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا افْتَتَحَ الصَّلاَةَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ مَنْكِبَيْهِ وَإِذَا رَكَعَ وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ ‏.‏ وَزَادَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ فِي حَدِيثِهِ وَكَانَ لاَ يَرْفَعُ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Ибн Абу Умар ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отаси (Ибн Умар)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни намозни бошлаганларида икки қўлларини елкалари баробарига қадар кўтарганларини, рукуга эгилганларида ва бошларини рукудан кўтарганларида ҳам (шундай қилганларини) кўрдим.» Ибн Абу Умар ўз ҳадисида зиёда қилди: «Ва у икки сажда орасида (қўлларини) кўтармас эдилар.»

قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عُمَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، وَمَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي أُسَيْدٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَأَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ وَجَابِرٍ وَعُمَيْرٍ اللَّيْثِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأَنَسٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَغَيْرُهُمْ وَمِنَ التَّابِعِينَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَمُجَاهِدٌ وَنَافِعٌ وَسَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَمَعْمَرٌ وَالأَوْزَاعِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ قَدْ ثَبَتَ حَدِيثُ مَنْ يَرْفَعُ يَدَيْهِ وَذَكَرَ حَدِيثَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ وَلَمْ يَثْبُتْ حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الآمُلِيُّ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ زَمْعَةَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ قَالَ كَانَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ يَرَى رَفْعَ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَقَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ كَانَ مَعْمَرٌ يَرَى رَفْعَ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَقُولُ كَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَعُمَرُ بْنُ هَارُونَ وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ يَرْفَعُونَ أَيْدِيَهُمْ إِذَا افْتَتَحُوا الصَّلاَةَ وَإِذَا رَكَعُوا وَإِذَا رَفَعُوا رُءُوسَهُمْ ‏.‏

Абу Исо (Термизий) деди: Бизга ал-Фазл ибн ас-Саббоҳ ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, бизга аз-Зуҳрий шу иснод билан Ибн Абу Умарнинг ҳадисига ўхшаш (ривоят) қилди. (Термизий) деди: Бу бобда Умар, Алий, Воил ибн Ҳужр, Молик ибн ал-Ҳувайрис, Анас, Абу Ҳурайра, Абу Ҳумайд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд, Муҳаммад ибн Маслама, Абу Қатода, Абу Мусо ал-Ашъарий, Жобир ва Умайр ал-Лайсийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган илм аҳлининг баъзилари айтадилар, улардан Ибн Умар, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр ва бошқалар; тобеинлардан ал-Ҳасан ал-Басрий, Ато, Товус, Мужоҳид, Нофеъ, Солим ибн Абдуллоҳ, Саид ибн Жубайр ва бошқалар (шундай дейдилар). Буни Молик, Маъмар, ал-Авзоий, Ибн Уяйна, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, аш-Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар. Абдуллоҳ ибн ал-Муборак деди: «Қўлларини кўтарадиган (киши ҳақидаги) ҳадис собит бўлган,» — ва у аз-Зуҳрийнинг Солимдан, унинг отасидан (қилган ривояти) ҳадисини зикр қилди — «ва Ибн Масъуднинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўлларини фақат биринчи марта кўтарган(лар) деган ҳадиси собит бўлмаган.» Буни бизга Аҳмад ибн Абда ал-Омулий ривоят қилди, бизга Ваҳб ибн Замъа ривоят қилди, Суфён ибн Абдулмаликдан, у Абдуллоҳ ибн ал-Муборакдан. (Термизий) деди: Ва бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Абу Увайс ривоят қилди, у деди: Молик ибн Анас намозда қўлларни кўтаришни (тўғри деб) кўрар эди. Яҳё деди: Ва бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: Маъмар намозда қўлларни кўтаришни (тўғри деб) кўрар эди. Ва мен ал-Жоруд ибн Муозни шундай деганини эшитдим: Суфён ибн Уяйна, Умар ибн Ҳорун ва ан-Назр ибн Шумайл намозни бошлаганларида, рукуга эгилганларида ва бошларини кўтарганларида қўлларини кўтарар эдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ أَلاَ أُصَلِّي بِكُمْ صَلاَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى فَلَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, Суфёндан, у Осим ибн Кулайбдан, у Абдурраҳмон ибн ал-Асваддан, у Алқамадан (ривоят қилдики), у деди: Абдуллоҳ ибн Масъуд деди: «Сизларга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозларини ўқиб кўрсатмайми?» Шунда у намоз ўқиди ва қўлларини фақат биринчи марта(да)гина кўтарди. (Термизий) деди: Бу бобда ал-Баро ибн Озибдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари ва тобеинлардан бўлган илм аҳлидан бир нечтаси айтадилар. Бу Суфён ас-Саврийнинг ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا أَبُو حَصِينٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، قَالَ قَالَ لَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عَنْهُ إِنَّ الرُّكَبَ سُنَّتْ لَكُمْ فَخُذُوا بِالرُّكَبِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي أُسَيْدٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَأَبِي مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ لاَ اخْتِلاَفَ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَبَعْضِ أَصْحَابِهِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُطَبِّقُونَ ‏.‏ وَالتَّطْبِيقُ مَنْسُوخٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манееъ ривоят қилди, бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, бизга Абу Ҳасин ривоят қилди, Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан (ривоят қилдики), у деди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу) бизга деди: «Албатта, тиззалар (га қўл қўйиш) сизлар учун суннат қилинган, бас, тиззаларни (ушлаб) олинг.» (Термизий) деди: Бу бобда Саъд, Анас, Абу Ҳумайд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд, Муҳаммад ибн Маслама ва Абу Масъуддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган илм аҳли, тобеинлар ва улардан кейингилар олдида амал шунга биноандир; бу борада улар орасида ихтилоф йўқ, фақат Ибн Масъуд ва унинг баъзи ашобларидан ривоят қилинган татбиқ (яъни қўлларни тиззалар орасига қўйиш)дан бошқа. Татбиқ эса илм аҳли олдида мансухдир.

قَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ كُنَّا نَفْعَلُ ذَلِكَ فَنُهِينَا عَنْهُ وَأُمِرْنَا أَنْ نَضَعَ الأَكُفَّ عَلَى الرُّكَبِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِيهِ سَعْدٍ بِهَذَا ‏.‏ وَأَبُو حُمَيْدٍ السَّاعِدِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدِ بْنِ الْمُنْذِرِ ‏.‏ وَأَبُو أُسَيْدٍ السَّاعِدِيُّ اسْمُهُ مَالِكُ بْنُ رَبِيعَةَ ‏.‏ وَأَبُو حَصِينٍ اسْمُهُ عُثْمَانُ بْنُ عَاصِمٍ الأَسَدِيُّ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَبِيبٍ ‏.‏ وَأَبُو يَعْفُورٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ نِسْطَاسٍ ‏.‏ وَأَبُو يَعْفُورٍ الْعَبْدِيُّ اسْمُهُ وَاقِدٌ وَيُقَالُ وَقْدَانُ وَهُوَ الَّذِي رَوَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏ وَكِلاَهُمَا مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Саъд ибн Абу Ваққос деди: «Биз буни (татбиқни) қилар эдик, сўнг ундан қайтарилдик ва кафтларни тиззалар устига қўйишга буюрилдик.» (Термизий) деди: Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абу Авона ривоят қилди, Абу Яъфурдан, у Мусъаб ибн Саъддан, у отаси Саъддан шу (ҳадисни ривоят қилди). Абу Ҳумайд ас-Соидийнинг исми Абдурраҳмон ибн Саъд ибн ал-Мунзирдир. Абу Усайд ас-Соидийнинг исми Молик ибн Робиядир. Абу Ҳасиннинг исми Усмон ибн Осим ал-Асадийдир. Абу Абдурраҳмон ас-Суламийнинг исми Абдуллоҳ ибн Ҳабибдир. Абу Яъфур (эса) Абдурраҳмон ибн Убайд ибн Нистосдир. Абу Яъфур ал-Абдийнинг исми Воқид, баъзан Вақдон дейилади, ва у Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан ривоят қилган кишидир. Уларнинг иккаласи ҳам Куфа аҳлидандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ اجْتَمَعَ أَبُو حُمَيْدٍ وَأَبُو أُسَيْدٍ وَسَهْلُ بْنُ سَعْدٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَذَكَرُوا صَلاَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ أَبُو حُمَيْدٍ أَنَا أَعْلَمُكُمْ بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكَعَ فَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى رُكْبَتَيْهِ كَأَنَّهُ قَابِضٌ عَلَيْهِمَا وَوَتَّرَ يَدَيْهِ فَنَحَّاهُمَا عَنْ جَنْبَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي حُمَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يُجَافِيَ الرَّجُلُ يَدَيْهِ عَنْ جَنْبَيْهِ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор — Бундор — ривоят қилди, бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, бизга Фулайҳ ибн Сулаймон ривоят қилди, бизга Аббос ибн Саҳл ибн Саъд ривоят қилди, у деди: Абу Ҳумайд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд ва Муҳаммад ибн Маслама йиғилишди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозларини зикр қилишди. Шунда Абу Ҳумайд деди: «Мен сизларнинг ичингизда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозларини энг яхши билганман: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) рукуга эгилганларида икки қўлларини тиззалари устига, гўё уларни ушлаб олгандай қўяр эдилар ва икки қўлларини равон ёзиб, уларни икки ёнларидан узоқлаштирар эдилар.» (Термизий) деди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳумайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ва илм аҳли рукуда ва саждада киши қўлларини икки ёнидан узоқлаштиришини ихтиёр қилган (маъқул кўрган) нарса шудир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يَزِيدَ الْهُذَلِيِّ، عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا رَكَعَ أَحَدُكُمْ فَقَالَ فِي رُكُوعِهِ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَدْ تَمَّ رُكُوعُهُ وَذَلِكَ أَدْنَاهُ ‏.‏ وَإِذَا سَجَدَ فَقَالَ فِي سُجُودِهِ سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَدْ تَمَّ سُجُودُهُ وَذَلِكَ أَدْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ لَمْ يَلْقَ ابْنَ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ لاَ يَنْقُصَ الرَّجُلُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ مِنْ ثَلاَثِ تَسْبِيحَاتٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَسْتَحِبُّ لِلإِمَامِ أَنْ يُسَبِّحَ خَمْسَ تَسْبِيحَاتٍ لِكَىْ يُدْرِكَ مَنْ خَلْفَهُ ثَلاَثَ تَسْبِيحَاتٍ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус хабар берди, Ибн Абу Зиъбдан, у Ишоқ ибн Язид ал-Ҳузалийдан, у Авн ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Ибн Масъуддан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Сизлардан бири рукуга эгилса ва рукусида уч марта «Субҳона Роббиял-Азийм» («Улуғ Роббим покдир») деса, унинг рукуси тўлиқ бўлибди ва бу унинг энг камидир. Сажда қилса ва саждасида уч марта «Субҳона Роббиял-Аъло» («Энг олий Роббим покдир») деса, унинг саждаси тўлиқ бўлибди ва бу унинг энг камидир.» (Термизий) деди: Бу бобда Ҳузайфа ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуднинг ҳадисининг исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Авн ибн Абдуллоҳ ибн Утба Ибн Масъудни учратмаган. Илм аҳли олдида амал шунга биноандир: улар киши рукуда ва саждада уч тасбеҳдан кам айтмаслигини мустаҳаб кўрадилар. Абдуллоҳ ибн ал-Муборакдан ривоят қилинганки, у деди: «Мен имом беш тасбеҳ айтишини мустаҳаб кўраман, токи орқасидагилар уч тасбеҳга улгурсинлар.» Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ عُبَيْدَةَ، يُحَدِّثُ عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ، عَنْ حُذَيْفَةَ، أَنَّهُ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ يَقُولُ فِي رُكُوعِهِ ‏"‏ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي سُجُودِهِ ‏"‏ سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى ‏"‏ ‏.‏ وَمَا أَتَى عَلَى آيَةِ رَحْمَةٍ إِلاَّ وَقَفَ وَسَأَلَ وَمَا أَتَى عَلَى آيَةِ عَذَابٍ إِلاَّ وَقَفَ وَتَعَوَّذَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, ал-Аъмашдан, у деди: мен Саъд ибн Убайдани ал-Муставриддан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим, у Сила ибн Зуфардан, у Ҳузайфадан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан намоз ўқиди, шунда у (Набий) рукусида «Субҳона Роббиял-Азийм» («Улуғ Роббим покдир»), саждасида «Субҳона Роббиял-Аъло» («Энг олий Роббим покдир») дер эдилар. Ва у раҳмат оятига келганларида албатта тўхтаб (раҳмат) сўрар эдилар, азоб оятига келганларида албатта тўхтаб (азобдан Аллаҳдан) паноҳ тилар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

قَالَ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ حُذَيْفَةَ، هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَنَّهُ صَلَّى بِاللَّيْلِ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏

(Термизий) деди: Ва бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, Шуъбадан, шунга ўхшаш (ҳадисни). Бу ҳадис Ҳузайфадан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинганки, у кечаси Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан намоз ўқиди, — ва у ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ لُبْسِ الْقَسِّيِّ وَالْمُعَصْفَرِ وَعَنْ تَخَتُّمِ الذَّهَبِ وَعَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الرُّكُوعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ كَرِهُوا الْقِرَاءَةَ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди; (яна) бизга Қутайба ривоят қилди, Моликдан, у Нофеъдан, у Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Ҳунайндан, у отасидан, у Алий ибн Абу Толибдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қассий (ипакли кийим) ва заъфарон билан бўялган (кийим)ни кийишдан, олтин узук тақишдан ва рукуда Қуръон ўқишдан қайтардилар. (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алийнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари, тобеинлар ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг сўзидир; улар рукуда ва саждада (Қуръон) ўқишни макруҳ кўрдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ الْبَدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لا تُجْزِئُ صَلاَةٌ لاَ يُقِيمُ فِيهَا الرَّجُلُ يَعْنِي صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ شَيْبَانَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَرِفَاعَةَ الزُّرَقِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ يَرَوْنَ أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ مَنْ لَمْ يُقِمْ صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ فَصَلاَتُهُ فَاسِدَةٌ لِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ لاَ يُقِيمُ الرَّجُلُ فِيهَا صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏"‏ ‏.‏ وَأَبُو مَعْمَرٍ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَخْبَرَةَ ‏.‏ وَأَبُو مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيُّ الْبَدْرِيُّ اسْمُهُ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манееъ ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Умора ибн Умайрдан, у Абу Маъмардан, у Абу Масъуд ал-Ансорий ал-Бадрийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Киши рукуда ва саждада белини тўғриламаса, намоз кифоя қилмайди.» (Термизий) деди: Бу бобда Алий ибн Шайбон, Анас, Абу Ҳурайра ва Рифоа аз-Зурақийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Масъуд ал-Ансорийнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган илм аҳли ва улардан кейингилар олдида амал шунга биноандир: улар киши рукуда ва саждада белини тўғрилаши (лозим) деб кўрадилар. Аш-Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ дедилар: Ким рукуда ва саждада белини тўғриламаса, унинг намози ботилдир; Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Киши рукуда ва саждада белини тўғриламаса, намоз кифоя қилмайди» деган ҳадислари сабабли. Абу Маъмарнинг исми Абдуллоҳ ибн Сахбарадир. Абу Масъуд ал-Ансорий ал-Бадрийнинг исми Уқба ибн Амрдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونُ، حَدَّثَنِي عَمِّي، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ قَالَ ‏ "‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ مِلْءَ السَّمَوَاتِ وَمِلْءَ الأَرْضِ وَمِلْءَ مَا بَيْنَهُمَا وَمِلْءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَيْءٍ بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ قَالَ يَقُولُ هَذَا فِي الْمَكْتُوبَةِ وَالتَّطَوُّعِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ يَقُولُ هَذَا فِي صَلاَةِ التَّطَوُّعِ وَلاَ يَقُولُهَا فِي صَلاَةِ الْمَكْتُوبَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا يُقَالُ الْمَاجِشُونِيُّ لأَنَّهُ مِنْ وَلَدِ الْمَاجِشُونِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ат-Тоёлисий ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ибн Абу Салама ал-Можишун ривоят қилди, менга амаким ривоят қилди, Абдурраҳмон ал-Аъраждан, у Убайдуллоҳ ибн Абу Рофеъдан, у Алий ибн Абу Толибдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бошларини рукудан кўтарганларида шундай дер эдилар: «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ, Роббано ва лакал-ҳамду милъас-самовоти ва милъал-арзи ва милъа мо байнаҳумо ва милъа мо шиъта мин шайъин баъд» («Аллаҳ Ўзига ҳамд айтганни эшитади. Эй Роббимиз! Осмонларни тўлдирадиган, ерни тўлдирадиган, улар орасидагини тўлдирадиган ва бундан кейин Сен истаган ҳар қандай нарсани тўлдирадиган ҳамд Сенга хосдир»). (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Ибн Абу Авфо, Абу Жуҳайфа ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алийнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли олдида амал шунга биноандир, буни аш-Шофеий ҳам айтади; у деди: Бу (дуо) фарз намозда ҳам, нафл намозда ҳам айтилади. Куфа аҳлининг баъзилари эса дедилар: Бу нафл намозда айтилади ва фарз намозда айтилмайди. Абу Исо (Термизий) деди: «ал-Можишуний» дейилиши унинг ал-Можишун авлодидан бўлгани учундир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا قَالَ الإِمَامُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ‏.‏ فَقُولُوا رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ فَإِنَّهُ مَنْ وَافَقَ قَوْلُهُ قَوْلَ الْمَلاَئِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنْ يَقُولَ الإِمَامُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏.‏ وَيَقُولُ مَنْ خَلْفَ الإِمَامِ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ وَغَيْرُهُ يَقُولُ مَنْ خَلْفَ الإِمَامِ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏.‏ مِثْلَ مَا يَقُولُ الإِمَامُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ривоят қилди, Сумаййдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Имом «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ» («Аллаҳ Ўзига ҳамд айтганни эшитади») деганида, сизлар «Роббано ва лакал-ҳамд» («Эй Роббимиз! Ҳамд Сенга хосдир») денглар; чунки кимнинг сўзи фаришталарнинг сўзига мувофиқ келса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган баъзи илм аҳли ва улардан кейингилар олдида амал шунга биноандир: имом «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ, Роббано ва лакал-ҳамд» дейди, имомнинг орқасидагилар эса «Роббано ва лакал-ҳамд» дейди. Буни Аҳмад ҳам айтади. Ибн Сийрин ва бошқалар эса дедилар: Имомнинг орқасидаги «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ, Роббано ва лакал-ҳамд» дейди — имом айтган каби. Буни аш-Шофеий ва Ишоқ ҳам айтади.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سَجَدَ يَضَعُ رُكْبَتَيْهِ قَبْلَ يَدَيْهِ وَإِذَا نَهَضَ رَفَعَ يَدَيْهِ قَبْلَ رُكْبَتَيْهِ ‏.‏ قَالَ زَادَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ فِي حَدِيثِهِ قَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ وَلَمْ يَرْوِ شَرِيكٌ عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُ أَحَدًا رَوَاهُ مِثْلَ هَذَا عَنْ شَرِيكٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ رُكْبَتَيْهِ قَبْلَ يَدَيْهِ وَإِذَا نَهَضَ رَفَعَ يَدَيْهِ قَبْلَ رُكْبَتَيْهِ ‏.‏ وَرَوَى هَمَّامٌ عَنْ عَاصِمٍ هَذَا مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ وَائِلَ بْنَ حُجْرٍ ‏.‏

Бизга Салама ибн Шабиб, Аҳмад ибн Иброҳим ад-Даврақий, ал-Ҳасан ибн Алий ал-Ҳулвоний, Абдуллоҳ ибн Мунир ва бошқа бир нечтаси ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Шарик хабар берди, Осим ибн Кулайбдан, у отасидан, у Воил ибн Ҳужрдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни сажда қилганларида тиззаларини қўлларидан олдин қўйганларини ва (саждадан) турганларида қўлларини тиззаларидан олдин кўтарганларини кўрдим.» (Термизий) деди: ал-Ҳасан ибн Алий ўз ҳадисида зиёда қилди: Язид ибн Ҳорун деди: Шарик Осим ибн Кулайбдан фақат шу ҳадисни ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир; уни Шарикдан шу каби ривоят қилган бирор кишини билмаймиз. Илм аҳлининг кўпчилиги олдида амал шунга биноандир: улар киши тиззаларини қўлларидан олдин қўйишини ва турганида қўлларини тиззаларидан олдин кўтаришини (тўғри деб) кўрадилар. Ҳаммом Осимдан буни мурсал қилиб ривоят қилди ва унда Воил ибн Ҳужрни зикр қилмади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَسَنٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَعْمِدُ أَحَدُكُمْ فَيَبْرُكُ فِي صَلاَتِهِ بَرْكَ الْجَمَلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزِّنَادِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Нофеъ ривоят қилди, Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Ҳасандан, у Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Сизлардан бири (саждага) қасд қилиб, намозида туя чўккани каби чўкадими?» Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ғариб ҳадисдир; уни Абуз-Зиноднинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийни эса Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқалар заиф (деб) санаганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي عَبَّاسُ بْنُ سَهْلٍ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا سَجَدَ أَمْكَنَ أَنْفَهُ وَجَبْهَتَهُ مِنَ الأَرْضِ وَنَحَّى يَدَيْهِ عَنْ جَنْبَيْهِ وَوَضَعَ كَفَّيْهِ حَذْوَ مَنْكِبَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي حُمَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَسْجُدَ الرَّجُلُ عَلَى جَبْهَتِهِ وَأَنْفِهِ فَإِنْ سَجَدَ عَلَى جَبْهَتِهِ دُونَ أَنْفِهِ فَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُجْزِئُهُ ‏.‏ وَقَالَ غَيْرُهُمْ لاَ يُجْزِئُهُ حَتَّى يَسْجُدَ عَلَى الْجَبْهَةِ وَالأَنْفِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор — Бундор — ривоят қилди, бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, бизга Фулайҳ ибн Сулаймон ривоят қилди, менга Аббос ибн Саҳл ривоят қилди, Абу Ҳумайд ас-Соидийдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сажда қилганларида бурунлари ва пешоналарини ерга қўяр, қўлларини икки ёнларидан узоқлаштирар ва кафтларини елкалари баробарига қўяр эдилар. (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Аббос, Воил ибн Ҳужр ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳумайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли олдида амал шунга биноандир: киши пешонаси ва бурни устига сажда қилади. Агар бурнисиз, пешонаси устигагина сажда қилса, илм аҳлидан бир қавм: «Бу кифоя қилади,» дедилар. Бошқалари эса дедилар: «Токи пешона ва бурун устига сажда қилмагунча, кифоя қилмайди.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ قُلْتُ لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ أَيْنَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَضَعُ وَجْهَهُ إِذَا سَجَدَ فَقَالَ بَيْنَ كَفَّيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي حُمَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ تَكُونَ يَدَاهُ قَرِيبًا مِنْ أُذُنَيْهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳафс ибн Ғиёс, ал-Ҳажжождан, у Абу Ишоқдан (ривоят қилди), у деди: Мен ал-Баро ибн Озибга: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сажда қилганда юзини қаерга қўярдилар?» дедим. У: «Икки кафтининг орасига,» деди. (Термизий) деди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр ва Абу Ҳумайддан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Баронинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Баъзи илм аҳли кишининг қўллари қулоқларига яқин бўлишини ихтиёр қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِذَا سَجَدَ الْعَبْدُ سَجَدَ مَعَهُ سَبْعَةُ آرَابٍ وَجْهُهُ وَكَفَّاهُ وَرُكْبَتَاهُ وَقَدَمَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْعَبَّاسِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Бакр ибн Музар, ибнул-Ҳоддан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққосдан, у ал-Аббос ибн Абдулмутталибдан (ривоят қилдики), у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитди: «Банда сажда қилганда, у билан бирга етти аъзо сажда қилади: юзи, икки кафти, икки тиззаси ва икки оёғи,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Жобир ва Абу Саиддан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, илм аҳлининг амали шунга кўрадир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أُمِرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ أَعْظُمٍ وَلاَ يَكُفَّ شَعْرَهُ وَلاَ ثِيَابَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд, Амр ибн Динордан, у Товусдан, у ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) етти суяк устига сажда қилишга ва сочини ҳам, кийимини ҳам (йиғиб) ушлаб турмасликка буюрилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَقْرَمِ الْخُزَاعِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنْتُ مَعَ أَبِي بِالْقَاعِ مِنْ نَمِرَةَ فَمَرَّتْ رَكَبَةٌ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ يُصَلِّي ‏.‏ قَالَ فَكُنْتُ أَنْظُرُ إِلَى عُفْرَتَىْ إِبْطَيْهِ إِذَا سَجَدَ أَىْ بَيَاضِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ بُحَيْنَةَ وَجَابِرٍ وَأَحْمَرَ بْنِ جَزْءٍ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَأَبِي أُسَيْدٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَعَدِيِّ بْنِ عَمِيرَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَحْمَرُ بْنُ جَزْءٍ هَذَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَهُ حَدِيثٌ وَاحِدٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَقْرَمَ حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ وَلاَ نَعْرِفُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَقْرَمَ الْخُزَاعِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَقْرَمَ الْخُزَاعِيُّ إِنَّمَا لَهُ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَرْقَمَ الزُّهْرِيُّ صَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهُوَ كَاتِبُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Холид ал-Аҳмар, Довуд ибн Қайсдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ақрам ал-Хузоийдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Мен отам билан Намира яқинидаги текисликда эдим, шунда бир суворийлар гуруҳи ўтиб қолди, қарасам Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тик туриб намоз ўқиётган эдилар. У деди: Сажда қилганларида мен уларнинг икки қўлтиғининг оқарганлигига, яъни оқлигига қараб турардим. (Термизий) деди: Бу бобда ибн Аббос, ибн Буҳайна, Жобир, Аҳмар ибн Жазъ, Маймуна, Абу Ҳумайд, Абу Масъуд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд, Муҳаммад ибн Маслама, ал-Баро ибн Озиб, Адий ибн Амийра ва Оишадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бу Аҳмар ибн Жазъ Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлиб, унинг битта ҳадиси бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Ақрамнинг ҳадиси ҳасандир, биз уни фақат Довуд ибн Қайснинг ҳадиси орқалигина биламиз ва Абдуллоҳ ибн Ақрам ал-Хузоийнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳадисдан бошқасини билмаймиз. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир. У деди: Абдуллоҳ ибн Ақрам ал-Хузоийнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан фақат шу ҳадиси бор. Абдуллоҳ ибн Арқам аз-Зуҳрий эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаси бўлиб, у Абу Бакр ас-Сиддиқнинг котиби эди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا سَجَدَ أَحَدُكُمْ فَلْيَعْتَدِلْ وَلاَ يَفْتَرِشْ ذِرَاعَيْهِ افْتِرَاشَ الْكَلْبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِبْلٍ وَأَنَسٍ وَالْبَرَاءِ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ الاِعْتِدَالَ فِي السُّجُودِ وَيَكْرَهُونَ الاِفْتِرَاشَ كَافْتِرَاشِ السَّبُعِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, ал-Аъмашдан, у Абу Суфёндан, у Жобирдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан бирингиз сажда қилганда, мўтадил бўлсин ва билакларини ит ётгандек ерга тўшамасин,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Абдураҳмон ибн Шибл, Анас, ал-Баро, Абу Ҳумайд ва Оишадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг амали шунга кўра бўлиб, улар саждада мўтадилликни ихтиёр қиладилар ва йиртқич ҳайвон тўшаганидек тўшашни макруҳ санайдилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا، يَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ اعْتَدِلُوا فِي السُّجُودِ وَلاَ يَبْسُطَنَّ أَحَدُكُمْ ذِرَاعَيْهِ فِي الصَّلاَةِ بَسْطَ الْكَلْبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд, у деди: бизга Шуъба хабар берди, Қатодадан (ривоят қилдики), у деди: Мен Анаснинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Саждада мўтадил бўлинглар ва сизлардан бирингиз намозда билакларини ит ёйгандек (ерга) ёймасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِوَضْعِ الْيَدَيْنِ وَنَصْبِ الْقَدَمَيْنِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Муъалло ибн Асад хабар берди, у деди: бизга Вуҳайб, Муҳаммад ибн Ажлондан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққосдан, у отасидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (саждада) икки қўлни (ерга) қўйишга ва икки оёқни тик тутишга буюрдилар.

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَقَالَ مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِوَضْعِ الْيَدَيْنِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِوَضْعِ الْيَدَيْنِ وَنَصْبِ الْقَدَمَيْنِ ‏.‏ مُرْسَلٌ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ وُهَيْبٍ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي أَجْمَعَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِلْمِ وَاخْتَارُوهُ ‏.‏

Абдуллоҳ деди: Муъалло ибн Асад ҳам деди: бизга Ҳаммод ибн Масъада, Муҳаммад ибн Ажлондан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Омир ибн Саъддан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки қўлни қўйишга буюрдилар деб, шунга ўхшашини зикр қилди, аммо унда «отасидан» дейилганини зикр қилмади. Абу Исо (Термизий) деди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқа бир неча киши Муҳаммад ибн Ажлондан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Омир ибн Саъддан ривоят қилишдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки қўлни қўйишга ва икки оёқни тик тутишга буюрдилар. (Бу) мурсалдир ва бу Вуҳайбнинг ҳадисидан сақиҳроқдир. Илм аҳли буни иттифоқ қилиб, ихтиёр қилганларидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى الْمَرْوَزِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ كَانَتْ صَلاَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَكَعَ وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ وَإِذَا سَجَدَ وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ قَرِيبًا مِنَ السَّوَاءِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо ал-Марвазий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, ал-Ҳакамдан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайладан, у ал-Баро ибн Озибдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозлари рукуъ қилганларида, рукуъдан бошларини кўтарганларида, сажда қилганларида ва саждадан бошларини кўтарганларида деярли тенг (вақтда) бўларди. (Термизий) деди: Бу бобда Анасдан ҳам (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар, у деди: бизга Шуъба, ал-Ҳакамдан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Баронинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг амали шунга кўрадир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا الْبَرَاءُ، وَهُوَ غَيْرُ كَذُوبٍ قَالَ كُنَّا إِذَا صَلَّيْنَا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ لَمْ يَحْنِ رَجُلٌ مِنَّا ظَهْرَهُ حَتَّى يَسْجُدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَسْجُدَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَمُعَاوِيَةَ وَابْنِ مَسْعَدَةَ صَاحِبِ الْجُيُوشِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَهْلُ الْعِلْمِ إِنَّ مَنْ خَلْفَ الإِمَامِ إِنَّمَا يَتْبَعُونَ الإِمَامَ فِيمَا يَصْنَعُ لاَ يَرْكَعُونَ إِلاَّ بَعْدَ رُكُوعِهِ وَلاَ يَرْفَعُونَ إِلاَّ بَعْدَ رَفْعِهِ ‏.‏ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ اخْتِلاَفًا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Маҳдий, у деди: бизга Суфён, Абу Ишоқдан, у Абдуллоҳ ибн Язиддан (ривоят қилди), у деди: бизга ал-Баро — у ёлғончи эмас эди — ривоят қилди, у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг орқаларида намоз ўқиганимизда, у бошларини рукуъдан кўтарганларида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саждага кетгунларича биздан бирорта киши белини букмас эди, сўнг биз сажда қилардик. (Термизий) деди: Бу бобда Анас, Муовия, қўшинлар соҳиби ибн Масъада ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Баронинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга кўра: имом орқасидагилар имом қилган ишида унга эргашадилар, фақат у рукуъ қилгандан кейингина рукуъ қиладилар ва фақат у кўтаргандан кейингина кўтарадилар, дейдилар. Бу масалада улар орасида ихтилоф борлигини билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا عَلِيُّ أُحِبُّ لَكَ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِي وَأَكْرَهُ لَكَ مَا أَكْرَهُ لِنَفْسِي لاَ تُقْعِ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَقَدْ ضَعَّفَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْحَارِثَ الأَعْوَرَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ الإِقْعَاءَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо хабар берди, у деди: бизга Исроил, Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй Али! Мен ўзим учун севадиган нарсани сен учун ҳам севаман ва ўзим учун ёмон кўрадиган нарсани сен учун ҳам ёмон кўраман. Икки сажда орасида итоёқлаб (оёқ панжалари устига товонни қўйиб) ўтирма,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Биз бу ҳадисни Алининг ҳадисидан фақат Абу Ишоқнинг ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоятидан) биламиз, холос. Баъзи илм аҳли ал-Ҳорис ал-Аъварни заиф санаган. Кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга кўра бўлиб, улар иқъони (итоёқлаб ўтиришни) макруҳ санайдилар. (Термизий) деди: Бу бобда Оиша, Анас ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ طَاوُسًا، يَقُولُ قُلْنَا لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي الإِقْعَاءِ عَلَى الْقَدَمَيْنِ قَالَ هِيَ السُّنَّةُ ‏.‏ فَقُلْنَا إِنَّا لَنَرَاهُ جَفَاءً بِالرَّجُلِ قَالَ بَلْ هِيَ سُنَّةُ نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لاَ يَرَوْنَ بِالإِقْعَاءِ بَأْسًا وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ مَكَّةَ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ وَالْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ الإِقْعَاءَ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абдураззоқ, у деди: бизга ибн Журайж хабар берди, у деди: менга Абуз-Зубайр хабар бердики, у Товуснинг шундай деганини эшитди: Биз ибн Аббосга оёқ панжалари устида итоёқлаб ўтириш (иқъо) ҳақида сўрадик. У: «У суннатдир,» деди. Биз: «Биз уни киши учун (оёққа) қийинчилик деб биламиз,» дедик. У: «Аксинча, у Набийингиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг суннатидир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб, иқъода зарар йўқ деб биладилар, бу фиқҳ ва илм аҳлидан бўлган баъзи Макка аҳлининг сўзидир. (Термизий) деди: Кўпчилик илм аҳли эса икки сажда орасида иқъони макруҳ санайдилар.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏ "‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي وَارْحَمْنِي وَاجْبُرْنِي وَاهْدِنِي وَارْزُقْنِي ‏"‏ ‏.‏

Бизга Салама ибн Шабиб ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб, Комил Абул-Алоадан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Саид ибн Жубайрдан, у ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки сажда орасида: «Аллоҳуммағфирлий, варҳамний, важбурний, ваҳдиний, варзуқний — Эй Аллаҳ, мени мағфират қил, менга раҳм қил, (камчилигимни) тўлдир, мени ҳидоят қил ва менга ризқ бер,» дердилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ، عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ، ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ هَذَا جَائِزًا فِي الْمَكْتُوبَةِ وَالتَّطَوُّعِ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ مُرْسَلاً ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халоол ал-Ҳулвоний ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун, Зайд ибн Ҳубубдан, у Комил Абул-Алоадан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ғарибдир. Шунингдек, Алидан ҳам шундай ривоят қилинган. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шу (сўз)ни айтадилар, улар буни фарз ва нафл (намозда) жоиз деб биладилар. Баъзилари бу ҳадисни Комил Абул-Алоадан мурсал қилиб ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اشْتَكَى بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَشَقَّةَ السُّجُودِ عَلَيْهِمْ إِذَا تَفَرَّجُوا فَقَالَ ‏ "‏ اسْتَعِينُوا بِالرُّكَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُمَىٍّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَكَأَنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ اللَّيْثِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, ибн Ажлондан, у Сумаййдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан баъзилари оёқларини ёзиб (узоқлатиб) турганларида сажданинг уларга оғирлик қилишидан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га шикоят қилишди, шунда у: «Тиззалардан ёрдам олинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоятидан) фақат ал-Лайснинг ибн Ажлондан (ривоят қилган) шу йўл орқалигина биламиз. Суфён ибн Уяйна ва бошқа бир неча киши бу ҳадисни Сумаййдан, у Нуъмон ибн Абу Айёшдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилишган. Буларнинг ривояти ал-Лайснинг ривоятидан сақиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ اللَّيْثِيِّ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فَكَانَ إِذَا كَانَ فِي وِتْرٍ مِنْ صَلاَتِهِ لَمْ يَنْهَضْ حَتَّى يَسْتَوِيَ جَالِسًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ وَبَعْضُ أَصْحَابِنَا ‏.‏ وَمَالِكٌ يُكْنَى أَبَا سُلَيْمَانَ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм хабар берди, Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Молик ибнул-Ҳувайрис ал-Лайсийдан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намоз ўқиётганларини кўрди. У тоқ (ракатлардан бирида) бўлганларида, тўла ўтириб олмагунларича турмас эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Молик ибнул-Ҳувайриснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир. Ишоқ ва баъзи асъҳобимиз ҳам шуни айтадилар. Моликнинг куняси Абу Сулаймон эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ إِلْيَاسَ، عَنْ صَالِحٍ، مَوْلَى التَّوْأَمَةِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْهَضُ فِي الصَّلاَةِ عَلَى صُدُورِ قَدَمَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ أَنْ يَنْهَضَ الرَّجُلُ فِي الصَّلاَةِ عَلَى صُدُورِ قَدَمَيْهِ ‏.‏ وَخَالِدُ بْنُ إِلْيَاسَ هُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَيُقَالُ خَالِدُ بْنُ إِيَاسٍ أَيْضًا ‏.‏ وَصَالِحٌ مَوْلَى التَّوْأَمَةِ هُوَ صَالِحُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَأَبُو صَالِحٍ اسْمُهُ نَبْهَانُ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, у деди: бизга Холид ибн Илёс, ат-Тавъаманинг мавлоси Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозда оёқ панжаларининг учлари устига (суяниб) турардилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадисига илм аҳли ҳузурида амал қилинади, улар киши намозда оёқ панжаларининг учлари устига (суяниб) туришини ихтиёр қиладилар. Холид ибн Илёс ҳадис аҳли ҳузурида заифдир. (Термизий) деди: Унга Холид ибн Иёс ҳам дейилади. ат-Тавъаманинг мавлоси Солиҳ эса Солиҳ ибн Абу Солиҳдир. Абу Солиҳнинг исми Набҳон бўлиб, у мадиналикдир.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ عَلَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَعَدْنَا فِي الرَّكْعَتَيْنِ أَنْ نَقُولَ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَهُوَ أَصَحُّ حَدِيثٍ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي التَّشَهُّدِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ خُصَيْفٍ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَنَامِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي التَّشَهُّدِ فَقَالَ ‏ "‏ عَلَيْكَ بِتَشَهُّدِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яъқуб ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ал-Ашжаъий ривоят қилди, Суфён ас-Саврийдан, у Абу Исъҳоқдан, у ал-Асвад ибн Язиддан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга, икки ракаатда ўтирганимизда, шундай дейишни ўргатдилар: «Ат-таҳийёту лиллаҳи вас-салавоту ват-тоййибот. Ас-салому алайка айюҳан-набийю ва раҳматуллоҳи ва барокотуҳ. Ас-салому алайно ва ало ибодиллаҳис-солиҳийн. Аш-ҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ ва аш-ҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ.» (Яъни: «Барча таъзимлар, намозлар ва покиза сўзлар Аллаҳгадир. Эй Набий, сенга Аллаҳнинг саломи, раҳмати ва баракотлари бўлсин. Бизга ва Аллаҳнинг солиҳ бандаларига салом бўлсин. Мен гувоҳлик бераманки, Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқ ва гувоҳлик бераманки, Муҳаммад Унинг бандаси ва расулидир.»)» (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Умар, Жобир, Абу Мусо ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуд ҳадиси ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ташаҳҳуд ҳақида ривоят қилинган энг саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг кўпчилиги, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва улардан кейинги тобеийнлар амали шунга биноандир. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, Маъмардан, у Хусайфдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни тушимда кўрдим ва: «Эй Аллаҳнинг расули, одамлар ташаҳҳуд ҳақида ихтилоф қилишди», дедим. Шунда у: «Сен Ибн Масъуднинг ташаҳҳудига (амал қил),» дедилар.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَطَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعَلِّمُنَا التَّشَهُّدَ كَمَا يُعَلِّمُنَا الْقُرْآنَ فَكَانَ يَقُولُ ‏ "‏ التَّحِيَّاتُ الْمُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ لِلَّهِ سَلاَمٌ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ سَلاَمٌ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حُمَيْدٍ الرُّؤَاسِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ نَحْوَ حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ وَرَوَى أَيْمَنُ بْنُ نَابِلٍ الْمَكِّيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ إِلَى حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي التَّشَهُّدِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, Абуз-Зубайрдан, у Саид ибн Жубайр ва Товусдан, улар Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга Қуръонни ўргатганларидек ташаҳҳудни ҳам ўргатардилар. У шундай дердилар: «Ат-таҳийётул-муборакотус-салавотут-тоййиботу лиллаҳ. Саломун алайка айюҳан-набийю ва раҳматуллоҳи ва барокотуҳ. Саломун алайно ва ало ибодиллаҳис-солиҳийн. Аш-ҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ ва аш-ҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ.» (Яъни: «Барча таъзимлар, муборак сўзлар, намозлар ва покиза сўзлар Аллаҳгадир. Эй Набий, сенга салом, Аллаҳнинг раҳмати ва баракотлари бўлсин. Бизга ва Аллаҳнинг солиҳ бандаларига салом бўлсин. Мен гувоҳлик бераманки, Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқ ва гувоҳлик бераманки, Муҳаммад Аллаҳнинг расулидир.»)» Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан ғариб саҳиҳ ҳадисдир. Абдурраҳмон ибн Ҳумайд ар-Руосий ҳам бу ҳадисни Абуз-Зубайрдан ал-Лайс ибн Саъднинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилган. Аймон ибн Нобил ал-Маккий эса бу ҳадисни Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилган), аммо у маҳфуз эмас (сақланмаган). Шофиий ташаҳҳудда Ибн Аббос ҳадисига (амал қилишни) тутган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ مِنَ السُّنَّةِ أَنْ يُخْفِيَ، التَّشَهُّدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, Муҳаммад ибн Исъҳоқдан, у Абдурраҳмон ибнул-Асваддан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Ташаҳҳудни яширин (пичирлаб) ўқиш суннатдандир.» Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуд ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Илм аҳлининг амали шунга биноандир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ كُلَيْبٍ الْجَرْمِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ قُلْتُ لأَنْظُرَنَّ إِلَى صَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا جَلَسَ - يَعْنِي - لِلتَّشَهُّدِ افْتَرَشَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَوَضَعَ يَدَهُ الْيُسْرَى يَعْنِي عَلَى فَخِذِهِ الْيُسْرَى وَنَصَبَ رِجْلَهُ الْيُمْنَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди, бизга Осим ибн Кулайб ал-Жармий ривоят қилди, отасидан, у Воил ибн Ҳужр (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Мадинага келдим ва: «Албатта, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозларига қарайман», дедим. У ўтирган вақтларида — яъни ташаҳҳуд учун — чап оёқларини ёйиб, чап қўлларини чап сонлари устига қўйдилар ва ўнг оёқларини тик қилдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг кўпчилиги амали шунга биноандир. Бу Суфён ас-Саврий, Куфа аҳли ва Ибнул-Муборакнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنِي عَبَّاسُ بْنُ سَهْلٍ السَّاعِدِيُّ، قَالَ اجْتَمَعَ أَبُو حُمَيْدٍ وَأَبُو أُسَيْدٍ وَسَهْلُ بْنُ سَعْدٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَذَكَرُوا صَلاَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ أَبُو حُمَيْدٍ أَنَا أَعْلَمُكُمْ بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَلَسَ - يَعْنِي - لِلتَّشَهُّدِ فَافْتَرَشَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَأَقْبَلَ بِصَدْرِ الْيُمْنَى عَلَى قِبْلَتِهِ وَوَضَعَ كَفَّهُ الْيُمْنَى عَلَى رُكْبَتِهِ الْيُمْنَى وَكَفَّهُ الْيُسْرَى عَلَى رُكْبَتِهِ الْيُسْرَى وَأَشَارَ بِأُصْبَعِهِ يَعْنِي السَّبَّابَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا يَقْعُدُ فِي التَّشَهُّدِ الآخِرِ عَلَى وَرِكِهِ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ أَبِي حُمَيْدٍ وَقَالُوا يَقْعُدُ فِي التَّشَهُّدِ الأَوَّلِ عَلَى رِجْلِهِ الْيُسْرَى وَيَنْصِبُ الْيُمْنَى ‏.‏

Бизга Бундор Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, бизга Фулайҳ ибн Сулаймон ал-Маданий ривоят қилди, менга Аббос ибн Саҳл ас-Соидий ривоят қилди, у деди: «Абу Ҳумайд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд ва Муҳаммад ибн Маслама жам бўлиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозларини эслаб гаплашишди. Шунда Абу Ҳумайд: «Мен сизларнинг орангизда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозларини энг яхши биламан. Албатта, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) — яъни ташаҳҳуд учун — ўтириб, чап оёқларини ёйдилар, ўнг (оёқ)нинг юзини қиблага йўналтирдилар, ўнг кафтларини ўнг тиззалари устига, чап кафтларини чап тиззалари устига қўйдилар ва бармоқлари билан — яъни кўрсаткич бармоқ билан — ишора қилдилар», деди.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шундай дейди, бу Шофиий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Улар: «Охирги ташаҳҳудда сурин (чап сон) устига ўтиради», дейишди ва Абу Ҳумайд ҳадиси билан далил келтиришди ҳамда: «Биринчи ташаҳҳудда чап оёқ устига ўтириб, ўнгини тик қилади», дейишди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَيَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا جَلَسَ فِي الصَّلاَةِ وَضَعَ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رُكْبَتِهِ وَرَفَعَ إِصْبَعَهُ الَّتِي تَلِي الإِبْهَامَ الْيُمْنَى يَدْعُو بِهَا وَيَدُهُ الْيُسْرَى عَلَى رُكْبَتِهِ بَاسِطَهَا عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَنُمَيْرٍ الْخُزَاعِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ يَخْتَارُونَ الإِشَارَةَ فِي التَّشَهُّدِ وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِنَا ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон, Яҳё ибн Мусо ва бошқа бир нечтаси ривоят қилишди, улар: «Бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, Маъмардан, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофидан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозда ўтирганларида ўнг қўлларини тиззалари устига қўйиб, ўнг бош бармоққа ёндош бармоқларини кўтариб, у билан дуо қилардилар ва чап қўлларини чап тиззалари устига ёйиб қўяр эдилар», дейишди. (Термизий) деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибнуз-Зубайр, Нумайр ал-Хузоий, Абу Ҳурайра, Абу Ҳумайд ва Воил ибн Ҳужрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни Убайдуллоҳ ибн Умарнинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобалари ва тобеийнлардан бўлган илм аҳлининг амали шунга биноандир; улар ташаҳҳудда ишора қилишни ихтиёр қилишади. Бу бизнинг ашобларимизнинг ҳам сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يُسَلِّمُ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ يَسَارِهِ ‏ "‏ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَالْبَرَاءِ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَمَّارٍ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَعَدِيِّ بْنِ عَمِيرَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Абу Исъҳоқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у ўнг тарафига ва чап тарафига: «Ас-салому алайкум ва раҳматуллоҳ, ас-салому алайкум ва раҳматуллоҳ» («Сизларга салом ва Аллаҳнинг раҳмати бўлсин, сизларга салом ва Аллаҳнинг раҳмати бўлсин») деб салом берар эдилар. (Термизий) деди: Бу бобда Саъд ибн Аби Ваққос, Ибн Умар, Жобир ибн Самура, ал-Баро, Абу Саид, Аммор, Воил ибн Ҳужр, Адий ибн Амира ва Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуд ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг кўпчилиги, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва улардан кейингиларнинг амали шунга биноандир. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ أَبُو حَفْصٍ التِّنِّيسِيُّ، عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُسَلِّمُ فِي الصَّلاَةِ تَسْلِيمَةً وَاحِدَةً تِلْقَاءَ وَجْهِهِ يَمِيلُ إِلَى الشِّقِّ الأَيْمَنِ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ عَائِشَةَ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَهْلُ الشَّأْمِ يَرْوُونَ عَنْهُ مَنَاكِيرَ وَرِوَايَةُ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَنْهُ أَشْبَهُ وَأَصَحُّ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ كَأَنَّ زُهَيْرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الَّذِي كَانَ وَقَعَ عِنْدَهُمْ لَيْسَ هُوَ هَذَا الَّذِي يُرْوَى عَنْهُ بِالْعِرَاقِ كَأَنَّهُ رَجُلٌ آخَرُ قَلَبُوا اسْمَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ قَالَ بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي التَّسْلِيمِ فِي الصَّلاَةِ وَأَصَحُّ الرِّوَايَاتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَسْلِيمَتَانِ وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَرَأَى قَوْمٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ تَسْلِيمَةً وَاحِدَةً فِي الْمَكْتُوبَةِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِنْ شَاءَ سَلَّمَ تَسْلِيمَةً وَاحِدَةً وَإِنْ شَاءَ سَلَّمَ تَسْلِيمَتَيْنِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий ривоят қилди, бизга Амр ибн Аби Салама Абу Ҳафс ат-Тиннисий ривоят қилди, Зуҳайр ибн Муҳаммаддан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозда юзларини тўғри қарата, ўнг тарафга бир оз оғиб, бир марта салом берардилар. (Термизий) деди: Бу бобда Саҳл ибн Саъддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оиша ҳадисини биз марфуъ (Набийга ошиб борувчи) ҳолида фақат шу йўл билан биламиз. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) деди: Зуҳайр ибн Муҳаммад — Шом аҳли ундан мункар (ғалат) нарсаларни ривоят қилишади, Ироқ аҳлининг ундан қилган ривояти эса кўпроқ мосроқ ва саҳиҳроқдир. Муҳаммад деди: Аҳмад ибн Ҳанбал деди: «Гўё уларнинг ҳузурида бўлган Зуҳайр ибн Муҳаммад Ироқда ундан ривоят қилинадиган киши эмас; гўё у бошқа бир киши бўлиб, исмини алмаштириб қўйишган.» Абу Исо (Термизий) деди: Баъзи илм аҳли намозда (бир марта) салом бериш ҳақида шундай дейишган, аммо Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан энг саҳиҳ ривоятлар икки марта салом (бериш)дир ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари, тобеийнлар ва улардан кейингиларнинг кўпчилиги шунга (амал қилади). Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобалари ва бошқалари фарз намозда бир марта салом (беришни) маъқул кўришган. Шофиий деди: «Хоҳласа бир марта салом беради, хоҳласа икки марта салом беради.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، وَهِقْلُ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ قُرَّةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ حَذْفُ السَّلاَمِ سُنَّةٌ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ يَعْنِي أَنْ لاَ تَمُدَّهُ مَدًّا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ التَّكْبِيرُ جَزْمٌ وَالسَّلاَمُ جَزْمٌ ‏.‏ وَهِقْلٌ يُقَالُ كَانَ كَاتِبَ الأَوْزَاعِيِّ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак ва Ҳиқл ибн Зиёд хабар берди, ал-Авзоийдан, у Қурра ибн Абдурраҳмондан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Саломни қисқартириш (чўзмаслик) суннатдир.» Али ибн Ҳужр деди: Абдуллоҳ ибнул-Муборак: «Яъни уни чўзиб юбормасликдир», деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли буни мустаҳаб (яхши) кўради. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинишича, у: «Такбир қатъий (чўзилмайдиган), салом ҳам қатъийдир», деган. Ҳиқл ҳақида айтиладики, у ал-Авзоийнинг котиби бўлган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سَلَّمَ لاَ يَقْعُدُ إِلاَّ مِقْدَارَ مَا يَقُولُ ‏ "‏ اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلاَمُ وَمِنْكَ السَّلاَمُ تَبَارَكْتَ ذَا الْجَلاَلِ وَالإِكْرَامِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, Осим ал-Аҳвалдан, у Абдуллоҳ ибнул-Ҳорисдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) салом берганларидан кейин фақат: «Аллоҳумма антас-салому ва минкас-салому табарокта зал-жалали вал-икром» («Эй Аллаҳ, Сен Саломсан (барча айбдан поксан) ва салом (тинчлик) Сендандир. Эй улуғлик ва карам эгаси, Сен баракотлисан») дейиш миқдоридагина ўтирар эдилар.»

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَقَالَ ‏"‏ تَبَارَكْتَ يَا ذَا الْجَلاَلِ وَالإِكْرَامِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ ثَوْبَانَ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى خَالِدٌ الْحَذَّاءُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ نَحْوَ حَدِيثِ عَاصِمٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ بَعْدَ التَّسْلِيمِ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ ‏"‏ سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلاَمٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибнус-Сарий ривоят қилди, бизга Марвон ибн Муовия ал-Фазорий ва Абу Муовия ривоят қилди, Осим ал-Аҳвалдан, шу иснод билан унга ўхшаш (ривоятни келтириб), у: «Табарокта ё зал-жалали вал-икром» («Эй улуғлик ва карам эгаси, Сен баракотлисан») деди. (Термизий) деди: Бу бобда Савбон, Ибн Умар, Ибн Аббос, Абу Саид, Абу Ҳурайра ва ал-Муғира ибн Шуъбадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Холид ал-Ҳаззо ҳам бу ҳадисни Оиша ҳадисидан, Абдуллоҳ ибнул-Ҳорисдан, Осимнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у саломдан кейин: «Ло илаҳа иллаллоҳу ваҳдаҳу ло шарийка лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду юҳйий ва юмийту ва ҳува ало кулли шайъин қадийр. Аллоҳумма ло мўниа лима аътойта ва ло муътия лима манаъта ва ло янфау зал-жадди минкал-жадд.» («Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ёлғиздир, Унинг шериги йўқ. Мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, тирилтиради ва ўлдиради ва У ҳар бир нарсага қодирдир. Эй Аллаҳ, Сен ато қилган нарсани ман қилувчи йўқ, Сен ман қилган нарсани ато қилувчи йўқ ва бойлик эгасига Сенинг ҳузурингда бойлиги наф бермас») деб айтар эдилар. Яна ундан ривоят қилинишича, у: «Субҳана раббика раббил-иззати амма ясифуна ва саломун алал-мурсалийна вал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламийн.» («Иззат эгаси бўлган Роббинг улар таърифлаган нарсалардан покдир. Пайғамбарларга салом бўлсин. Оламлар Робби бўлган Аллаҳга ҳамд бўлсин.» (Соффат сураси, 180-182)) деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي شَدَّادٌ أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي أَبُو أَسْمَاءَ الرَّحَبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي ثَوْبَانُ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَنْصَرِفَ مِنْ صَلاَتِهِ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ قَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلاَمُ وَمِنْكَ السَّلاَمُ تَبَارَكْتَ يَا ذَا الْجَلاَلِ وَالإِكْرَامِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عَمَّارٍ اسْمُهُ شَدَّادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак ривоят қилди, бизга ал-Авзоий хабар берди, менга Шаддод Абу Аммор ривоят қилди, менга Абу Асмо ар-Раҳабий ривоят қилди, у деди: Менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг озод қилган қули Савбон (розияллаҳу анҳу) ривоят қилдики, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозларидан қайтмоқчи (тугатмоқчи) бўлганларида уч марта Аллаҳдан мағфират сўрардилар, сўнгра: «Аллоҳумма антас-салому ва минкас-салому табарокта ё зал-жалали вал-икром» («Эй Аллаҳ, Сен Саломсан ва салом Сендандир. Эй улуғлик ва карам эгаси, Сен баракотлисан») дердилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Амморнинг исми Шаддод ибн Абдуллоҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ هُلْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَؤُمُّنَا فَيَنْصَرِفُ عَلَى جَانِبَيْهِ جَمِيعًا عَلَى يَمِينِهِ وَعَلَى شِمَالِهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ هُلْبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يَنْصَرِفُ عَلَى أَىِّ جَانِبَيْهِ شَاءَ إِنْ شَاءَ عَنْ يَمِينِهِ وَإِنْ شَاءَ عَنْ يَسَارِهِ ‏.‏ وَقَدْ صَحَّ الأَمْرَانِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ قَالَ إِنْ كَانَتْ حَاجَتُهُ عَنْ يَمِينِهِ أَخَذَ عَنْ يَمِينِهِ وَإِنْ كَانَتْ حَاجَتُهُ عَنْ يَسَارِهِ أَخَذَ عَنْ يَسَارِهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Симок ибн Ҳарбдан, у Қабиса ибн Ҳулбдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга имом бўлардилар ва ҳар икки тарафига — ўнг тарафига ҳам, чап тарафига ҳам — бурилардилар.» Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳулб ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлининг амали шунга биноанки, (киши) икки тарафидан хоҳлаган тарафига бурилади: хоҳласа ўнг тарафига, хоҳласа чап тарафига. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳар икки ҳолат ҳам саҳиҳ (собит) бўлган. Али ибн Абу Толибдан ривоят қилинишича, у: «Агар ҳожати ўнг тарафида бўлса ўнг тарафига олади, агар ҳожати чап тарафида бўлса чап тарафига олади», деган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَلِيِّ بْنِ يَحْيَى بْنِ خَلاَّدِ بْنِ رَافِعٍ الزُّرَقِيِّ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَمَا هُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ يَوْمًا قَالَ رِفَاعَةُ وَنَحْنُ مَعَهُ إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ كَالْبَدَوِيِّ فَصَلَّى فَأَخَفَّ صَلاَتَهُ ثُمَّ انْصَرَفَ فَسَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَعَلَيْكَ فَارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ فَرَجَعَ فَصَلَّى ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ وَعَلَيْكَ فَارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلَ ذَلِكَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا كُلُّ ذَلِكَ يَأْتِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَيُسَلِّمُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَعَلَيْكَ فَارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ فَخَافَ النَّاسُ وَكَبُرَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَكُونَ مَنْ أَخَفَّ صَلاَتَهُ لَمْ يُصَلِّ فَقَالَ الرَّجُلُ فِي آخِرِ ذَلِكَ فَأَرِنِي وَعَلِّمْنِي فَإِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ أُصِيبُ وَأُخْطِئُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَجَلْ إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاَةِ فَتَوَضَّأْ كَمَا أَمَرَكَ اللَّهُ ثُمَّ تَشَهَّدْ وَأَقِمْ فَإِنْ كَانَ مَعَكَ قُرْآنٌ فَاقْرَأْ وَإِلاَّ فَاحْمَدِ اللَّهَ وَكَبِّرْهُ وَهَلِّلْهُ ثُمَّ ارْكَعْ فَاطْمَئِنَّ رَاكِعًا ثُمَّ اعْتَدِلْ قَائِمًا ثُمَّ اسْجُدْ فَاعْتَدِلْ سَاجِدًا ثُمَّ اجْلِسْ فَاطْمَئِنَّ جَالِسًا ثُمَّ قُمْ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ فَقَدْ تَمَّتْ صَلاَتُكَ وَإِنِ انْتَقَصْتَ مِنْهُ شَيْئًا انْتَقَصْتَ مِنْ صَلاَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ هَذَا أَهْوَنَ عَلَيْهِمْ مِنَ الأَوَّلِ أَنَّهُ مَنِ انْتَقَصَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا انْتَقَصَ مِنْ صَلاَتِهِ وَلَمْ تَذْهَبْ ��ُلُّهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ رِفَاعَةَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, Яҳё ибн Али ибн Яҳё ибн Халлод ибн Рофиъ аз-Зуроқийдан, у бобосидан, у Рифўа ибн Рофиъ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир кун масжидда ўтирганларида — Рифўа деди: биз ҳам у билан бирга эдик — гўё бадавийга ўхшаган бир киши келди-да, намоз ўқиб, намозини енгил (қисқа) қилди, сўнг бурилиб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га салом берди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенга ҳам (салом бўлсин). Қайтиб намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг,» дедилар. У қайтиб намоз ўқиди, сўнг келиб унга салом берди. (Набий яна): «Сенга ҳам. Қайтиб намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг,» дедилар. Буни икки ёки уч марта қилди; ҳар гал Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келиб салом берар, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса: «Сенга ҳам. Қайтиб намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг,» дердилар. Шунда одамлар қўрқиб кетишди ва намозини енгил қилган киши намоз ўқимаган бўлиши уларга оғир туюлди. Ниҳоят, охирида у киши: «Менга кўрсатинг ва ўргатинг, чунки мен инсон бўлиб, тўғри ҳам қиламан, хато ҳам қиламан,» деди. Шунда (Набий) дедилар: «Ҳа. Намозга турганингда Аллаҳ сенга буюрганидек таҳорат ол, сўнг ташаҳҳуд (калимасини) айт ва иқомат қил. Агар ёдингда Қуръон (бўр) бўлса ўқи, бўлмаса Аллаҳга ҳамд айт, Уни улугла (такбир айт) ва таҳлил айт (Ло илаҳа иллаллоҳ дегин). Сўнг руку қилиб, рукуда ҳотиржам бўл, сўнг тўғри тикка тур, сўнг сажда қилиб, саждада тўғри (ҳотиржам) бўл, сўнг ўтириб, ўтирган ҳолатда ҳотиржам бўл, сўнг тур. Шуни қилсанг, намозинг тугайди; агар ундан бирор нарсани камайтирсанг, намозингдан камайтирган бўласан.» (Рифўа) деди: Бу улар учун аввалгисидан енгилроқ бўлди, чунки ким ундан бирор нарсани камайтирса, намозидан (ажридан) камайтирибди, лекин намози бутунлай кетмайди. (Термизий) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Аммор ибн Ёсирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Рифўа ибн Рофиъ ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Рифўадан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَدَخَلَ رَجُلٌ فَصَلَّى ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَرَدَّ عَلَيْهِ السَّلاَمَ فَقَالَ ‏"‏ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ فَرَجَعَ الرَّجُلُ فَصَلَّى كَمَا كَانَ صَلَّى ثُمَّ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَرَدَّ عَلَيْهِ السَّلاَمَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ ثَلاَثَ مِرَارٍ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أُحْسِنُ غَيْرَ هَذَا فَعَلِّمْنِي ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاَةِ فَكَبِّرْ ثُمَّ اقْرَأْ بِمَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَعْتَدِلَ قَائِمًا ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ جَالِسًا وَافْعَلْ ذَلِكَ فِي صَلاَتِكَ كُلِّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَى ابْنُ نُمَيْرٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَرِوَايَةُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَصَحُّ ‏.‏ وَسَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ قَدْ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَرَوَى عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ اسْمُهُ كَيْسَانُ وَسَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ يُكْنَى أَبَا سَعْدٍ وَكَيْسَانُ عَبْدٌ كَانَ مُكَاتَبًا لِبَعْضِهِمْ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Умар ривоят қилди, менга Саид ибн Аби Саид хабар берди, отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) масжидга кирдилар. Сўнг бир киши кириб, намоз ўқиди, кейин келиб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га салом берди. (Набий) унга саломни қайтардилар ва: «Қайтиб намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг,» дедилар. У киши қайтиб, аввал ўқиганидек намоз ўқиди, сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб салом берди. (Набий) унга саломни қайтардилар ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Қайтиб намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг,» дедилар. Токи буни уч марта қилгунича (шундай давом этди). Шунда у киши: «Сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен бундан бошқасини яхши билмайман, менга ўргатинг,» деди. (Набий) дедилар: «Намозга турганингда такбир айт, сўнг Қуръондан ўзингга осонгина (оятлардан) ўқи, сўнг руку қилиб, рукуда ҳотиржам бўлгунича (қол), сўнг (бошингни) кўтариб, тўғри тикка тургунингча (қол), сўнг сажда қилиб, саждада ҳотиржам бўлгунича (қол), сўнг (бошингни) кўтариб, ўтирган ҳолатда ҳотиржам бўлгунича (қол). Буни бутун намозингда (шундай) қил.»» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (Термизий) деди: Ибн Нумайр бу ҳадисни Убайдуллоҳ ибн Умардан, Саид ал-Мақбурийдан, Абу Ҳурайрадан ривоят қилган ва унда «отасидан, у Абу Ҳурайрадан» деб зикр қилмаган. Яҳё ибн Саиднинг Убайдуллоҳ ибн Умардан қилган ривояти саҳиҳроқдир. Саид ал-Мақбурий Абу Ҳурайрадан эшитган ва отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ҳам) ривоят қилган. Абу Саид ал-Мақбурийнинг исми Кайсон, Саид ал-Мақбурийнинг куняси Абу Саъд. Кайсон эса уларнинг бировининг мукотаб (озодлик шартномаси тузган) қули эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ سَمِعْتُهُ وَهُوَ، فِي عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَدُهُمْ أَبُو قَتَادَةَ بْنُ رِبْعِيٍّ يَقُولُ أَنَا أَعْلَمُكُمْ بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالُوا مَا كُنْتَ أَقْدَمَنَا لَهُ صُحْبَةً وَلاَ أَكْثَرَنَا لَهُ إِتْيَانًا قَالَ بَلَى ‏.‏ قَالُوا فَاعْرِضْ ‏.‏ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ اعْتَدَلَ قَائِمًا وَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا مَنْكِبَيْهِ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَرْكَعَ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا مَنْكِبَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ وَرَكَعَ ثُمَّ اعْتَدَلَ فَلَمْ يُصَوِّبْ رَأْسَهُ وَلَمْ يُقْنِعْ وَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَرَفَعَ يَدَيْهِ وَاعْتَدَلَ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ مُعْتَدِلاً ثُمَّ أَهْوَى إِلَى الأَرْضِ سَاجِدًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَافَى عَضُدَيْهِ عَنْ إِبْطَيْهِ وَفَتَخَ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ ثُمَّ ثَنَى رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَقَعَدَ عَلَيْهَا ثُمَّ اعْتَدَلَ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ مُعْتَدِلاً ثُمَّ أَهْوَى سَاجِدًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ ثَنَى رِجْلَهُ وَقَعَدَ وَاعْتَدَلَ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ ثُمَّ نَهَضَ ثُمَّ صَنَعَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ مِثْلَ ذَلِكَ حَتَّى إِذَا قَامَ مِنَ السَّجْدَتَيْنِ كَبَّرَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا مَنْكِبَيْهِ كَمَا صَنَعَ حِينَ افْتَتَحَ الصَّلاَةَ ثُمَّ صَنَعَ كَذَلِكَ حَتَّى كَانَتِ الرَّكْعَةُ الَّتِي تَنْقَضِي فِيهَا صَلاَتُهُ أَخَّرَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَقَعَدَ عَلَى شِقِّهِ مُتَوَرِّكًا ثُمَّ سَلَّمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ إِذَا قَامَ مِنَ السَّجْدَتَيْنِ يَعْنِي قَامَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Муҳаммад ибнул-Мусанно ривоят қилишди, улар: «Бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ривоят қилди, бизга Абдулҳамид ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Амр ибн Ато ривоят қилди, Абу Ҳумайд ас-Соидийдан», дейишди. У деди: Мен уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ўнтаси ичида — уларнинг бири Абу Қатода ибн Рибъий эди — шундай деркан эшитдим: «Мен сизларнинг орангизда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозларини энг яхши биламан.» Улар: «Сен у билан суҳбатда биздан олдинроқ эмасдинг, у ҳузурига биздан кўпроқ келган ҳам эмасдинг», дейишди. У: «Шундай бўлса-да (биламан),» деди. Улар: «Ундай бўлса баён қил,» дейишди. У деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозга турганларида тик тура туриб қўлларини елкалари баробарига кўтаргунча кўтарардилар. Руку қилмоқчи бўлганларида қўлларини елкалари баробарига кўтаргунча кўтариб, сўнг: «Аллоҳу акбар» («Аллаҳ энг буюкдир») деб руку қилардилар. Сўнг (белни) тўғрилаб, бошларини на пастга туширар, на (кўтариб) тик турғизар, қўлларини тиззалари устига қўярдилар. Сўнг: «Самиаллоҳу лиман ҳамидаҳ» («Аллаҳ Ўзига ҳамд айтганни эшитади») дедилар. Қўлларини кўтариб, ҳар бир суяк жойига тўғри қайтиб ўрнашгунча тик турдилар. Сўнг ерга сажда қилиб эгилдилар ва: «Аллоҳу акбар» дедилар. Сўнг билакларини қўлтиқларидан узоқлаштириб, оёқ бармоқларини очдилар (қиблага йўналтирдилар). Сўнг чап оёқларини букиб, унинг устига ўтирдилар, сўнг ҳар бир суяк жойига тўғри қайтиб ўрнашгунча тўғриландилар. Сўнг саждага эгилдилар ва: «Аллоҳу акбар» дедилар. Сўнг оёқларини букиб ўтирдилар ва ҳар бир суяк жойига қайтгунча тўғриландилар, сўнг (туриб) кўтарилдилар. Сўнг иккинчи ракаатда ҳам шунга ўхшаш қилдилар. Токи икки саждадан (ракаатдан) қўзғалиб турганларида такбир айтиб, намозни бошлаганларидагидек қўлларини елкалари баробарига кўтаргунча кўтардилар. Сўнг шу тариқа қилавериб, намозлари тугайдиган ракаатга етганларида чап оёқларини орқага олиб, суринлари устига (таваррук ҳолатда) ўтирдилар, сўнг салом бердилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (Термизий) деди: «Икки саждадан қўзғалиб турганларида қўлларини кўтардилар», деган сўзининг маъноси — яъни икки ракаатдан турганларида (дегани)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، وَسَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حُمَيْدٍ السَّاعِدِيَّ، فِي عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو قَتَادَةَ بْنُ رِبْعِيٍّ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ بِمَعْنَاهُ وَزَادَ فِيهِ أَبُو عَاصِمٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ هَذَا الْحَرْفَ قَالُوا صَدَقْتَ هَكَذَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى زَادَ أَبُو عَاصِمٍ الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ هَذَا الْحَرْفَ قَالُوا صَدَقْتَ هَكَذَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор, ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ал-Ҳулвоний, Салама ибн Шабиб ва бошқа бир нечтаси ривоят қилишди, улар: «Бизга Абу Осим ан-Набийл ривоят қилди, бизга Абдулҳамид ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Амр ибн Ато ривоят қилди», дейишди. У деди: Мен Абу Ҳумайд ас-Соидийни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ўнтаси ичида — уларнинг бири Абу Қатода ибн Рибъий эди — (сўзлаётганини эшитдим). Сўнг у Яҳё ибн Саиднинг ҳадисига ўхшаш, шу маънода (ҳадисни) зикр қилди. Абу Осим бунда Абдулҳамид ибн Жаъфардан шу жумлани зиёда қилди: улар: «Рост айтдинг, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай намоз ўқиганлар», дейишди. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Осим аз-Заҳҳок ибн Махлад бу ҳадисда Абдулҳамид ибн Жаъфардан шу жумлани зиёда қилди: улар: «Рост айтдинг, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай намоз ўқиганлар», дейишди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مِسْعَرٍ، وَسُفْيَانَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عَلاَقَةَ، عَنْ عَمِّهِ، قُطْبَةَ بْنِ مَالِكٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الْفَجْرِ ‏:‏ ‏(‏وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ ‏)‏ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّائِبِ وَأَبِي بَرْزَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ قُطْبَةَ بْنِ مَالِكٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَرَأَ فِي الصُّبْحِ بِالْوَاقِعَةِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الْفَجْرِ مِنْ سِتِّينَ آيَةً إِلَى مِائَةٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏إِذََا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ‏)‏ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَبِي مُوسَى أَنِ اقْرَأْ فِي الصُّبْحِ بِطِوَالِ الْمُفَصَّلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَلَى هَذَا الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, Мисъар ва Суфёндан, улар Зиёд ибн Алоқадан, у амакиси Қутба ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни бомдод намозининг биринчи ракаатида: «Ва шохлари (мевадан) салқиган баланд хурмоларни (ҳам яратдик)» (Қоф сураси, 10) (оятини) ўқиётганларини эшитдим.» (Термизий) деди: Бу бобда Амр ибн Ҳурайс, Жобир ибн Самура, Абдуллоҳ ибнус-Соиб, Абу Барза ва Умму Саламадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Қутба ибн Молик ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у бомдодда «Воқиа» (сураси)ни ўқиганлар. Яна ундан ривоят қилинишича, у бомдодда олтмишдан юзтагача оят ўқиганлар. Яна ундан ривоят қилинишича, у: «Қуёш ўралиб қолганда» (Таквир сураси, 1) (сурасини) ўқиганлар. Умардан ривоят қилинишича, у Абу Мусога: «Бомдодда муфассалнинг узунларидан (узун сураларидан) ўқигин», деб ёзган. Абу Исо (Термизий) деди: Илм аҳлининг амали шунга биноандир. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак ва Шофиийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْرَأُ فِي الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ بِالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ وَالسَّمَاءِ وَالطَّارِقِ وَشِبْهِهِمَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ خَبَّابٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي قَتَادَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَرَأَ فِي الظُّهْرِ قَدْرَ تَنْزِيلُ السَّجْدَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى مِنَ الظُّهْرِ قَدْرَ ثَلاَثِينَ آيَةً وَفِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ قَدْرَ خَمْسَ عَشْرَةَ آيَةً ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَبِي مُوسَى أَنِ اقْرَأْ فِي الظُّهْرِ بِأَوْسَاطِ الْمُفَصَّلِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْقِرَاءَةَ فِي صَلاَةِ الْعَصْرِ كَنَحْوِ الْقِرَاءَةِ فِي صَلاَةِ الْمَغْرِبِ يَقْرَأُ بِقِصَارِ الْمُفَصَّلِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ تَعْدِلُ صَلاَةُ الْعَصْرِ بِصَلاَةِ الْمَغْرِبِ فِي الْقِرَاءَةِ ‏.‏ وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ تُضَاعَفُ صَلاَةُ الظُّهْرِ عَلَى صَلاَةِ الْعَصْرِ فِي الْقِرَاءَةِ أَرْبَعَ مِرَارٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама хабар берди, у Симок ибн Ҳарбдан, у Жобир ибн Самурадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зуҳр ва Асрда «Вассамаи затил-буруж» (Буруж сураси) ва «Вассамаи ват-ториқ» (Ториқ сураси) ҳамда уларга ўхшаш (сураларни) ўқир эдилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Хаббоб, Абу Саид, Абу Қатода, Зайд ибн Собит ва Баро ибн Озибдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобир ибн Самура ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Зуҳрда «Танзилус-сажда» (Сажда сураси) миқдорида ўқиганликлари ҳам ривоят қилинган. Ва ундан Зуҳрнинг биринчи ракатида ўттиз оят миқдорида, иккинчи ракатида ўн беш оят миқдорида ўқиганликлари ҳам ривоят қилинган. Умардан (розияллаҳу анҳу) ҳам ривоят қилинганки, у Абу Мусога: «Зуҳрда Муфассалнинг ўртача (сураларини) ўқигин,» деб ёзган. Баъзи илм аҳли Аср намозидаги қироат Мағриб намозидаги қироатга ўхшаш, Муфассалнинг қисқа (сураларини) ўқийди, деб (қараган). Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинганки, у: «Қироатда Аср намози Мағриб намозига тенг келади,» деган. Иброҳим: «Қироатда Зуҳр намози Аср намозидан тўрт баравар (узунроқ) бўлади,» деган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُمِّهِ أُمِّ الْفَضْلِ، قَالَتْ خَرَجَ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَاصِبٌ رَأْسَهُ فِي مَرَضِهِ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ فَقَرَأَ بِالْمُرْسَلاَتِ قَالَتْ فَمَا صَلاَّهَا بَعْدُ حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ الْفَضْلِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَرَأَ فِي الْمَغْرِبِ بِالأَعْرَافِ فِي الرَّكْعَتَيْنِ كِلْتَيْهِمَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَرَأَ فِي الْمَغْرِبِ بِالطُّورِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَبِي مُوسَى أَنِ اقْرَأْ فِي الْمَغْرِبِ بِقِصَارِ الْمُفَصَّلِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ أَنَّهُ قَرَأَ فِي الْمَغْرِبِ بِقِصَارِ الْمُفَصَّلِ ‏.‏ قَالَ وَعَلَى هَذَا الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَذُكِرَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يُقْرَأَ فِي صَلاَةِ الْمَغْرِبِ بِالسُّوَرِ الطُّوَلِ نَحْوِ الطُّورِ وَالْمُرْسَلاَتِ قَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ أَكْرَهُ ذَلِكَ بَلْ أَسْتَحِبُّ أَنْ يُقْرَأَ بِهَذِهِ السُّوَرِ فِي صَلاَةِ الْمَغْرِبِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Исъҳоқдан, у аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Ибн Аббосдан, у онаси Уммул-Фазлдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) касалликлари (чоғида) бошларини боғлаган ҳолда олдимизга чиқдилар ва Мағриб (намозини) ўқиб, унда «Мурсалот» (сурасини) ўқидилар. У деди: Аллаҳга рўбарў бўлгунча (вафотларигача) ундан кейин у (су,рани намозда) ўқимадилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Жубайр ибн Мутъим, Ибн Умар, Абу Айюб ва Зайд ибн Собитдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Уммул-Фазл ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Мағрибнинг ҳар иккала ракатида «Аъроф» (сурасини) ўқиганликлари ҳам ривоят қилинган. Ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Мағрибда «Тур» (сурасини) ўқиганликлари ҳам ривоят қилинган. Умардан ривоят қилинганки, у Абу Мусога: «Мағрибда Муфассалнинг қисқа (сураларини) ўқигин,» деб ёзган. Абу Бакр ас-Сиддиқдан ҳам ривоят қилинганки, у Мағрибда Муфассалнинг қисқа (сураларини) ўқиган. (Абу Исо) деди: илм аҳли олдида амал шунга (асосланган), шуни Ибнул-Муборак, Аҳмад ва Исъҳоқ айтади. Шофеий айтди ва Моликдан: у Мағриб намозида «Тур» ва «Мурсалот» каби узун сураларни ўқишни ёқтирмаганлиги зикр қилинди. Шофеий деди: мен буни ёқтирмаслик (қилмайман), аксинча Мағриб намозида бу сураларни ўқишни мустаҳаб деб биламан.

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ وَاقِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الْعِشَاءِ الآخِرَةِ بِالشَّمْسِ وَضُحَاهَا وَنَحْوِهَا مِنَ السُّوَرِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُرَيْدَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَرَأَ فِي الْعِشَاءِ الآخِرَةِ بِالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الْعِشَاءِ بِسُوَرٍ مِنْ أَوْسَاطِ الْمُفَصَّلِ نَحْوِ سُورَةِ الْمُنَافِقِينَ وَأَشْبَاهِهَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ أَنَّهُمْ قَرَءُوا بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا وَأَقَلَّ فَكَأَنَّ الأَمْرَ عِنْدَهُمْ وَاسِعٌ فِي هَذَا ‏.‏ وَأَحْسَنُ شَيْءٍ فِي ذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَرَأَ بِالشَّمْسِ وَضُحَاهَا وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ ‏.‏

Бизга Абда ибн Абдуллоҳ ал-Хузоий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Зайд ибн ал-Ҳубоб ривоят қилди, бизга Ҳусайн ибн Воқид ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) охирги Ишо (намозида) «Вашшамси ва зуҳоҳо» (Шамс сураси) ва шунга ўхшаш сураларни ўқир эдилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Баро ибн Озиб ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бурайда ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан охирги Ишода «Ват-тийни ваз-зайтун» (Тийн сураси) ўқиганликлари ҳам ривоят қилинган. Усмон ибн Аффондан ривоят қилинганки, у Ишода Муфассалнинг ўртача сураларидан, масалан «Мунофиқун» сураси ва шунга ўхшашларни ўқир эди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва тобеинлардан ривоят қилинганки, улар бундан кўпроқ ва камроқ (сураларни) ҳам ўқиганлар, гўё уларнинг олдида бу масалада кенглик бор эди. Бу (масалада) энг яхши нарса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган «Вашшамси ва зуҳоҳо» ва «Ват-тийни ваз-зайтун» (сураларини) ўқиганликларидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ فِي الْعِشَاءِ الآخِرَةِ بِالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, у Яҳё ибн Саид ал-Ансорийдан, у Адий ибн Собитдан, у Баро ибн Озибдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) охирги Ишода «Ват-тийни ваз-зайтун» (Тийн сурасини) ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصُّبْحَ فَثَقُلَتْ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةُ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أَرَاكُمْ تَقْرَءُونَ وَرَاءَ إِمَامِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِي وَاللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ تَفْعَلُوا إِلاَّ بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي قَتَادَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُبَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الزُّهْرِيُّ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الإِمَامِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ يَرَوْنَ الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Исъҳоқдан, у Макҳулдан, у Маҳмуд ибн ар-Рабиидан, у Убода ибнус-Сомитдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Субҳ (намозини) ўқидилар ва қироат уларга оғир келди. (Намоздан) бўшаганларида: «Мен сизларни имомингиз ортидан (Қуръон) ўқиётганингизни кўрмоқдаман,» дедилар. У деди: биз: «Ҳа, эй Расулуллаҳ, Аллаҳга қасамки,» дедик. У: «Ундай қилмангиз, фақат Уммул-Қуръон (Фотиҳадан) бўлак (ўқимангиз), чунки уни ўқимаганнинг намози йўқдир,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Оиша, Анас, Абу Қатода ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Убода ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисни аз-Зуҳрий Маҳмуд ибн ар-Рабиидан, у Убода ибнус-Сомитдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб: «Фотиҳатул-китобни ўқимаганнинг намози йўқдир,» деган. (Абу Исо) деди: бу (ривоят) кўпроқ тўғридир. Имом ортидан қироат (қилиш) масаласида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва тобеинлардан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги олдида амал шу ҳадисга (асосланган). Бу Молик ибн Анас, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир, улар имом ортидан қироат (қилишни) (маъқул) кўрадилар.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنْ صَلاَةٍ جَهَرَ فِيهَا بِالْقِرَاءَةِ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ قَرَأَ مَعِي أَحَدٌ مِنْكُمْ آنِفًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أَقُولُ مَا لِي أُنَازَعُ الْقُرْآنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا جَهَرَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الصَّلَوَاتِ بِالْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَابْنُ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيُّ اسْمُهُ عُمَارَةُ ‏.‏ وَيُقَالُ عَمْرُو بْنُ أُكَيْمَةَ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ وَذَكَرُوا هَذَا الْحَرْفَ قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا يَدْخُلُ عَلَى مَنْ رَأَى الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ لأَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ هُوَ الَّذِي رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ حَامِلُ الْحَدِيثِ إِنِّي أَكُونُ أَحْيَانًا وَرَاءَ الإِمَامِ قَالَ اقْرَأْ بِهَا فِي نَفْسِكَ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَمَرَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُنَادِيَ أَنْ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَكْثَرُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ أَنْ لاَ يَقْرَأَ الرَّجُلُ إِذَا جَهَرَ الإِمَامُ بِالْقِرَاءَةِ وَقَالُوا يَتَتَبَّعُ سَكَتَاتِ الإِمَامِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الإِمَامِ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمُ الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَقْرَأُ خَلْفَ الإِمَامِ وَالنَّاسُ يَقْرَءُونَ إِلاَّ قَوْمًا مِنَ الْكُوفِيِّينَ وَأَرَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَقْرَأْ صَلاَتُهُ جَائِزَةٌ ‏.‏ وَشَدَّدَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَرْكِ قِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ فَقَالُوا لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَحْدَهُ كَانَ أَوْ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏ وَذَهَبُوا إِلَى مَا رَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَرَأَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَلْفَ الإِمَامِ وَتَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا ‏.‏ وَأَمَّا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَقَالَ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ إِذَا كَانَ وَحْدَهُ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَيْثُ قَالَ مَنْ صَلَّى رَكْعَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُصَلِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ وَرَاءَ الإِمَامِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَهَذَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ أَنَّ هَذَا إِذَا كَانَ وَحْدَهُ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَحْمَدُ مَعَ هَذَا الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَأَنْ لاَ يَتْرُكَ الرَّجُلُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Ибн Укайма ал-Лайсийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзлари қироатни жаҳрий (овоз чиқариб) қилган намоздан бўшаганларида: «Сизлардан бирор киши ҳозир мен билан бирга (Қуръон) ўқидими?» дедилар. Бир киши: «Ҳа, эй Расулуллаҳ,» деди. У: «Мен: нега Қуръон (қироатим)да менга рақобат қилинмоқда, деб (ўйлаётган эдим),» дедилар. У деди: Буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганларидан сўнг одамлар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жаҳрий ўқиган намозларда у билан бирга қироат (қилишдан) тўхтадилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Масъуд, Имрон ибн Ҳусайн ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Ибн Укайма ал-Лайсийнинг исми Уморадир. Амр ибн Укайма ҳам дейилади. аз-Зуҳрийнинг баъзи шогирдлари бу ҳадисни ривоят қилиб, бу сўзни зикр қилганлар: аз-Зуҳрий деди: одамлар буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганларидан сўнг қироатдан тўхтадилар. Бу ҳадисда имом ортидан қироат (қилиш) лозим деб билувчига (зид) ҳеч нарса йўқ, чунки бу ҳадисни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган Абу Ҳурайранинг ўзидир, ва Абу Ҳурайра Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб: «Ким бирор намозни ўқиб, унда Уммул-Қуръонни ўқимаса, у (намоз) ноқис, у ноқис, тўлиқ эмас,» деганларини (айтган). Унга ҳадисни келтирган киши: «Мен баъзан имом ортида бўламан,» деганида, у: «Уни ичингда ўқигин,» деган. Абу Усмон ан-Наҳдий Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб: у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Фотиҳатул-китоб қироатисиз намоз йўқдир,» деб эълон қилишни буюрдилар, (деган). Ҳадис аҳлининг кўпчилиги имом жаҳрий қироат қилганида киши (ўзи алоҳида) ўқимаслигини ихтиёр қилганлар ва: имомнинг сукут пайтларида (ўқишни) кузатади, деганлар. Илм аҳли имом ортидан қироат (қилиш) масаласида ихтилоф қилганлар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари, тобеинлар ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги имом ортидан қироат (қилишни) (маъқул) кўрган. Буни Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Исъҳоқ айтади. Абдуллоҳ ибнул-Муборакдан ривоят қилинганки, у: «Мен имом ортидан ўқийман ва куфаликлардан бир қавмдан бошқа одамлар (ҳам) ўқийдилар; мен ўқимаганнинг намози жоиз деб биламан,» деган. Илм аҳлидан бир қавм Фотиҳатул-китобни тарк этиш масаласида, гарчи имом ортида бўлса ҳам, қаттиқ турганлар ва: «Ёлғиз бўлсин ё имом ортида бўлсин, Фотиҳатул-китоб қироатисиз намоз жоиз бўлмайди,» деганлар. Улар Убода ибнус-Сомит Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган (ҳадисга) (асосланган). Убода ибнус-Сомит Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейин имом ортида (Фотиҳани) ўқиган ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Фотиҳатул-китоб қироатисиз намоз йўқдир,» деган сўзларини шундай таъвил қилган. Буни Шофеий, Исъҳоқ ва бошқалар айтади. Аҳмад ибн Ҳанбалга келсак, у: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Фотиҳатул-китобни ўқимаганнинг намози йўқдир,» деган сўзларининг маъноси — агар (киши) ёлғиз бўлса, деб айтган. У Жобир ибн Абдуллоҳнинг сўзи билан далил келтирган, у: «Ким бир ракат ўқиб, унда Уммул-Қуръонни ўқимаса, фақат имом ортида бўлган ҳолатдан бошқада, у (тоза) намоз ўқиган бўлмайди,» деган. Аҳмад ибн Ҳанбал деди: бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Фотиҳатул-китобни ўқимаганнинг намози йўқдир,» деган сўзларини — бу (киши) ёлғиз бўлганида (дегани) деб таъвил қилган. Шу билан бирга Аҳмад имом ортидан қироат (қилишни) ва киши имом ортида бўлса ҳам Фотиҳатул-китобни тарк этмаслигини ихтиёр қилган.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ، وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ مَنْ صَلَّى رَكْعَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُصَلِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ وَرَاءَ الإِمَامِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Исъҳоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ривоят қилди, у Абу Нуайм Ваҳб ибн Кайсондан (ривоят қилдики), у Жобир ибн Абдуллоҳнинг: «Ким бир ракат ўқиб, унда Уммул-Қуръонни ўқимаса, фақат имом ортида бўлган ҳолатдан бошқада, у (тоза) намоз ўқиган бўлмайди,» деганини эшитган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ أُمِّهِ، فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحُسَيْنِ عَنْ جَدَّتِهَا، فَاطِمَةَ الْكُبْرَى قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ صَلَّى عَلَى مُحَمَّدٍ وَسَلَّمَ وَقَالَ ‏"‏ رَبِّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَافْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ وَإِذَا خَرَجَ صَلَّى عَلَى مُحَمَّدٍ وَسَلَّمَ وَقَالَ ‏"‏ رَبِّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَافْتَحْ لِي أَبْوَابَ فَضْلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у Лайсдан, у Абдуллоҳ ибнул-Ҳасандан, у онаси Фотима бинт ал-Ҳусайндан, у бувиси Фотиматул-Кубродан (розияллаҳу анҳо) (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) масжидга кирганларида Муҳаммадга саловот ва салом айтиб: «Робби, гуноҳларимни кечиргин ва менга раҳматинг эшикларини очгин,» дердилар. Чиққанларида (ҳам) Муҳаммадга саловот ва салом айтиб: «Робби, гуноҳларимни кечиргин ва менга фазлинг эшикларини очгин,» дердилар.

وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ قَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ فَلَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ بِمَكَّةَ فَسَأَلْتُهُ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَحَدَّثَنِي بِهِ، قَالَ كَانَ إِذَا دَخَلَ قَالَ ‏ "‏ رَبِّ افْتَحْ لِي بَابَ رَحْمَتِكَ وَإِذَا خَرَجَ $$قَالَ رَبِّ افْتَحْ لِي بَابَ فَضْلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي أُسَيْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ فَاطِمَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ وَفَاطِمَةُ بِنْتُ الْحُسَيْنِ لَمْ تُدْرِكْ فَاطِمَةَ الْكُبْرَى إِنَّمَا عَاشَتْ فَاطِمَةُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَشْهُرًا ‏.‏

Али ибн Ҳужр айтди: Исмоил ибн Иброҳим деди: мен Абдуллоҳ ибнул-Ҳасанни Маккада учратдим ва ундан бу ҳадис ҳақида сўрадим. У менга уни шундай ривоят қилди: у (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) кирганларида: «Робби, менга раҳматинг эшигини очгин,» дердилар, чиққанларида: «Робби, менга фазлинг эшигини очгин,» дердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳумайд, Абу Усайд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Фотима ҳадиси ҳасан ҳадисдир, аммо унинг исноди улашган (муттасил) эмас. Фотима бинт ал-Ҳусайн Фотиматул-Куброга етмаган (кўрмаган), чунки Фотима Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейин (фақат) бир неча ой яшаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَجْلِسَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي ذَرٍّ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ نَحْوَ رِوَايَةِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ وَرَوَى سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَالصَّحِيحُ حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَصْحَابِنَا اسْتَحَبُّوا إِذَا دَخَلَ الرَّجُلُ الْمَسْجِدَ أَنْ لاَ يَجْلِسَ حَتَّى يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْنِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ عُذْرٌ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَحَدِيثُ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ خَطَأٌ أَخْبَرَنِي بِذَلِكَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ ‏.‏

Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у Омир ибн Абдуллоҳ ибнуз-Зубайрдан, у Амр ибн Сулайм аз-Зурақийдан, у Абу Қатодадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан бирор киши масжидга келса, ўтиришдан олдин икки ракат (намоз) ўқисин,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Жобир, Абу Умома, Абу Ҳурайра, Абу Зарр ва Каъб ибн Моликдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Қатода ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисни Муҳаммад ибн Ажлон ва бошқа кўплар Омир ибн Абдуллоҳ ибнуз-Зубайрдан Молик ибн Анаснинг ривоятига ўхшаш ривоят қилганлар. Суҳайл ибн Абу Солиҳ бу ҳадисни Омир ибн Абдуллоҳ ибнуз-Зубайрдан, у Амр ибн Сулайм аз-Зурақийдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Бу (ривоят) маҳфуз эмас, саҳиҳ (бўлгани) — Абу Қатода ҳадисидир. Бизнинг ашобларимиз олдида амал шу ҳадисга (асосланган), улар киши масжидга кирса, узри бўлмаса, икки ракат (намоз) ўқимагунча ўтирмаслигини мустаҳаб деб билганлар. Али ибнул-Мадиний деди: Суҳайл ибн Абу Солиҳ ҳадиси хатодир. Бу ҳақда менга Исъҳоқ ибн Иброҳим Али ибнул-Мадинийдан хабар берди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَأَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْمَرْوَزِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الأَرْضُ كُلُّهَا مَسْجِدٌ إِلاَّ الْمَقْبُرَةَ وَالْحَمَّامَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحُذَيْفَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي ذَرٍّ قَالُوا إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ جُعِلَتْ لِيَ الأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ قَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ رِوَايَتَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَذْكُرْهُ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ فِيهِ اضْطِرَابٌ ‏.‏ رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِيهِ قَالَ وَكَانَ عَامَّةُ رِوَايَتِهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكَأَنَّ رِوَايَةَ الثَّوْرِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَثْبَتُ وَأَصَحُّ مُرْسَلاً ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ва Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ал-Марвазий ривоят қилдилар, улар иккаласи дедилар: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ер юзининг ҳаммаси масжиддир, қабристон ва ҳаммомдан бошқаси,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Али, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Ҳурайра, Жобир, Ибн Аббос, Ҳузайфа, Анас, Абу Умома ва Абу Заррдан ҳам (ривоятлар) бор, улар: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менга ер масжид ва таҳорат (қилувчи) (тоза) қилинди,» дедилар, деганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саид ҳадиси Абдулазиз ибн Муҳаммаддан икки ривоят (шаклида) ривоят қилинган: улардан баъзилари уни Абу Саиддан зикр қилган, баъзилари эса зикр қилмаган. Бу ҳадисда изтироб (чалкашлик) бор. Суфён ас-Саврий уни Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (шаклида) ривоят қилган. Ҳаммод ибн Салама уни Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Муҳаммад ибн Исъҳоқ уни Амр ибн Яҳёдан, у отасидан ривоят қилган. (Абу Исо) деди: унинг (Амр ибн Яҳёнинг) ривоятининг кўпчилиги Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (бўлган), (аммо бу йўлда) унда Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деб) зикр қилмаган. Гўё ас-Саврийнинг Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (бўлган) ривояти мурсал (шаклида) мустаҳкамроқ ва саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا بَنَى اللَّهُ لَهُ مِثْلَهُ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي ذَرٍّ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُثْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَحْمُودُ بْنُ لَبِيدٍ قَدْ أَدْرَكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَحْمُودُ بْنُ الرَّبِيعِ قَدْ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُمَا غُلاَمَانِ صَغِيرَانِ مَدَنِيَّانِ ‏.‏

Бизга Бундор ривоят қилди, бизга Абу Бакр ал-Ҳанафий ривоят қилди, бизга Абдулҳамид ибн Жаъфар ривоят қилди, у отасидан, у Маҳмуд ибн Лабиддан, у Усмон ибн Аффондан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Ким Аллаҳ учун масжид бунёд этса, Аллаҳ унга жаннатда шунга ўхшашини бино қилади,» деганларини эшитдим. (Абу Исо) деди: бу бобда Абу Бакр, Умар, Али, Абдуллоҳ ибн Амр, Анас, Ибн Аббос, Оиша, Умму Ҳабиба, Абу Зарр, Амр ибн Абаса, Восила ибнул-Асқаъ, Абу Ҳурайра ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Усмон ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Маҳмуд ибн Лабид Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етган (замонида бўлган), Маҳмуд ибн ар-Рабии эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни кўрган; улар иккаласи мадиналик кичик ўсмир эдилар.

وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏ "‏ مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا صَغِيرًا كَانَ أَوْ كَبِيرًا بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَوْلَى قَيْسٍ عَنْ زِيَادٍ النُّمَيْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا ‏.‏

Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинганки, у: «Ким Аллаҳ учун масжид бунёд этса — кичик бўладими ё катта — Аллаҳ унга жаннатда бир уй бино қилади,» деганлар. Буни бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Нуҳ ибн Қайс ривоят қилди, у Қайснинг озод қилингани Абдурраҳмондан, у Зиёд ан-Нумайрийдан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу (ҳадисни ривоят қилди).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُحَادَةَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَائِرَاتِ الْقُبُورِ وَالْمَتَّخِذِينَ عَلَيْهَا الْمَسَاجِدَ وَالسُّرُجَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو صَالِحٍ هَذَا هُوَ مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ وَاسْمُهُ بَاذَانُ وَيُقَالُ بَاذَامُ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулворис ибн Саид ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Жуҳодадан, у Абу Солиҳдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қабрларни (кўп) зиёрат қилувчи аёлларни ва уларнинг устига масжидлар ҳамда чироқлар (қабр равшанигчиларини) қўювчиларни лаънатладилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Абу Ҳурайра ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу Абу Солиҳ — Абу Толибнинг қизи Умму Ҳонийнинг озод қилган (хизматкори) бўлиб, исми Бозондир, Бозом ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنَّا نَنَامُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ وَنَحْنُ شَبَابٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي النَّوْمِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لاَ يَتَّخِذُهُ مَبِيتًا وَلاَ مَقِيلاً ‏.‏ وَقَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ذَهَبُوا إِلَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар хабар берди, у аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонларида масжидда ухлар эдик, биз йигитлар эдик. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм масжидда ухлашга рухсат берган. Ибн Аббос: уни (масжидни) тунайдиган ва пешин уйқусига жой қилиб олмасин, деган. Илм аҳлидан бир қавм Ибн Аббоснинг сўзига (майл) қилганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ تَنَاشُدِ الأَشْعَارِ فِي الْمَسْجِدِ وَعَنِ الْبَيْعِ وَالاِشْتِرَاءِ فِيهِ وَأَنْ يَتَحَلَّقَ النَّاسُ فِيهِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ قَبْلَ الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَعَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ هُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ رَأَيْتُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَذَكَرَ غَيْرَهُمَا يَحْتَجُّونَ بِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ سَمِعَ شُعَيْبُ بْنُ مُحَمَّدٍ مِنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَنْ تَكَلَّمَ فِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ إِنَّمَا ضَعَّفَهُ لأَنَّهُ يُحَدِّثُ عَنْ صَحِيفَةِ جَدِّهِ كَأَنَّهُمْ رَأَوْا أَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ هَذِهِ الأَحَادِيثَ مِنْ جَدِّهِ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّهُ قَالَ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عِنْدَنَا وَاهِي ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْبَيْعَ وَالشِّرَاءَ فِي الْمَسْجِدِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ رُخْصَةٌ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي غَيْرِ حَدِيثٍ رُخْصَةٌ فِي إِنْشَادِ الشِّعْرِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Ибн Ажлондан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у масжидда шеърлар (ўқиб) мусобақалашишдан, унда сотиш ва сотиб олишдан ҳамда жума куни намоздан олдин одамларнинг унда ҳалқа қуриб ўтиришларидан қайтардилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Бурайда, Жобир ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Амр ибнул-Ос ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Амр ибн Шуайб — у Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибнул-Оснинг ўғлидир. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) деди: мен Аҳмад ва Исъҳоқни — ва бошқаларни ҳам зикр қилди — Амр ибн Шуайб ҳадиси билан далил келтираётганларини кўрдим. Муҳаммад деди: Шуайб ибн Муҳаммад бобоси Абдуллоҳ ибн Амрдан (ҳадис) эшитган. Абу Исо (Термизий) деди: Амр ибн Шуайб ҳадиси ҳақида (танқидий) гапирганлар уни фақат шунинг учун заиф санаганки, у бобосининг саҳифасидан (ёзма тўпламидан) ривоят қилади; гўё улар у бу ҳадисларни бобосидан (бевосита) эшитмаган деб қарагандирлар. Али ибн Абдуллоҳ деди ва Яҳё ибн Саиддан зикр қилиндики, у: «Бизнинг олдимизда Амр ибн Шуайб ҳадиси воҳий (заиф)дир,» деган. Илм аҳлидан бир қавм масжидда сотиш ва сотиб олишни ёқтирмаганлар, буни Аҳмад ва Исъҳоқ айтади. Тобеинлардан бўлган баъзи илм аҳлидан масжидда сотиш ва сотиб олишда рухсат (борлиги) ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам бир неча ҳадисда масжидда шеър ўқишга рухсат (борлиги) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أُنَيْسِ بْنِ أَبِي يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ امْتَرَى رَجُلٌ مِنْ بَنِي خُدْرَةَ وَرَجُلٌ مِنْ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى فَقَالَ الْخُدْرِيُّ هُوَ مَسْجِدُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَالَ الآخَرُ هُوَ مَسْجِدُ قُبَاءٍ ‏.‏ فَأَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَقَالَ ‏ "‏ هُوَ هَذَا يَعْنِي مَسْجِدَهُ وَفِي ذَلِكَ خَيْرٌ كَثِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي يَحْيَى الأَسْلَمِيِّ فَقَالَ لَمْ يَكُنْ بِهِ بَأْسٌ وَأَخُوهُ أُنَيْسُ بْنُ أَبِي يَحْيَى أَثْبَتُ مِنْهُ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, у Унайс ибн Абу Яҳёдан, у отасидан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: Бану Худрадан бир киши ва Бану Амр ибн Авфдан бир киши тақво асосида бунёд этилган масжид ҳақида мунозара қилдилар. ал-Худрий: «У Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг масжидидир,» деди. Бошқаси: «У Қубоо масжидидир,» деди. Шу (масалада) улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келишди. У: «У мана шу — яъни ўзининг масжиди — ва у (Қубоо масжиди)да ҳам кўп яхшилик бор,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (Абу Исо) деди: бизга Абу Бакр Али ибн Абдуллоҳдан ривоят қилди, у деди: мен Яҳё ибн Саиддан Муҳаммад ибн Абу Яҳё ал-Асламий ҳақида сўрадим, у: «Унда бок (зарар) йўқ эди, акаси Унайс ибн Абу Яҳё ундан мустаҳкамроқдир,» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ أَبُو كُرَيْبٍ، وَسُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَبْرَدِ، مَوْلَى بَنِي خَطْمَةَ أَنَّهُ سَمِعَ أُسَيْدَ بْنَ ظُهَيْرٍ الأَنْصَارِيَّ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الصَّلاَةُ فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ كَعُمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُسَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لأُسَيْدِ بْنِ ظُهَيْرٍ شَيْئًا يَصِحُّ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ وَأَبُو الأَبْرَدِ اسْمُهُ زِيَادٌ مَدِينِيٌّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибнул-Ало Абу Курайб ва Суфён ибн Вакииъ ривоят қилдилар, улар иккаласи дедилар: бизга Абу Усома ривоят қилди, у Абдулҳамид ибн Жаъфардан (ривоят қилди), у деди: бизга Бану Хатманинг озод қилингани Абул-Абрад ривоят қилдики, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган Усайд ибн Зуҳайр ал-Ансорийнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб: у: «Қубоо масжидида (ўқилган) намоз умра кабидир,» дедилар, деганини эшитган. (Абу Исо) деди: бу бобда Саҳл ибн Ҳунайфдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Усайд ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Биз Усайд ибн Зуҳайрдан бу ҳадисдан бошқа саҳиҳ (бирор нарса) билмаймиз ва уни фақат Абу Усоманинг Абдулҳамид ибн Жаъфардан (қилган) ҳадисидан биламиз. Абул-Абраднинг исми Зиёд бўлиб, мадиналикдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ رَبَاحٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ صَلاَةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلاَةٍ فِيمَا سِوَاهُ إِلاَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلَمْ يَذْكُرْ قُتَيْبَةُ فِي حَدِيثِهِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ إِنَّمَا ذَكَرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ رَبَاحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَأَبِي ذَرٍّ ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди. (Бошқа санад билан ҳам:) бизга Қутайба ривоят қилди, Моликдан, у Зайд ибн Рабоҳ ва Убайдуллоҳ ибн Абу Абдуллоҳ ал-Агаррдан, улар Абу Абдуллоҳ ал-Агаррдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менинг бу масжидимда ўқилган бир намоз, Масжидул-Ҳаромдан бошқа жойдаги минг намоздан афзалдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Қутайба ўз ҳадисида Убайдуллоҳни зикр қилмади, фақат Зайд ибн Рабоҳдан, у Абу Абдуллоҳ ал-Агаррдан, у Абу Ҳурайрадан деб зикр қилди. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Абдуллоҳ ал-Агаррнинг исми Салмондир. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан турли йўллар билан ривоят қилинган. (Термизий) деди: бу бобда Али, Маймуна, Абу Саид, Жубайр ибн Мутъим, Ибн Умар, Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр ва Абу Заррдан (ҳам ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ قَزَعَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلاَّ إِلَى ثَلاَثَةِ مَسَاجِدَ مَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَسْجِدِي هَذَا وَمَسْجِدِ الأَقْصَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Абдулмалик ибн Умайрдан, у Қазаъадан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Фақат учта масжидга (сафар учун) улов эгарланади: Масжидул-Ҳаром, менинг бу масжидим ва Масжидул-Ақсо,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَأْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَسْعَوْنَ وَلَكِنِ ائْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَمْشُونَ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَشْىِ إِلَى الْمَسْجِدِ فَمِنْهُمْ مَنْ رَأَى الإِسْرَاعَ إِذَا خَافَ فَوْتَ التَّكْبِيرَةِ الأُولَى حَتَّى ذُكِرَ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ كَانَ يُهَرْوِلُ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ وَمِنْهُمْ مَنْ كَرِهَ الإِسْرَاعَ وَاخْتَارَ أَنْ يَمْشِيَ عَلَى تُؤَدَةٍ وَوَقَارٍ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَقَالاَ الْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ خَافَ فَوْتَ التَّكْبِيرَةِ الأُولَى فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُسْرِعَ فِي الْمَشْىِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Намозга иқомат айтилганда, югуриб келманг, балки сокинлик билан юриб келинг. (Намоздан) қанча қисмига етишсангиз, ўқинг; ўтказиб юборганингизни эса тўлдиринг,» дедилар. Бу бобда Абу Қатода, Убай ибн Каъб, Абу Саид, Зайд ибн Собит, Жобир ва Анасдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: илм аҳли масжидга юриб бориш ҳақида ихтилоф қилдилар. Улардан баъзилари биринчи такбирни ўтказиб юборишдан қўрқса, шошилишни (жоиз) деб билдилар, ҳатто баъзилари намозга елиб югурар эди деб зикр қилинади. Улардан баъзилари эса шошилишни макруҳ кўриб, сокинлик ва вазминлик билан юришни ихтиёр қилдилар. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар ва: амал Абу Ҳурайра ҳадиси бўйичадир, дедилар. Ишоқ деди: агар биринчи такбирни ўтказиб юборишдан қўрқса, юришда шошилса ҳеч қизиқ эмас.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ زُرَيْعٍ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан — Абу Саламанинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадисига ўхшаш, унинг маъносида (ривоят қилди). Абдурраззоқ Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан деб мана шундай айтди. Бу (ривоят) Язид ибн Зурайъ ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан — шунга ўхшаш (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ يَزَالُ أَحَدُكُمْ فِي صَلاَةٍ مَا دَامَ يَنْتَظِرُهَا وَلاَ تَزَالُ الْمَلاَئِكَةُ تُصَلِّي عَلَى أَحَدِكُمْ مَا دَامَ فِي الْمَسْجِدِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ مَا لَمْ يُحْدِثْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ حَضْرَمَوْتَ وَمَا الْحَدَثُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ فُسَاءٌ أَوْ ضُرَاطٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан бирингиз намозни кутиб турар экан, намозда (ҳисобланаверасиз). Бирортангиз масжидда бўлар экан, токи таҳорати бузилмаган экан, фаришталар унга: «Аллаҳ, уни мағфират қил! Аллаҳ, унга раҳм қил!» деб дуо қилаверадилар,» дедилар. Ҳазрамавтлик бир киши: «Таҳорат бузилиши нима, эй Абу Ҳурайра?» деди. У: «Овозсиз ёки овозли ел чиқаришдир,» деди. (Термизий) деди: бу бобда Али, Абу Саид, Анас, Абдуллоҳ ибн Масъуд ва Саҳл ибн Саъддан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي عَلَى الْخُمْرَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ سُلَيْمٍ وَعَائِشَةَ وَمَيْمُونَةَ وَأُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الأَسَدِ وَلَمْ تَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الصَّلاَةُ عَلَى الْخُمْرَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْخُمْرَةُ هُوَ حَصِيرٌ قَصِيرٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Симок ибн Ҳарбдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хумра устида намоз ўқир эдилар. (Термизий) деди: бу бобда Умм Ҳабиба, Ибн Умар, Умм Сулайм, Оиша, Маймуна, Абдуласад ўғли Абу Саламанинг қизи Умм Кулсум — у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитмаган — ва Умм Саламадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг баъзилари шуни айтадилар. Аҳмад ва Ишоқ: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хумра устида намоз ўқиш собит бўлган, дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: хумра — кичик бўйрадир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى حَصِيرٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ إِلاَّ أَنَّ قَوْمًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ اخْتَارُوا الصَّلاَةَ عَلَى الأَرْضِ اسْتِحْبَابًا ‏.‏ وَأَبُو سُفْيَانَ اسْمُهُ طَلْحَةُ بْنُ نَافِعٍ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Суфёндан, у Жобирдан, у Абу Саид (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бўйра устида намоз ўқидилар. (Термизий) деди: бу бобда Анас ва ал-Муғира ибн Шуъбадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саид ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳлининг олдида амал шу бўйичадир. Аммо илм аҳлидан бир қавм ер устида намоз ўқишни мустаҳаб деб ихтиёр қилдилар. Абу Суфённинг исми Талҳа ибн Нофиъдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ الضُّبَعِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُخَالِطُنَا حَتَّى إِنْ كَانَ يَقُولُ لأَخٍ لِي صَغِيرٍ ‏ "‏ يَا أَبَا عُمَيْرٍ مَا فَعَلَ النُّغَيْرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَنُضِحَ بِسَاطٌ لَنَا فَصَلَّى عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ لَمْ يَرَوْا بِالصَّلاَةِ عَلَى الْبِسَاطِ وَالطُّنْفُسَةِ بَأْسًا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي التَّيَّاحِ يَزِيدُ بْنُ حُمَيْدٍ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Шуъбадан, у Абут-Тайёҳ ад-Дубаъийдан (ривоят қилдики), у деди: мен Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) биз билан шу қадар аралашар эдиларки, ҳатто менинг кичкина укамга: «Эй Абу Умайр! Нуғайр (деб аталган қуш) нима қилди?» дердилар. (Анас) деди: бизнинг бир гиламимизга (сув) сепилиб, улар унинг устида намоз ўқиганлар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббосдан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анас ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва улардан кейингилардан кўпчилик илм аҳлининг олдида амал шу бўйичадир: улар гилам ва тўшак устида намоз ўқишни қизиқ эмас деб билдилар. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абут-Тайёҳнинг исми Язид ибн Ҳумайддир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسْتَحِبُّ الصَّلاَةَ فِي الْحِيطَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ يَعْنِي الْبَسَاتِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُعَاذٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ ‏.‏ وَالْحَسَنُ بْنُ أَبِي جَعْفَرٍ قَدْ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَغَيْرُهُ وَأَبُو الزُّبَيْرِ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ تَدْرُسَ وَأَبُو الطُّفَيْلِ اسْمُهُ عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Абу Жаъфар ривоят қилди, Абуз-Зубайрдан, у Абут-Туфайлдан, у Муоз ибн Жабал (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳийтонларда намоз ўқишни мустаҳаб кўрар эдилар. Абу Довуд: яъни боғларда (деганидир), деди. Абу Исо (Термизий) деди: Муоз ҳадиси ғариб ҳадисдир, уни фақат ал-Ҳасан ибн Абу Жаъфар ҳадисидангина биламиз. Ал-Ҳасан ибн Абу Жаъфарни Яҳё ибн Саид ва бошқалар заиф санаган. Абуз-Зубайрнинг исми Муҳаммад ибн Муслим ибн Тадрус, Абут-Туфайлнинг исми эса Омир ибн Восиладир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا وَضَعَ أَحَدُكُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ مِثْلَ مُؤَخَّرَةِ الرَّحْلِ فَلْيُصَلِّ وَلاَ يُبَالِي مَنْ مَرَّ وَرَاءَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيِّ وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ طَلْحَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا سُتْرَةُ الإِمَامِ سُتْرَةٌ لِمَنْ خَلْفَهُ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Ҳаннод ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Симок ибн Ҳарбдан, у Мусо ибн Талҳадан, у отаси (Талҳа (розияллаҳу анҳу))дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан бирингиз олдига эгар орқаси (ёғочи)дек нарса қўйса, намозини ўқийверсин ва ундан нарироқдан ўтган кишига парво қилмасин,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Саҳл ибн Абу Ҳасма, Ибн Умар, Сабра ибн Маъбад ал-Жуҳаний, Абу Жуҳайфа ва Оишадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Талҳа ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг олдида амал шу бўйичадир ва улар: имомнинг сутраси орқасидагилар учун ҳам сутрадир, дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ خَالِدٍ الْجُهَنِيَّ، أَرْسَلَهُ إِلَى أَبِي جُهَيْمٍ يَسْأَلُهُ مَاذَا سَمِعَ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَارِّ بَيْنَ يَدَىِ الْمُصَلِّي فَقَالَ أَبُو جُهَيْمٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ يَعْلَمُ الْمَارُّ بَيْنَ يَدَىِ الْمُصَلِّي مَاذَا عَلَيْهِ لَكَانَ أَنْ يَقِفَ أَرْبَعِينَ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَمُرَّ بَيْنَ يَدَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو النَّضْرِ لاَ أَدْرِي قَالَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا أَوْ شَهْرًا أَوْ سَنَةً قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي جُهَيْمٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لأَنْ يَقِفَ أَحَدُكُمْ مِائَةَ عَامٍ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَمُرَّ بَيْنَ يَدَىْ أَخِيهِ وَهُوَ يُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْمُرُورَ بَيْنَ يَدَىِ الْمُصَلِّي وَلَمْ يَرَوْا أَنَّ ذَلِكَ يَقْطَعُ صَلاَةَ الرَّجُلِ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي النَّضْرِ سَالِمٌ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الْمَدِينِيُّ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, Абун-Назрдан, у Буср ибн Саиддан (ривоят қилдики), Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний уни Абу Жуҳайм олдига юбориб, намоз ўқувчининг олдидан ўтиш ҳақида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан нима эшитганини сўради. Абу Жуҳайм деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар намоз ўқувчининг олдидан ўтувчи (киши) ўзига (қанчалик гуноҳ) борлигини билса, эди, унинг олдидан ўтгандан кўра қирқ (муддат) тўхтаб туриши ўзи учун яхшироқ бўлар эди,» дедилар. Абун-Назр деди: билмадим, у қирқ кун дедими ёки ой дедими ёки йил дедими. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Саид ал-Худрий, Абу Ҳурайра, Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амрдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Жуҳайм ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Сизлардан бирингизнинг юз йил туриши, намоз ўқиётган биродарининг олдидан ўтишидан кўра ўзи учун яхшироқдир,» деганлари ҳам ривоят қилинган. Илм аҳлининг олдида амал шу бўйичадир: улар намоз ўқувчининг олдидан ўтишни макруҳ кўрдилар, лекин бу кишининг намозини бузади деб билмадилар. Абун-Назрнинг исми Солим бўлиб, Умар ибн Убайдуллоҳ ал-Мадинийнинг озод қилинган қулидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنْتُ رَدِيفَ الْفَضْلِ عَلَى أَتَانٍ فَجِئْنَا وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي بِأَصْحَابِهِ بِمِنًى ‏.‏ قَالَ فَنَزَلْنَا عَنْهَا فَوَصَلْنَا الصَّفَّ فَمَرَّتْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَلَمْ تَقْطَعْ صَلاَتَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ قَالُوا لاَ يَقْطَعُ الصَّلاَةَ شَيْءٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: мен ал-Фазлнинг ортида бир урғочи эшакда мингашиб эдим, биз келдик, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Минода саҳобалари билан намоз ўқиётган эдилар. (Ибн Аббос) деди: биз ундан тушиб, сафга қўшилдик, эшак эса уларнинг олдидан ўтиб кетди, лекин (бу) уларнинг намозини бузмади. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Оиша, ал-Фазл ибн Аббос ва Ибн Умардан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва улардан кейинги тобеинлардан кўпчилик илм аҳлининг олдида амал шу бўйичадир: улар ҳеч нарса намозни бузмайди, дедилар. Суфён ас-Саврий ва аш-Шофеий ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ، وَمَنْصُورُ بْنُ زَاذَانَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا صَلَّى الرَّجُلُ وَلَيْسَ بَيْنَ يَدَيْهِ كَآخِرَةِ الرَّحْلِ أَوْ كَوَاسِطَةِ الرَّحْلِ قَطَعَ صَلاَتَهُ الْكَلْبُ الأَسْوَدُ وَالْمَرْأَةُ وَالْحِمَارُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لأَبِي ذَرٍّ مَا بَالُ الأَسْوَدِ مِنَ الأَحْمَرِ مِنَ الأَبْيَضِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي سَأَلْتَنِي كَمَا سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ الْكَلْبُ الأَسْوَدُ شَيْطَانٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَالْحَكَمِ بْنِ عَمْرٍو الْغِفَارِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَيْهِ قَالُوا يَقْطَعُ الصَّلاَةَ الْحِمَارُ وَالْمَرْأَةُ وَالْكَلْبُ الأَسْوَدُ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ الَّذِي لاَ أَشُكُّ فِيهِ أَنَّ الْكَلْبَ الأَسْوَدَ يَقْطَعُ الصَّلاَةَ وَفِي نَفْسِي مِنَ الْحِمَارِ وَالْمَرْأَةِ شَيْءٌ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ لاَ يَقْطَعُهَا شَيْءٌ إِلاَّ الْكَلْبُ الأَسْوَدُ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Убайд ва Мансур ибн Зозон хабар бердилар, Ҳумайд ибн Ҳилолдан, у Абдуллоҳ ибн ас-Сомитдан (ривоят қилдики), у деди: мен Абу Зарр (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир киши намоз ўқиганда, олдида эгар орқасидек ёки эгар ўртасидек (нарса) бўлмаса, қора ит, аёл ва эшак унинг намозини бузади,» дедилар. Мен Абу Заррга: «Қоранинг қизилдан, оқдан фарқи нима?» дедим. У: «Эй жияним, сен мендан, мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраганимдай сўрадинг. Шунда у: «Қора ит шайтондир,» дедилар,» деди. (Термизий) деди: бу бобда Абу Саид, ал-Ҳакам ибн Амр ал-Ғифорий, Абу Ҳурайра ва Анасдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Зарр ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан баъзилари шунга (амал қилиб): эшак, аёл ва қора ит намозни бузади, дедилар. Аҳмад: мен шубҳа қилмайдиганим, қора ит намозни бузишидир; эшак ва аёл ҳақида эса кўнглимда бир нарса бор, деди. Ишоқ: фақат қора итдан бошқа ҳеч нарса намозни бузмайди, деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهُ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِي بَيْتِ أُمِّ سَلَمَةَ مُشْتَمِلاً فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَأَنَسٍ وَعَمْرِو بْنِ أَبِي أُسَيْدٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأَبِي سَعِيدٍ وَكَيْسَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَأُمِّ هَانِئٍ وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَطَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ وَصَامِتٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ قَالُوا لاَ بَأْسَ بِالصَّلاَةِ فِي الثَّوْبِ الْوَاحِدِ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يُصَلِّي الرَّجُلُ فِي ثَوْبَيْنِ ‏.‏

Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Умар ибн Абу Салама (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни Умм Саламанинг уйида бир либосга ўралган ҳолда намоз ўқиётганларини кўрган. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Жобир, Салама ибн ал-Акваъ, Анас, Амр ибн Абу Усайд, Убода ибн ас-Сомит, Абу Саид, Кайсон, Ибн Аббос, Оиша, Умм Ҳониъ, Аммор ибн Ёсир, Талқ ибн Али ва Сомит ал-Ансорийдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умар ибн Абу Салама ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва улардан кейинги тобеинлар ҳамда бошқалардан кўпчилик илм аҳлининг олдида амал шу бўйичадир: улар бир либосда намоз ўқишда ҳеч қизиқ эмас, дедилар. Илм аҳлининг баъзилари эса: киши икки либосда намоз ўқисин, дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ صَلَّى نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحِبُّ أَنْ يُوَجَّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَىْ‏:‏ ‏(‏قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ‏)‏ فَوُجِّهَ نَحْوَ الْكَعْبَةِ وَكَانَ يُحِبُّ ذَلِكَ فَصَلَّى رَجُلٌ مَعَهُ الْعَصْرَ ثُمَّ مَرَّ عَلَى قَوْمٍ مِنَ الأَنْصَارِ وَهُمْ رُكُوعٌ فِي صَلاَةِ الْعَصْرِ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَقَالَ هُوَ يَشْهَدُ أَنَّهُ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَّهُ قَدْ وُجِّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ ‏.‏ قَالَ فَانْحَرَفُوا وَهُمْ رُكُوعٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعُمَارَةَ بْنِ أَوْسٍ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Баро ибн Озиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага келганларида, ўн олти ёки ўн етти ой Байтул-Мақдис томон намоз ўқидилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Каъбага юзланишни яхши кўрар эдилар. Шунда Аллаҳ таоло: «(Эй Муҳаммад,) Биз юзингни осмонга (кўтарилиб) бураётганингни кўрмоқдамиз. Албатта, Биз сени ўзинг рози бўладиган қиблага бурамиз. Бас, юзингни Масжидул-Ҳаром томон бур,» (оятини) нозил қилди (Бақара сураси, 144). Шунда у Каъбага юзландилар, ва буни яхши кўрар эдилар. Бир киши у билан аср намозини ўқиб, сўнг ансорлардан бир қавмнинг олдидан ўтди, улар аср намозида Байтул-Мақдис томон рукуъ қилаётган эдилар. У: ўзи Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан намоз ўқиганига ва Каъбага юзланилганига гувоҳлик бераман, деди. (Баро) деди: шунда улар рукуъ ҳолатида (Каъбага) бурилдилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Умора ибн Авс, Амр ибн Авф ал-Музаний ва Анасдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Баро ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Суфён ас-Саврий ҳам Абу Ишоқдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانُوا رُكُوعًا فِي صَلاَةِ الصُّبْحِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Суфёндан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: улар субҳ (бомдод) намозида рукуъ ҳолатида эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي مَعْشَرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абу Маъшар ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Машриқ билан мағриб орасидаги (жой) қибладир,» дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي مَعْشَرٍ، مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ، مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَبِي مَعْشَرٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَاسْمُهُ نَجِيحٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ لاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا وَقَدْ رَوَى عَنْهُ النَّاسُ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَقْوَى مِنْ حَدِيثِ أَبِي مَعْشَرٍ وَأَصَحُّ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Абу Маъшар шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳлининг баъзилари Абу Маъшар ҳақида унинг ҳифзи (ёдлаш қуввати) жиҳатидан гапирганлар. Унинг исми Бани Ҳошим мавлоси Нажиҳ эди. Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман, гарчи одамлар ундан ривоят қилган бўлсалар-да. Муҳаммад деди: Абдуллоҳ ибн Жаъфар ал-Махрамийнинг Усмон ибн Муҳаммад ал-Ахнасийдан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) ҳадиси Абу Маъшар ҳадисидан кучлироқ ва саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بَكْرٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا قِيلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ لأَنَّهُ مِنْ وَلَدِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ ‏"‏ ‏.‏ مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا جَعَلْتَ الْمَغْرِبَ عَنْ يَمِينِكَ وَالْمَشْرِقَ عَنْ يَسَارِكَ فَمَا بَيْنَهُمَا قِبْلَةٌ إِذَا اسْتَقْبَلْتَ الْقِبْلَةَ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ ‏"‏ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا لأَهْلِ الْمَشْرِقِ ‏.‏ وَاخْتَارَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ التَّيَاسُرَ لأَهْلِ مَرْوٍ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Бакр ал-Марвазий ривоят қилди, бизга ал-Муъалло ибн Мансур ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ал-Махрамий ривоят қилди, Усмон ибн Муҳаммад ал-Ахнасийдан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Машриқ билан Мағриб ўртасидагиси қибладир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Унга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ал-Махрамий дейилишига сабаб, у ал-Мисвар ибн Махраманинг авлодидандир. «Машриқ билан Мағриб ўртасидагиси қибладир,» (ҳадиси) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир нечтасидан ҳам ривоят қилинган. Улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб ва Ибн Аббос бор. Ибн Умар деди: Мағрибни ўнгингга, Машриқни сўлингга қилсанг, қиблага юзланганингда, уларнинг иккиси ўртасидагиси қибладир. Ибн ал-Муборак деди: «Машриқ билан Мағриб ўртасидагиси қибладир» — бу Машриқ аҳли учундир. Абдуллоҳ ибн ал-Муборак Марв аҳли учун (қиблада) бир оз сўлга бурилишни ихтиёр қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ بْنُ سَعِيدٍ السَّمَّانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ فَلَمْ نَدْرِ أَيْنَ الْقِبْلَةُ فَصَلَّى كُلُّ رَجُلٍ مِنَّا عَلَى حِيَالِهِ فَلَمَّا أَصْبَحْنَا ذَكَرْنَا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَ‏:‏ ‏(‏فَأَيْنَمَا تُولُّوا فَثَمَّ وَجْهُ الله‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَشْعَثَ السَّمَّانِ ‏.‏ وَأَشْعَثُ بْنُ سَعِيدٍ أَبُو الرَّبِيعِ السَّمَّانُ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا ‏.‏ قَالُوا إِذَا صَلَّى فِي الْغَيْمِ لِغَيْرِ الْقِبْلَةِ ثُمَّ اسْتَبَانَ لَهُ بَعْدَ مَا صَلَّى أَنَّهُ صَلَّى لِغَيْرِ الْقِبْلَةِ فَإِنَّ صَلاَتَهُ جَائِزَةٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга Ашъас ибн Саид ас-Саммон ривоят қилди, Осим ибн Убайдуллоҳдан, у Абдуллоҳ ибн Омир ибн Рабиаъдан, у отасидан (ривоят қилди), у деди: Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан зимистон (қоронғи) бир кечада сафарда эдик. Қибла қаердалигини билмадик, шу сабабли ҳар биримиз ўз йўналишимизга қараб намоз ўқидик. Тонгги пайтда буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га зикр қилдик. Шунда: «Қайси томонга юзлансангиз, Аллаҳнинг юзи ўшандадир,» (ояти) нозил бўлди. (Бақара сураси, 115). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди унчалик (кучли) эмас. Буни фақат Ашъас ас-Саммон ҳадисидан биз танимаймиз. Ашъас ибн Саид Абур-Рабиъ ас-Саммон ҳадисда заиф саналади. Илм аҳлининг аксарияти шунга ўтганлар. Улар дедилар: киши булутли (ҳавода) қиблага эмас (бошқа томонга) намоз ўқиб, намоздан кейин қиблага эмас (бошқа томонга) ўқиганини аниқласа, унинг намози жоиздир. Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ جَبِيرَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُصَلَّى فِي سَبْعَةِ مَوَاطِنَ فِي الْمَزْبَلَةِ وَالْمَجْزَرَةِ وَالْمَقْبُرَةِ وَقَارِعَةِ الطَّرِيقِ وَفِي الْحَمَّامِ وَفِي مَعَاطِنِ الإِبِلِ وَفَوْقَ ظَهْرِ بَيْتِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга ал-Муқриъ ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Айюб ривоят қилди, Зайд ибн Жабирадан, у Довуд ибн ал-Ҳусайндан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) етти жойда намоз ўқишни ман қилдилар: ахлатхонада, қассобхонада (сўйишхонада), қабристонда, ўрта йўлда, ҳаммомда, туялар қўнимгоҳида (қўраларида) ва Аллаҳнинг Уйи (Каъба) устида.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ جَبِيرَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مَرْثَدٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ أَبُو مَرْثَدٍ اسْمُهُ كَنَّازُ بْنُ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ ‏.‏ وَقَدْ تُكُلِّمَ فِي زَيْدِ بْنِ جَبِيرَةَ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَزَيْدُ بْنُ جُبَيْرٍ الْكُوفِيُّ أَثْبَتُ مِنْ هَذَا وَأَقْدَمُ وَقَدْ سَمِعَ مِنَ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الْعُمَرِيِّ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ وَحَدِيثُ دَاوُدَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَشْبَهُ وَأَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Сувайд ибн Абдулазиз ривоят қилди, Зайд ибн Жабирадан, у Довуд ибн Ҳусайндан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини, шу маънода (ривоят қилди). У (Термизий) деди: бу бобда Абу Марсад, Жобир ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Марсаднинг исми Канноз ибн Ҳусайндир. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадисининг исноди унчалик кучли эмас. Зайд ибн Жабира ҳақида унинг ҳифзи жиҳатидан гапирилган. Абу Исо деди: Зайд ибн Жубайр ал-Куфий бундан кўра ишончлироқ ва қадимийроқдир; у Ибн Умардан эшитган. ал-Лайс ибн Саъд бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Умар ал-Умарийдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини ривоят қилган. Довуднинг Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилган) ҳадиси ал-Лайс ибн Саъд ҳадисидан кўра мосроқ ва саҳиҳроқдир. Абдуллоҳ ибн Умар ал-Умарийни ҳадис аҳлининг баъзилари унинг ҳифзи жиҳатидан заиф санаганлар; улар орасида Яҳё ибн Саид ал-Қаттон бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ صَلُّوا فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ وَلاَ تُصَلُّوا فِي أَعْطَانِ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, Абу Бакр ибн Айёшдан, у Ҳишомдан, у Ибн Сирийндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қўй қўраларида намоз ўқинглар, аммо туя қўнимгоҳларида (қўраларида) намоз ўқиманглар,» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ أَوْ بِنَحْوِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَالْبَرَاءِ وَسَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَصْحَابِنَا وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي حَصِينٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ إِسْرَائِيلُ عَنْ أَبِي حَصِينٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي حَصِينٍ عُثْمَانُ بْنُ عَاصِمٍ الأَسَدِيُّ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, Абу Бакр ибн Айёшдан, у Абу Ҳусайндан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ёки шунга яқинини (ривоят қилди). У (Термизий) деди: бу бобда Жобир ибн Самура, ал-Барў, Сабра ибн Маъбад ал-Жуҳаний, Абдуллоҳ ибн Муғаффал, Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ашобларимиз наздида амал шунга (биноан)дир, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Абу Ҳусайннинг Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилган) ҳадиси ғариб ҳадисдир. Буни Исроил Абу Ҳусайндан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолда ривоят қилган ва уни (Набийга) марфуъ қилмаган. Абу Ҳусайннинг исми Усмон ибн Осим ал-Асадийдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ الضُّبَعِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو التَّيَّاحِ الضُّبَعِيُّ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ حُمَيْدٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Шуъбадан, у Абут-Тайёҳ ад-Дубаийдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўй қўраларида намоз ўқир эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абут-Тайёҳ ад-Дубаийнинг исми Язид ибн Ҳумайддир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَيَحْيَى بْنُ آدَمَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ بَعَثَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي حَاجَةٍ فَجِئْتُ وَهُوَ يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ نَحْوَ الْمَشْرِقِ وَالسُّجُودُ أَخْفَضُ مِنَ الرُّكُوعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا ‏.‏ لاَ يَرَوْنَ بَأْسًا أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ عَلَى رَاحِلَتِهِ تَطَوُّعًا حَيْثُمَا كَانَ وَجْهُهُ إِلَى الْقِبْلَةِ أَوْ غَيْرِهَا ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Вакииъ ва Яҳё ибн Одам ривоят қилди, улар иккиси деди: бизга Суфён ривоят қилди, Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени бир иш билан жўнатдилар. Мен келганимда, у машриқ томонга улови (роҳиласи) устида намоз ўқиётган эдилар; саждани рукудан пастроқ қилар эдилар. У (Термизий) деди: бу бобда Анас, Ибн Умар, Абу Саид ва Омир ибн Рабиаъдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобир ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Жобирдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Умумий илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир; биз уларнинг орасида ихтилоф борлигини билмаймиз. Улар кишининг юзи қиблага ёки бошқа томонга бўлса ҳам, улови устида нафл намоз ўқишини жоиз деб биладилар.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى إِلَى بَعِيرِهِ أَوْ رَاحِلَتِهِ وَكَانَ يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ حَيْثُمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بِالصَّلاَةِ إِلَى الْبَعِيرِ بَأْسًا أَنْ يَسْتَتِرَ بِهِ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, бизга Абу Холид ал-Аҳмар ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) туяси ёки улови (роҳиласи) томон (уни тўсиқ қилиб) намоз ўқидилар ва улови қайси томонга йўналса, ўша томонда улови устида намоз ўқир эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу илм аҳлининг баъзиларининг сўзидир; улар туя томон (уни тўсиқ қилиб) намоз ўқишни унда зарари йўқ деб биладилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا حَضَرَ الْعَشَاءُ وَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَابْدَءُوا بِالْعَشَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَابْنُ عُمَرَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَقُولاَنِ يَبْدَأُ بِالْعَشَاءِ وَإِنْ فَاتَتْهُ الصَّلاَةُ فِي الْجَمَاعَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ يَبْدَأُ بِالْعَشَاءِ إِذَا كَانَ طَعَامًا يُخَافُ فَسَادُهُ ‏.‏ وَالَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَشْبَهُ بِالاِتِّبَاعِ وَإِنَّمَا أَرَادُوا أَنْ لاَ يَقُومَ الرَّجُلُ إِلَى الصَّلاَةِ وَقَلْبُهُ مَشْغُولٌ بِسَبَبِ شَيْءٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ لاَ نَقُومُ إِلَى الصَّلاَةِ وَفِي أَنْفُسِنَا شَيْءٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Анасдан, уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етказиб (ривоят қилдики), у: «Кечки таом ҳозир бўлиб, намозга иқомат айтилса, кечки таомдан бошланглар,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Оиша, Ибн Умар, Салама ибн ал-Акваъ ва Умму Саламадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анас ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир; улар орасида Абу Бакр, Умар ва Ибн Умар бор. Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар; улар: жамоатда намози қочиб кетса ҳам, кечки таомдан бошлайди, дейдилар. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Жорудни эшитдим, у деди: Вакииъни эшитдим, у шу ҳадис ҳақида: бузилишидан қўрқиладиган таом бўлса, кечки таомдан бошлайди, дейди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли ўтган (фикр) иттибога (суннатга эргашишга) мосроқдир. Улар фақат киши қалби бирор нарса сабабли банд бўлиб намозга турмаслигини хоҳлаганлар. Ибн Аббосдан ривоят қилинганки, у: «Кўнглимизда бирор нарса бор экан, намозга турмаймиз,» деган.

وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏ "‏ إِذَا وُضِعَ الْعَشَاءُ وَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَابْدَءُوا بِالْعَشَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَتَعَشَّى ابْنُ عُمَرَ وَهُوَ يَسْمَعُ قِرَاءَةَ الإِمَامِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинганки, у: «Кечки таом қўйилиб, намозга иқомат айтилса, кечки таомдан бошланглар,» дедилар. У деди: Ибн Умар имомнинг қироатини эшитиб турган ҳолда кечки таомини еди. У (Термизий) деди: буни бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абда ривоят қилди, Убайдуллоҳдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْكِلاَبِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ يُصَلِّي فَلْيَرْقُدْ حَتَّى يَذْهَبَ عَنْهُ النَّوْمُ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا صَلَّى وَهُوَ يَنْعَسُ لَعَلَّهُ يَذْهَبُ يَسْتَغْفِرُ فَيَسُبَّ نَفْسَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон ал-Килобий ривоят қилди, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирингиз намоз ўқиётганда мудраса, ундан уйқу кетгунча ётиб ухласин. Чунки бирингиз уйқусираган ҳолда намоз ўқиса, балки истиғфор сўрамоқчи бўлиб (хато қилиб) ўзини лаънатлаб қўйиши мумкин,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Анас ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ أَبَانَ بْنِ يَزِيدَ الْعَطَّارِ، عَنْ بُدَيْلِ بْنِ مَيْسَرَةَ الْعُقَيْلِيِّ، عَنْ أَبِي عَطِيَّةَ، رَجُلٍ مِنْهُمْ قَالَ كَانَ مَالِكُ بْنُ الْحُوَيْرِثِ يَأْتِينَا فِي مُصَلاَّنَا يَتَحَدَّثُ فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ يَوْمًا فَقُلْنَا لَهُ تَقَدَّمْ ‏.‏ فَقَالَ لِيَتَقَدَّمْ بَعْضُكُمْ حَتَّى أُحَدِّثَكُمْ لِمَ لاَ أَتَقَدَّمُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَنْ زَارَ قَوْمًا فَلاَ يَؤُمَّهُمْ وَلْيَؤُمَّهُمْ رَجُلٌ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا صَاحِبُ الْمَنْزِلِ أَحَقُّ بِالإِمَامَةِ مِنَ الزَّائِرِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَذِنَ لَهُ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ بِهِ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ بِحَدِيثِ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ وَشَدَّدَ فِي أَنْ لاَ يُصَلِّيَ أَحَدٌ بِصَاحِبِ الْمَنْزِلِ وَإِنْ أَذِنَ لَهُ صَاحِبُ الْمَنْزِلِ ‏.‏ قَالَ وَكَذَلِكَ فِي الْمَسْجِدِ لاَ يُصَلِّي بِهِمْ فِي الْمَسْجِدِ إِذَا زَارَهُمْ يَقُولُ لِيُصَلِّ بِهِمْ رَجُلٌ مِنْهُمْ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ва Ҳаннод ривоят қилди, улар иккиси деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Абон ибн Язид ал-Аттордан, у Будайл ибн Майсара ал-Уқайлийдан, у Абу Атийядан — улардан бўлган бир киши (ривоят қилди), у деди: Молик ибн ал-Ҳувайрис намозгоҳимизга келиб, (бизга) ҳадис айтиб турарди. Бир куни намоз вақти бўлди, биз унга: «Олдинга ўтинг (имом бўлинг),» дедик. У: «Бирингиз олдинга ўтсин, мен сизларга нега олдинга ўтмаслигимни айтиб берай. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бир қавмни зиёрат қилса, уларга имом бўлмасин, балки улардан бўлган бир киши имомлик қилсин,» деётганларини эшитганман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан аксарият илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир; улар: уй эгаси имомликка зиёратчидан ҳақлироқдир, дедилар. Баъзи илм аҳли: агар (уй эгаси) унга изн берса, у билан намоз ўқишида зарар йўқ, деди. Ишоқ Молик ибн ал-Ҳувайрис ҳадиси билан айтиб, уй эгаси изн берган тақдирда ҳам ҳеч ким уй эгаси билан (унинг ўрнига имом бўлиб) намоз ўқимаслигида қаттиқ турди. У деди: масжидда ҳам шундай — киши зиёрат қилганда масжидда уларга (имом бўлиб) намоз ўқимайди; у: улардан бўлган бир киши уларга намоз ўқиб берсин, дейди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي حَبِيبُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ أَبِي حَىٍّ الْمُؤَذِّنِ الْحِمْصِيِّ، عَنْ ثَوْبَانَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرِئٍ أَنْ يَنْظُرَ فِي جَوْفِ بَيْتِ امْرِئٍ حَتَّى يَسْتَأْذِنَ فَإِنْ نَظَرَ فَقَدْ دَخَلَ وَلاَ يَؤُمَّ قَوْمًا فَيَخُصَّ نَفْسَهُ بِدَعْوَةٍ دُونَهُمْ فَإِنْ فَعَلَ فَقَدْ خَانَهُمْ وَلاَ يَقُومُ إِلَى الصَّلاَةِ وَهُوَ حَقِنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ثَوْبَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ عَنِ السَّفْرِ بْنِ نُسَيْرٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ شُرَيْحٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ شُرَيْحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكَأَنَّ حَدِيثَ يَزِيدَ بْنِ شُرَيْحٍ عَنْ أَبِي حَىٍّ الْمُؤَذِّنِ عَنْ ثَوْبَانَ فِي هَذَا أَجْوَدُ إِسْنَادًا وَأَشْهَرُ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Айёш ривоят қилди, менга Ҳабиб ибн Солиҳ ривоят қилди, Язид ибн Шурайҳдан, у Абу Ҳайй ал-Муаззин ал-Ҳимсийдан, у Савбондан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Кишига изн сўрамагунча бошқа кишининг уйи ичига қараш ҳалол эмас; агар қараса, кирган бўлади. Бир қавмга имом бўлиб, улардан ташқари фақат ўзига атаб дуо қилмасин; агар шундай қилса, уларга хиёнат қилган бўлади. Ва киши пешоби тутган ҳолда намозга турмасин,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра ва Абу Умомадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Савбон ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Муовия ибн Солиҳдан, у ас-Сафр ибн Нусайрдан, у Язид ибн Шурайҳдан, у Абу Умомадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Бу ҳадис Язид ибн Шурайҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Язид ибн Шурайҳнинг Абу Ҳайй ал-Муаззиндан, у Савбондан (ривоят қилган) ҳадиси бу борада иснод жиҳатидан яхшироқ ва машҳурроқ кўринади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ وَاصِلِ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ الأَسَدِيُّ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ دَلْهَمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَةً رَجُلٌ أَمَّ قَوْمًا وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ وَامْرَأَةٌ بَاتَتْ وَزَوْجُهَا عَلَيْهَا سَاخِطٌ وَرَجُلٌ سَمِعَ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ ثُمَّ لَمْ يُجِبْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَطَلْحَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ لاَ يَصِحُّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الْحَسَنِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ تَكَلَّمَ فِيهِ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَضَعَّفَهُ وَلَيْسَ بِالْحَافِظِ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَؤُمَّ الرَّجُلُ قَوْمًا وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ فَإِذَا كَانَ الإِمَامُ غَيْرَ ظَالِمٍ فَإِنَّمَا الإِثْمُ عَلَى مَنْ كَرِهَهُ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي هَذَا إِذَا كَرِهَ وَاحِدٌ أَوِ اثْنَانِ أَوْ ثَلاَثَةٌ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ بِهِمْ حَتَّى يَكْرَهَهُ أَكْثَرُ الْقَوْمِ ‏.‏

Бизга Абдул-Аъло ибн Восил ибн Абдул-Аъло ал-Куфий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн ал-Қосим ал-Асадий ривоят қилди, ал-Фадл ибн Далҳамдан, у ал-Ҳасандан (ривоят қилди), у деди: Анас ибн Моликни эшитдим, у шундай дерди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уч (кишини) лаънатладилар: бир қавмга, улар ёқтирмаслиги ҳолида имом бўлган кишини, эри ўзидан ғазабли ҳолда тунни ўтказган аёлни ва «ҳайя алал-фалаҳ (нажотга шошилинглар)»ни эшитиб, сўнг (таклифга) жавоб бермаган кишини. У (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббос, Талҳа, Абдуллоҳ ибн Амр ва Абу Умомадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анас ҳадиси саҳиҳ эмас, чунки бу ҳадис ал-Ҳасандан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобаси тушиб қолган) ҳолда ривоят қилинган. Абу Исо деди: Муҳаммад ибн ал-Қосим ҳақида Аҳмад ибн Ҳанбал гапирган ва уни заиф санаган; у ҳофиз эмас. Илм аҳлидан бир гуруҳ киши бир қавмга, улар ёқтирмаслиги ҳолида имом бўлишини макруҳ санаганлар; аммо имом золим бўлмаса, гуноҳ фақат уни ёқтирмаганнинг бўйнидадир. Аҳмад ва Ишоқ бу борада: бир, икки ёки уч киши ёқтирмаса, уларга намоз ўқиб беришида зарар йўқ — то қавмнинг аксарияти ёқтирмагунча, дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُصْطَلِقِ، قَالَ كَانَ يُقَالُ أَشَدُّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ اثْنَانِ امْرَأَةٌ عَصَتْ زَوْجَهَا وَإِمَامُ قَوْمٍ وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ ‏.‏ قَالَ هَنَّادٌ قَالَ جَرِيرٌ قَالَ مَنْصُورٌ فَسَأَلْنَا عَنْ أَمْرِ الإِمَامِ فَقِيلَ لَنَا إِنَّمَا عَنَى بِهَذَا أَئِمَّةً ظَلَمَةً فَأَمَّا مَنْ أَقَامَ السُّنَّةَ فَإِنَّمَا الإِثْمُ عَلَى مَنْ كَرِهَهُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Жарир ривоят қилди, Мансурдан, у Ҳилол ибн Ясофдан, у Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Амр ибн ал-Ҳарис ибн ал-Мусталиқдан (ривоят қилди), у деди: Айтилар эдики, Қиёмат кунида энг қаттиқ азобга (мубтало) бўладиган икки (киши): эрига итоатсизлик қилган аёл ва бир қавмга, улар ёқтирмаслиги ҳолида имом бўлган кишидир. Ҳаннод деди: Жарир деди: Мансур деди: биз имом масаласини сўрадик. Бизга: бу билан фақат золим имомлар назарда тутилган, суннатни қоим қилган (киши)га келсак, гуноҳ фақат уни ёқтирмаганнинг бўйнидадир, дейилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ وَاقِدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو غَالِبٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ ثَلاَثَةٌ لاَ تُجَاوِزُ صَلاَتُهُمْ آذَانَهُمُ الْعَبْدُ الآبِقُ حَتَّى يَرْجِعَ وَامْرَأَةٌ بَاتَتْ وَزَوْجُهَا عَلَيْهَا سَاخِطٌ وَإِمَامُ قَوْمٍ وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو غَالِبٍ اسْمُهُ حَزَوَّرٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Али ибн ал-Ҳасан ривоят қилди, бизга ал-Ҳусайн ибн Воқид ривоят қилди, бизга Абу Ғолиб ривоят қилди, у деди: Абу Умомани эшитдим, у шундай дерди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уч (киши) борки, уларнинг намози қулоқларидан ўтмайди: қайтиб келгунча қочган қул, эри ўзидан ғазабли ҳолда тунни ўтказган аёл ва бир қавмга, улар ёқтирмаслиги ҳолида имом бўлган киши,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Абу Ғолибнинг исми Ҳазаввардир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ قَالَ خَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ فَرَسٍ فَجُحِشَ فَصَلَّى بِنَا قَاعِدًا فَصَلَّيْنَا مَعَهُ قُعُودًا ثُمَّ انْصَرَفَ فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّمَا الإِمَامُ أَوْ إِنَّمَا جُعِلَ الإِمَامُ لِيُؤْتَمَّ بِهِ فَإِذَا كَبَّرَ فَكَبِّرُوا وَإِذَا رَكَعَ فَارْكَعُوا وَإِذَا رَفَعَ فَارْفَعُوا وَإِذَا قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ فَقُولُوا رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ وَإِذَا سَجَدَ فَاسْجُدُوا وَإِذَا صَلَّى قَاعِدًا فَصَلُّوا قُعُودًا أَجْمَعُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَّ عَنْ فَرَسٍ فَجُحِشَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ مِنْهُمْ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ جَالِسًا لَمْ يُصَلِّ مَنْ خَلْفَهُ إِلاَّ قِيَامًا فَإِنْ صَلَّوْا قُعُودًا لَمْ تُجْزِهِمْ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс Ибн Шиҳобдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилди)ки, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) отдан йиқилиб, (баданлари) шилинди. Сўнг бизга ўтирган ҳолда намоз ўқиб бердилар, биз ҳам у зот билан ўтирган ҳолда намоз ўқидик. Кейин (намоздан) бурилиб: «Имом — ёки имом — унга эргашилиши учун тайинланган. У такбир айтса, сиз ҳам такбир айтинг; у руку қилса, сиз ҳам руку қилинг; у бошини кўтарса, сиз ҳам кўтаринг; у «Самиаллоҳу лиман ҳамидаҳ» деса, сиз «Роббано ва лакал-ҳамд» денг; у сажда қилса, сиз ҳам сажда қилинг; агар у ўтирган ҳолда намоз ўқиса, ҳаммангиз ўтирган ҳолда ўқинг,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Оиша, Абу Ҳурайра, Жобир, Ибн Умар ва Муовиядан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) отдан йиқилиб, баданлари шилинди» деган ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобалари ушбу ҳадисга (амал қилиш) тарафига ўтганлар — улар ичида Жобир ибн Абдуллоҳ, Усайд ибн Ҳузайр, Абу Ҳурайра ва бошқалар бор. Аҳмад ва Ишоқ ҳам ушбу ҳадис билан (фатво) айтадилар. Баъзи илм аҳли эса: «Имом ўтирган ҳолда намоз ўқиса, унинг орқасидагилар фақат тик турган ҳолдагина ўқийдилар; агар ўтирган ҳолда ўқисалар, (намозлари) уларга кифоя қилмайди,» дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибнул-Муборак ва Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ قَاعِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏ "‏ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ جَالِسًا فَصَلُّوا جُلُوسًا ‏"‏ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ فِي مَرَضِهِ وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ فَصَلَّى إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ وَالنَّاسُ يَأْتَمُّونَ بِأَبِي بَكْرٍ وَأَبُو بَكْرٍ يَأْتَمُّ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ قَاعِدًا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ وَهُوَ قَاعِدٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Шабаба ибн Саввор Шуъбадан, у Нуайм ибн Абу Ҳинддан, у Абу Воилдан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди)ки, у: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзи вафот этган касаллиги (чоғи)да Абу Бакрнинг орқасида ўтирган ҳолда намоз ўқидилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Имом ўтирган ҳолда намоз ўқиса, сиз ҳам ўтирган ҳолда ўқинг,» деганлари ривоят қилинган. Яна ундан ривоят қилинишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) касалликлари (чоғи)да чиқдилар, Абу Бакр одамларга намоз ўқитаётган эди; у зот Абу Бакрнинг ёнига туриб намоз ўқидилар, одамлар Абу Бакрга эргашардилар, Абу Бакр эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га эргашарди. Яна ундан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Бакрнинг орқасида ўтирган ҳолда намоз ўқиганлари ривоят қилинган. Анас ибн Моликдан ҳам, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Бакрнинг орқасида ўтирган ҳолда намоз ўқиганлари ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَلْحَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَرَضِهِ خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ قَاعِدًا فِي ثَوْبٍ مُتَوَشِّحًا بِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَهَكَذَا رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ ثَابِتٍ ‏.‏ وَمَنْ ذَكَرَ فِيهِ عَنْ ثَابِتٍ فَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, бизга Шабаба ибн Саввор ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Талҳа Ҳумайддан, у Собитдан, у Анасдан (ривоят қилди)ки, у: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) касалликлари (чоғи)да Абу Бакрнинг орқасида бир кийимга ўраниб, ўтирган ҳолда намоз ўқидилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (У) деди: Буни Яҳё ибн Айюб ҳам Ҳумайддан, у Собитдан, у Анасдан шу тарзда ривоят қилган. Буни бир нечалар Ҳумайддан, у Анасдан ривоят қилиб, унда Собитни зикр қилмаганлар. Унда Собитни зикр қилган кишининг (ривояти) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ صَلَّى بِنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَنَهَضَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ فَسَبَّحَ بِهِ الْقَوْمُ وَسَبَّحَ بِهِمْ فَلَمَّا صَلَّى بَقِيَّةَ صَلاَتِهِ سَلَّمَ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ وَهُوَ جَالِسٌ ثُمَّ حَدَّثَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ بِهِمْ مِثْلَ الَّذِي فَعَلَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَسَعْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ابْنِ أَبِي لَيْلَى مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ لاَ يُحْتَجُّ بِحَدِيثِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى هُوَ صَدُوقٌ وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ لأَنَّهُ لاَ يَدْرِي صَحِيحَ حَدِيثِهِ مِنْ سَقِيمِهِ وَكُلُّ مَنْ كَانَ مِثْلَ هَذَا فَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ رَوَاهُ سُفْيَانُ عَنْ جَابِرٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُبَيْلٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ وَجَابِرٌ الْجُعْفِيُّ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ تَرَكَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَغَيْرُهُمَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَامَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ مَضَى فِي صَلاَتِهِ وَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ رَأَى قَبْلَ التَّسْلِيمِ وَمِنْهُمْ مَنْ رَأَى بَعْدَ التَّسْلِيمِ ‏.‏ وَمَنْ رَأَى قَبْلَ التَّسْلِيمِ فَحَدِيثُهُ أَصَحُّ لِمَا رَوَى الزُّهْرِيُّ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Ибн Абу Лайло Шаъбийдан хабар бердики, у деди: Муғийра ибн Шуъба бизга намоз ўқиб берди ва икки ракатдан кейин (ўтирмай) туриб кетди, қавм уни «субҳоналлоҳ» (деб) огоҳлантирди, у ҳам уларни «субҳоналлоҳ» (деб) огоҳлантирди. Намозининг қолганини ўқиб бўлгач, салом берди, сўнг ўтирган ҳолда саҳв саждаларини қилди. Кейин уларга айтдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзи қилганидек (улар билан) қилган эдилар. (Термизий) деди: Бу бобда Уқба ибн Омир, Саъд ва Абдуллоҳ ибн Буҳайнадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Муғийра ибн Шуъбанинг ҳадиси бир неча йўл билан Муғийра ибн Шуъбадан ривоят қилинган. Абу Исо (Термизий) деди: Баъзи илм аҳли Ибн Абу Лайло ҳақида хотираси (яхши эмаслиги) тарафидан гапирганлар. Аҳмад: «Ибн Абу Лайлонинг ҳадиси билан далил келтирилмайди,» деди. Муҳаммад ибн Исмоил (ал-Бухорий) деди: «Ибн Абу Лайло садуқдир, лекин мен ундан ривоят қилмайман, чунки у ўз ҳадисининг саҳиҳини сақимидан (заифидан) ажрата олмайди; шунга ўхшаш ҳар кимдан мен ҳеч нарса ривоят қилмайман.» Бу ҳадис бир неча йўл билан Муғийра ибн Шуъбадан ривоят қилинган: уни Суфён Жобирдан, у Муғийра ибн Шубайлдан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у Муғийра ибн Шуъбадан ривоят қилган. Жобир ал-Жуъфийни эса баъзи илм аҳли заиф санаган; уни Яҳё ибн Саид, Абдурраҳмон ибн Маҳдий ва бошқалар тарк қилганлар. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадирки, киши икки ракатда (ўтирмай) тик турса, намозини давом эттиради ва икки (саҳв) саждасини қилади; улардан баъзилари саломдан олдин (сажда қилишни), баъзилари саломдан кейин (қилишни) (лозим) кўрганлар. Саломдан олдин (қилишни) кўрган кишининг ҳадиси саҳиҳроқдир, чунки уни Зуҳрий ва Яҳё ибн Саид ал-Ансорий Абдурраҳмон ал-Аъраждан, у Абдуллоҳ ибн Буҳайнадан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، قَالَ صَلَّى بِنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَلَمَّا صَلَّى رَكْعَتَيْنِ قَامَ وَلَمْ يَجْلِسْ فَسَبَّحَ بِهِ مَنْ خَلْفَهُ فَأَشَارَ إِلَيْهِمْ أَنْ قُومُوا فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ صَلاَتِهِ سَلَّمَ وَسَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ وَسَلَّمَ وَقَالَ هَكَذَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун ал-Масъудийдан, у Зиёд ибн Илоқадан хабар бердики, у деди: Муғийра ибн Шуъба бизга намоз ўқиб берди; икки ракатни ўқигач, ўтирмай туриб кетди, орқасидагилар уни «субҳоналлоҳ» (деб) огоҳлантирдилар, у эса уларга «тик туринглар» деб ишора қилди. Намозидан бўшагач, салом бериб, саҳв саждаларини қилди ва салом берди. Ва: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам шундай қилган эдилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис бир неча йўл билан Муғийра ибн Шуъбадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، - هُوَ الطَّيَالِسِيُّ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا سَعْدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا جَلَسَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الأُولَيَيْنِ كَأَنَّهُ عَلَى الرَّضْفِ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ ثُمَّ حَرَّكَ سَعْدٌ شَفَتَيْهِ بِشَيْءٍ فَأَقُولُ حَتَّى يَقُومَ فَيَقُولُ حَتَّى يَقُومَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ إِلاَّ أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ أَنْ لاَ يُطِيلَ الرَّجُلُ الْقُعُودَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الأُولَيَيْنِ وَلاَ يَزِيدَ عَلَى التَّشَهُّدِ شَيْئًا ‏.‏ وَقَالُوا إِنْ زَادَ عَلَى التَّشَهُّدِ فَعَلَيْهِ سَجْدَتَا السَّهْوِ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَغَيْرِهِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд — у Таёлисий — ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, бизга Саъд ибн Иброҳим хабар бериб деди: Мен Абу Убайда ибн Абдуллоҳ ибн Масъудни отасидан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дастлабки икки ракатда ўтирганларида гўё қизиган тошлар устида ўтиргандай (тез туриб кетардилар). Шуъба деди: Сўнг Саъд лабини бирор нарса (айтиб) қимирлатди, мен: «То тургунига қадарми?» дейман, у: «То тургунига қадар,» дейди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасандир, фақат Абу Убайда отасидан (бевосита) эшитмаган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадирки, улар киши дастлабки икки ракатда ўтиришни чўзмаслигини ва ташаҳҳудга бирор нарса қўшмаслигини ихтиёр қиладилар. Улар: «Агар ташаҳҳудга (бирор нарса) қўшса, унга саҳв саждалари (лозим) бўлади,» дедилар. Шаъбий ва бошқалардан ҳам шундай ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ نَابِلٍ، صَاحِبِ الْعَبَاءِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ صُهَيْبٍ، قَالَ مَرَرْتُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُصَلِّي فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ إِلَىَّ إِشَارَةً ‏.‏ وَقَالَ لاَ أَعْلَمُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ إِشَارَةً بِإِصْبَعِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بِلاَلٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ибн Саъд Букайр ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашажждан, у — аболар (кийимлар) эгаси — Нобилдан, у Ибн Умардан, у Суҳайбдан (ривоят қилди)ки, у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ёнларидан ўтдим, у зот намоз ўқиётган эдилар. Мен у зотга салом бердим, у зот менга ишора билан (алик) қайтардилар. Ва (рови) деди: «Билмадим, фақат у зот бармоқлари билан ишора қилдилар, деб (айтди).» (Термизий) деди: Бу бобда Билол, Абу Ҳурайра, Анас ва Оишадан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قُلْتُ لِبِلاَلٍ كَيْفَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَرُدُّ عَلَيْهِمْ حِينَ كَانُوا يُسَلِّمُونَ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي الصَّلاَةِ قَالَ كَانَ يُشِيرُ بِيَدِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ صُهَيْبٍ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ عَنْ بُكَيْرٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قُلْتُ لِبِلاَلٍ كَيْفَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ حَيْثُ كَانُوا يُسَلِّمُونَ عَلَيْهِ فِي مَسْجِدِ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ قَالَ كَانَ يَرُدُّ إِشَارَةً ‏.‏ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ عِنْدِي صَحِيحٌ لأَنَّ قِصَّةَ حَدِيثِ صُهَيْبٍ غَيْرُ قِصَّةِ حَدِيثِ بِلاَلٍ ‏.‏ وَإِنْ كَانَ ابْنُ عُمَرَ رَوَى عَنْهُمَا فَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ سَمِعَ مِنْهُمَا جَمِيعًا ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга Ҳишом ибн Саъд Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилди)ки, у деди: Мен Билолга: «Одамлар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га, у зот намозда эканларида, салом берганларида у зот уларга қандай (алик) қайтарардилар?» дедим. У: «Қўллари билан ишора қилардилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Суҳайбнинг ҳадиси эса ҳасандир; биз уни фақат ал-Лайснинг Букайрдан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз. Зайд ибн Асламдан, у Ибн Умардан ривоят қилинишича, у деди: Мен Билолга: «Бану Амр ибн Авф масжидида одамлар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га салом берганларида, у зот қандай қилардилар?» дедим. У: «Ишора билан (алик) қайтарардилар,» деди. Менинг наздимда иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир, чунки Суҳайбнинг ҳадиси воқеаси Билолнинг ҳадиси воқеасидан бошқадир. Гарчи Ибн Умар иккаласидан ривоят қилган бўлса-да, у иккаласидан ҳам (алоҳида) эшитган бўлиши эҳтимол қилинади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ التَّسْبِيحُ لِلرِّجَالِ وَالتَّصْفِيقُ لِلنِّسَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَقَالَ عَلِيٌّ كُنْتُ إِذَا اسْتَأْذَنْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُصَلِّي سَبَّحَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди)ки, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тасбеҳ (субҳоналлоҳ дейиш) эркаклар учун, қарсак (чалиш) аёллар учундир,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Али, Саҳл ибн Саъд, Жобир, Абу Саид ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Али деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намоз ўқиётганларида (ёнларига киришга) изн сўрасам, у зот тасбеҳ айтардилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу билан (фатво) айтадилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ التَّثَاؤُبُ فِي الصَّلاَةِ مِنَ الشَّيْطَانِ فَإِذَا تَثَاءَبَ أَحَدُكُمْ فَلْيَكْظِمْ مَا اسْتَطَاعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَجَدِّ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ التَّثَاؤُبَ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ إِنِّي لأَرُدُّ التَّثَاؤُبَ بِالتَّنَحْنُحِ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Жаъфар ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Намозда эснаш шайтондандир. Бирингиз эснаса, қўлидан келгунча (уни) боссин,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Абу Саид ал-Худрий ва Адий ибн Собитнинг бобосидан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан бир қавм намозда эснашни макруҳ кўрган. Иброҳим: «Мен эснашни томоқ қириб (йўталиб) қайтараман,» деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صَلاَةِ الرَّجُلِ وَهُوَ قَاعِدٌ فَقَالَ ‏ "‏ مَنْ صَلَّى قَائِمًا فَهُوَ أَفْضَلُ وَمَنْ صَلَّى قَاعِدًا فَلَهُ نِصْفُ أَجْرِ الْقَائِمِ وَمَنْ صَلَّى نَائِمًا فَلَهُ نِصْفُ أَجْرِ الْقَاعِدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَنَسٍ وَالسَّائِبِ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, бизга Ҳусайн ал-Муаллим Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у Имрон ибн Ҳусайн (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди)ки, у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кишининг ўтирган ҳолда намоз ўқиши ҳақида сўрадим. У зот: «Ким тик туриб ўқиса, у афзалдир; ким ўтириб ўқиса, унга тик турувчининг ажрининг ярми (бўлади); ким ётган ҳолда ўқиса, унга ўтирувчининг ажрининг ярми (бўлади),» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Анас, ас-Соиб ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Имрон ибн Ҳусайннинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ إِلاَّ أَنَّهُ يَقُولُ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صَلاَةِ الْمَرِيضِ فَقَالَ ‏"‏ صَلِّ قَائِمًا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ نَحْوَ رِوَايَةِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى أَبُو أُسَامَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ نَحْوَ رِوَايَةِ عِيسَى بْنِ يُونُسَ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي صَلاَةِ التَّطَوُّعِ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ أَشْعَثَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ إِنْ شَاءَ الرَّجُلُ صَلَّى صَلاَةَ التَّطَوُّعِ قَائِمًا وَجَالِسًا وَمُضْطَجِعًا ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي صَلاَةِ الْمَرِيضِ إِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ جَالِسًا فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يُصَلِّي عَلَى جَنْبِهِ الأَيْمَنِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَلِّي مُسْتَلْقِيًا عَلَى قَفَاهُ وَرِجْلاَهُ إِلَى الْقِبْلَةِ ‏.‏ وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ مَنْ صَلَّى جَالِسًا فَلَهُ نِصْفُ أَجْرِ الْقَائِمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا لِلصَّحِيحِ وَلِمَنْ لَيْسَ لَهُ عُذْرٌ ‏.‏ يَعْنِي فِي النَّوَافِلِ فَأَمَّا مَنْ كَانَ لَهُ عُذْرٌ مِنْ مَرَضٍ أَوْ غَيْرِهِ فَصَلَّى جَالِسًا فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ الْقَائِمِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ فِي بَعْضِ هَذَا الْحَدِيثِ مِثْلُ قَوْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏

Бу ҳадис Иброҳим ибн Таҳмондан ҳам шу иснод билан ривоят қилинган, фақат у: «Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилди)ки, у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан касалнинг намози ҳақида сўрадим. У зот: «Тик туриб ўқи; агар қодир бўлмасанг, ўтириб; агар қодир бўлмасанг, ён (томонинг) устида (ўқи),» дедилар,» дейди. Буни бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ Иброҳим ибн Таҳмондан, у Ҳусайн ал-Муаллимдан шу ҳадисни (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: Биз Ҳусайн ал-Муаллимдан Иброҳим ибн Таҳмоннинг ривоятига ўхшаш (тарзда) ривоят қилган бирорта кишини билмаймиз. Абу Усома ва бир нечалар Ҳусайн ал-Муаллимдан Исо ибн Юнуснинг ривоятига ўхшаш (тарзда) ривоят қилганлар. Бу ҳадиснинг маъноси баъзи илм аҳли ҳузурида нафл намоз ҳақидадир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Ибн Абу Адий Ашъас ибн Абдулмаликдан, у Ҳасандан (ривоят қилди)ки, у: «Киши хоҳласа, нафл намозини тик туриб, ўтириб ва ён томонида ётиб ўқий олади,» деди. Илм аҳли касал ўтирган ҳолда ўқишга қодир бўлмаса, намози (қандай бўлиши) ҳақида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли: «Ўнг ёни устида ўқийди,» дедилар. Баъзилари: «Чалқанча ётиб, оёқлари қибла томон (бўлиб) ўқийди,» дедилар. Суфён ас-Саврий бу ҳадисдаги «Ким ўтириб ўқиса, унга тик турувчининг ажрининг ярми (бўлади)» (сўзи) ҳақида: «Бу соғлом киши ва узри бўлмаган киши учун, яъни нафлларда; аммо кимда касаллик ёки бошқа узр бўлиб, ўтириб ўқиса, унга тик турувчининг ажридай (ажр бўлади),» деди. Бу ҳадиснинг баъзисида Суфён ас-Саврийнинг сўзига ўхшаш (тарзда ҳам) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ السَّهْمِيِّ، عَنْ حَفْصَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي سُبْحَتِهِ قَاعِدًا حَتَّى كَانَ قَبْلَ وَفَاتِهِ صلى الله عليه وسلم بِعَامٍ فَإِنَّهُ كَانَ يُصَلِّي فِي سُبْحَتِهِ قَاعِدًا وَيَقْرَأُ بِالسُّورَةِ وَيُرَتِّلُهَا حَتَّى تَكُونَ أَطْوَلَ مِنْ أَطْوَلَ مِنْهَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَفْصَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ جَالِسًا فَإِذَا بَقِيَ مِنْ قِرَاءَتِهِ قَدْرُ ثَلاَثِينَ أَوْ أَرْبَعِينَ آيَةً قَامَ فَقَرَأَ ثُمَّ رَكَعَ ثُمَّ صَنَعَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي قَاعِدًا فَإِذَا قَرَأَ وَهُوَ قَائِمٌ رَكَعَ وَسَجَدَ وَهُوَ قَائِمٌ وَإِذَا قَرَأَ وَهُوَ قَاعِدٌ رَكَعَ وَسَجَدَ وَهُوَ قَاعِدٌ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَالْعَمَلُ عَلَى كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ ‏.‏ كَأَنَّهُمَا رَأَيَا كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحًا مَعْمُولاً بِهِمَا ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас Ибн Шиҳобдан, у ас-Соиб ибн Язиддан, у ал-Мутталиб ибн Абу Вадоа ас-Саҳмийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжалари Ҳафса (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди)ки, у: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг нафл намозларини ўтирган ҳолда ўқиганларини кўрмадим — токи вафотларидан бир йил олдингача. Шунда у зот нафл намозларини ўтирган ҳолда ўқийдиган, сурани тартил билан (секин-аста) ўқиб, уни ундан ҳам узунроқдан узунроқ қилгудек (чўзадиган) бўлдилар,» деди. Бу бобда Умму Салама ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ҳафсанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у зот кечаси ўтирган ҳолда намоз ўқирдилар; қироатларидан ўттиз ёки қирқ оятча қолганда, тик туриб ўқиб, сўнг руку қилардилар, кейин иккинчи ракатда ҳам шундай қилардилар. Яна у зотдан ривоят қилинишича, у зот ўтирган ҳолда ўқирдилар; тик туриб ўқисалар, тик туриб руку ва сажда қилардилар, ўтириб ўқисалар, ўтириб руку ва сажда қилардилар. Аҳмад ва Ишоқ: «Амал иккала ҳадисга (ҳам биноандир),» дедилар. Гўё улар иккала ҳадисни ҳам саҳиҳ ва амал қилинадиган деб кўрганлар.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي جَالِسًا فَيَقْرَأُ وَهُوَ جَالِسٌ فَإِذَا بَقِيَ مِنْ قِرَاءَتِهِ قَدْرُ مَا يَكُونُ ثَلاَثِينَ أَوْ أَرْبَعِينَ آيَةً قَامَ فَقَرَأَ وَهُوَ قَائِمٌ ثُمَّ رَكَعَ وَسَجَدَ ثُمَّ صَنَعَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик Абун-Назрдан, у Абу Саламадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди)ки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўтирган ҳолда намоз ўқиб, ўтирган ҳолда қироат қилардилар; қироатларидан ўттиз ёки қирқ оятча (миқдори) қолганда, тик туриб, тик турган ҳолда ўқирдилар, сўнг руку ва сажда қилардилар, кейин иккинчи ракатда ҳам шундай қилардилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، وَهُوَ الْحَذَّاءُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَ سَأَلْتُهَا عَنْ صَلاَةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ تَطَوُّعِهِ قَالَتْ كَانَ يُصَلِّي لَيْلاً طَوِيلاً قَائِمًا وَلَيْلاً طَوِيلاً قَاعِدًا فَإِذَا قَرَأَ وَهُوَ قَائِمٌ رَكَعَ وَسَجَدَ وَهُوَ قَائِمٌ وَإِذَا قَرَأَ وَهُوَ جَالِسٌ رَكَعَ وَسَجَدَ وَهُوَ جَالِسٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Холид — у ал-Ҳаззо — Абдуллоҳ ибн Шақиқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан хабар берди; (рови) деди: Мен ундан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозлари — нафллари ҳақида сўрадим. У: «У зот кечанинг узоқ қисмини тик туриб, кечанинг узоқ қисмини ўтириб ўқирдилар; тик туриб ўқисалар, тик турган ҳолда руку ва сажда қилардилар, ўтириб ўқисалар, ўтирган ҳолда руку ва сажда қилардилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ وَاللَّهِ إِنِّي لأَسْمَعُ بُكَاءَ الصَّبِيِّ وَأَنَا فِي الصَّلاَةِ فَأُخَفِّفُ مَخَافَةَ أَنْ تُفْتَتَنَ أُمُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Марвон ибн Муовия ал-Фазорий Ҳумайддан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди)ки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳга қасамки, мен намозда туриб, боланинг йиғисини эшитаман-у, онаси (безовта бўлиб) фитнага тушишидан қўрқиб (намозни) енгиллатаман (қисқартираман),» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Абу Қатода, Абу Саид ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ صَفِيَّةَ ابْنَةِ الْحَارِثِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُقْبَلُ صَلاَةُ الْحَائِضِ إِلاَّ بِخِمَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَقَوْلُهُ ‏"‏ الْحَائِضُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْمَرْأَةَ الْبَالِغَ يَعْنِي إِذَا حَاضَتْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَدْرَكَتْ فَصَلَّتْ وَشَيْءٌ مِنْ شَعْرِهَا مَكْشُوفٌ لاَ تَجُوزُ صَلاَتُهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ قَالَ لاَ تَجُوزُ صَلاَةُ الْمَرْأَةِ وَشَيْءٌ مِنْ جَسَدِهَا مَكْشُوفٌ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَقَدْ قِيلَ إِنْ كَانَ ظَهْرُ قَدَمَيْهَا مَكْشُوفًا فَصَلاَتُهَا جَائِزَةٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Қабиса Ҳаммод ибн Саламадан, у Қатодадан, у Ибн Сийриндан, у Сафийя бинти ал-Ҳорисдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди)ки, у: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳайз (кўриш ёшига етган) аёлнинг намози хивол (рўмол) билангина қабул қилинади,» дедилар,» деди. (Термизий) деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят бор). У зотнинг «ал-ҳоиз» (ҳайз кўрувчи) сўзи — вояга етган, яъни ҳайз кўрган аёлни англатади. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасандир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадирки, аёл (балоғатга) етиб, сочининг бирор қисми очиқ ҳолда намоз ўқиса, намози жоиз бўлмайди. Бу Шофеийнинг сўзидир; у: «Аёлнинг баданидан бирор нарса очиқ ҳолда намози жоиз бўлмайди,» деди. Шофеий деди: «Айтилишича, агар оёқларининг усти очиқ бўлса, намози жоиздир.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عِسْلِ بْنِ سُفْيَانَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ السَّدْلِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِسْلِ بْنِ سُفْيَانَ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السَّدْلِ فِي الصَّلاَةِ فَكَرِهَ بَعْضُهُمُ السَّدْلَ فِي الصَّلاَةِ وَقَالُوا هَكَذَا تَصْنَعُ الْيَهُودُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا كُرِهَ السَّدْلُ فِي الصَّلاَةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ إِلاَّ ثَوْبٌ وَاحِدٌ فَأَمَّا إِذَا سَدَلَ عَلَى الْقَمِيصِ فَلاَ بَأْسَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَكَرِهَ ابْنُ الْمُبَارَكِ السَّدْلَ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Қабиса Ҳаммод ибн Саламадан, у Исл ибн Суфёндан, у Ато ибн Абу Рабоҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди)ки, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозда садл (кийимни елкадан тушириб қўйиб юбориш)дан қайтардилар. (Термизий) деди: Бу бобда Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини биз Атонинг Абу Ҳурайрадан (қилган) марфуъ ҳадиси тарзида фақат Исл ибн Суфённинг ҳадиси орқалигина биламиз. Илм аҳли намозда садл ҳақида ихтилоф қилганлар: баъзилари намозда садлни макруҳ кўриб: «Яҳудийлар шундай қилади,» дедилар. Баъзилари эса: «Намозда садл фақат устида битта кийимдан бошқа нарса бўлмаганда макруҳ қилинган; аммо кўйлак устидан садл қилса, зарари йўқ,» дедилар. Бу Аҳмаднинг сўзидир. Ибнул-Муборак намозда садлни макруҳ кўрган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا قَامَ أَحَدُكُمْ إِلَى الصَّلاَةِ فَلاَ يَمْسَحِ الْحَصَى فَإِنَّ الرَّحْمَةَ تُوَاجِهُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَيْقِيبٍ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَحُذَيْفَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَرِهَ الْمَسْحَ فِي الصَّلاَةِ وَقَالَ ‏"‏ إِنْ كُنْتَ لاَ بُدَّ فَاعِلاً فَمَرَّةً وَاحِدَةً ‏"‏ ‏.‏ كَأَنَّهُ رُوِيَ عَنْهُ رُخْصَةٌ فِي الْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абу Заррдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Бирор кишингиз намозга турганида (сажда жойидаги) шағал тошларни суриб текисламасин, чунки раҳмат унга юзланиб турибди,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Муайқиб, Али ибн Абу Толиб, Ҳузайфа ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Заррнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан намозда (тошни) суришни ёқтирмаганликлари ривоят қилинган ва у: «Агар муқаррар қиладиган бўлсанг, бир мартагина (қил),» дедилар. Гўё ундан бир марталик (қилишга) рухсат берилгани ривоят қилингандек. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (кўра)дир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُعَيْقِيبٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ مَسْحِ الْحَصَى فِي الصَّلاَةِ فَقَالَ ‏ "‏ إِنْ كُنْتَ لاَ بُدَّ فَاعِلاً فَمَرَّةً وَاحِدَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, ал-Авзўийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у деди: менга Абу Салама ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, Муайқибдан, у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан намозда шағал тошларни суриш ҳақида сўрадим. У: «Агар муқаррар қиладиган бўлсанг, бир мартагина (қил),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، أَخْبَرَنَا مَيْمُونٌ أَبُو حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، مَوْلَى طَلْحَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ رَأَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم غُلاَمًا لَنَا يُقَالُ لَهُ أَفْلَحُ إِذَا سَجَدَ نَفَخَ فَقَالَ ‏ "‏ يَا أَفْلَحُ تَرِّبْ وَجْهَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ وَكَرِهَ عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ النَّفْخَ فِي الصَّلاَةِ وَقَالَ إِنْ نَفَخَ لَمْ يَقْطَعْ صَلاَتَهُ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ وَبِهِ نَأْخُذُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ مَوْلًى لَنَا يُقَالُ لَهُ رَبَاحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Аббод ибн ал-Аввом ривоят қилди, бизга Маймун Абу Ҳамза хабар берди, Абу Солиҳдан — Талҳанинг озодлик берган қули — у Умму Саламадан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизнинг Афлаҳ деб аталадиган бир боламизни кўрдилар, у сажда қилганида (ерни) пуфлар эди. Шунда у: «Эй Афлаҳ, юзингни тупроққа теккиз,» дедилар. Аҳмад ибн Манииъ деди: Аббод ибн ал-Аввом намозда пуфлашни ёқтирмасди ва: «Агар пуфласа, намози бузилмайди,» деди. Аҳмад ибн Манииъ деди: биз ҳам шунга (кўра) оламиз. Абу Исо (Термизий) деди: уларнинг баъзилари бу ҳадисни Абу Ҳамзадан ривоят қилиб, «бизнинг Рабоҳ деб аталадиган қулимиз» деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ مَيْمُونٍ أَبِي حَمْزَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَقَالَ غُلاَمٌ لَنَا يُقَالُ لَهُ رَبَاحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ ‏.‏ وَمَيْمُونٌ أَبُو حَمْزَةَ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي النَّفْخِ فِي الصَّلاَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنْ نَفَخَ فِي الصَّلاَةِ اسْتَقْبَلَ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُكْرَهُ النَّفْخُ فِي الصَّلاَةِ وَإِنْ نَفَخَ فِي صَلاَتِهِ لَمْ تَفْسُدْ صَلاَتُهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Маймун Абу Ҳамзадан, шу иснод билан шунга ўхшаш (ҳадисни), ва у: «бизнинг Рабоҳ деб аталадиган боламиз» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Умму Саламанинг ҳадисининг исноди унчалик (кучли) эмас. Маймун Абу Ҳамзани илм аҳлининг баъзилари заиф санаган. Илм аҳли намозда пуфлаш ҳақида ихтилоф қилдилар. Уларнинг баъзилари: «Агар намозда пуфласа, намозни қайтадан бошлайди,» деди. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Уларнинг баъзилари: «Намозда пуфлаш ёқимсиз (макруҳ), аммо намозида пуфласа, намози бузилмайди,» деди. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ مُخْتَصِرًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الاِخْتِصَارَ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَمْشِيَ الرَّجُلُ مُخْتَصِرًا ‏.‏ وَالاِخْتِصَارُ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ يَدَهُ عَلَى خَاصِرَتِهِ فِي الصَّلاَةِ أَوْ يَضَعَ يَدَيْهِ جَمِيعًا عَلَى خَاصِرَتَيْهِ ‏.‏ وَيُرْوَى أَنَّ إِبْلِيسَ إِذَا مَشَى مَشَى مُخْتَصِرًا ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома ривоят қилди, Ҳишом ибн Ҳассондан, у Муҳаммад ибн Сириндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кишининг намозни мухтасир ҳолатда (қўлини белига қўйган ҳолда) ўқишини ман қилдилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг баъзилари намозда ихтисор (қилиш)ни ёқтирмаганлар. Баъзилари кишининг мухтасир ҳолатда юришини ҳам ёқтирмаганлар. Ихтисор — кишининг намозда қўлини белига қўйиши ёки иккала қўлини бирга икки белига қўйишидир. Ривоят қилинишича, Иблис юрганида мухтасир ҳолатда юрар эмиш.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، أَنَّهُ مَرَّ بِالْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَهُوَ يُصَلِّي وَقَدْ عَقَصَ ضَفِرَتَهُ فِي قَفَاهُ فَحَلَّهَا فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ الْحَسَنُ مُغْضَبًا فَقَالَ أَقْبِلْ عَلَى صَلاَتِكَ وَلاَ تَغْضَبْ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ ذَلِكَ كِفْلُ الشَّيْطَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي رَافِعٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ وَهُوَ مَعْقُوصٌ شَعْرُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعِمْرَانُ بْنُ مُوسَى هُوَ الْقُرَشِيُّ الْمَكِّيُّ وَهُوَ أَخُو أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абдураззоқ ривоят қилди, бизга Ибн Журайж хабар берди, Имрон ибн Мусодан, у Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурийдан, у отасидан, у Абу Рофиъдан (ривоят қилдики), у Ҳасан ибн Алининг ёнидан ўтди, у намоз ўқиётган эди ва сочининг ўримини энсасига тўплаб боғлаб олган эди. Шунда (Абу Рофиъ) уни ечиб қўйди. Ҳасан унга ғазабланиб қаради. (Абу Рофиъ) деди: намозингга юзлан ва ғазабланма, чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Бу — шайтоннинг ўрни,» деяётганларини эшитганман. (Термизий) деди: бу бобда Умму Салама ва Абдуллоҳ ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Рофиънинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (кўра)дир, улар кишининг сочини ўраб-боғлаб намоз ўқишини ёқтирмаганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Имрон ибн Мусо — ал-Қураший ал-Маккийдир ва у Айюб ибн Мусонинг акасидир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَافِعِ ابْنِ الْعَمْيَاءِ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الصَّلاَةُ مَثْنَى مَثْنَى تَشَهَّدُ فِي كُلِّ رَكْعَتَيْنِ وَتَخَشَّعُ وَتَضَرَّعُ وَتَمَسْكَنُ وَتَذَرَّعُ وَتُقْنِعُ يَدَيْكَ يَقُولُ تَرْفَعُهُمَا إِلَى رَبِّكَ مُسْتَقْبِلاً بِبُطُونِهِمَا وَجْهَكَ وَتَقُولُ يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَهُوَ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ غَيْرُ ابْنِ الْمُبَارَكِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ مَنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَهِيَ خِدَاجٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ فَأَخْطَأَ فِي مَوَاضِعَ فَقَالَ عَنْ أَنَسِ بْنِ أَبِي أَنَسٍ وَهُوَ عِمْرَانُ بْنُ أَبِي أَنَسٍ وَقَالَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ وَإِنَّمَا هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعِ ابْنِ الْعَمْيَاءِ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ عَنِ الْمُطَّلِبِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ يَعْنِي أَصَحَّ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, бизга ал-Лайс ибн Саъд хабар берди, бизга Абду Роббиҳи ибн Саид хабар берди, Имрон ибн Абу Анасдан, у Абдуллоҳ ибн Нофиъ ибнул-Амёдан, у Робиа ибн ал-Ҳорисдан, у ал-Фазл ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Намоз икки-икки (ракатдан)дир, ҳар икки ракатда ташаҳҳуд (ўтириб) ўтирасан, (Аллаҳга) бўйсуниб, ёлвориб, ожизлик изҳор қилиб, тазарру қиласан ва қўлларингни (кўтарасан)» — яъни уларни Раббингга кўтарасан, кафтларининг ичини юзингга қаратиб — «ва: Ей Раббим, эй Раббим, дейсан. Ким буни қилмаса, у шундай-шундайдир (нуқсонлидир),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисда Ибнул-Муборакдан бошқаси: «Ким буни қилмаса, у (намоз) нуқсонлидир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деяётганини эшитдим: Шуъба бу ҳадисни Абду Роббиҳи ибн Саиддан ривоят қилиб, бир неча ўринда хато қилди — «Анас ибн Абу Анасдан» деди, ҳолбуки у Имрон ибн Абу Анасдир; ва «Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорисдан» деди, ҳолбуки у Абдуллоҳ ибн Нофиъ ибнул-Амёдир, у Робиа ибн ал-Ҳорисдан (ривоят қилади). Яна Шуъба: «Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорисдан, у ал-Мутталибдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан,» деди, ҳолбуки у Робиа ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталибдан, у ал-Фазл ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилади). Муҳаммад деди: ал-Лайс ибн Саъднинг ҳадиси, яъни Шуъбанинг ҳадисидан тўғрироқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ ثُمَّ خَرَجَ عَامِدًا إِلَى الْمَسْجِدِ فَلاَ يُشَبِّكَنَّ بَيْنَ أَصَابِعِهِ فَإِنَّهُ فِي صَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ مِثْلَ حَدِيثِ اللَّيْثِ ‏.‏ وَرَوَى شَرِيكٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ وَحَدِيثُ شَرِيكٍ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Ибн Ажлондан, у Саид ал-Мақбурийдан, у бир кишидан, у Каъб ибн Ужрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирор кишингиз таҳорат қилиб, таҳоратини чиройли адо этса, сўнг масжидга қасд қилиб чиқса, бармоқларини бир-бирига киритмасин (чалкаштирмасин), чунки у намоздадир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Каъб ибн Ужранинг ҳадисини бир нечалари Ибн Ажлондан ал-Лайснинг ҳадиси каби ривоят қилган. Шарик Муҳаммад ибн Ажлондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу ҳадисга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилди, аммо Шарикнинг ҳадиси маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قِيلَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الصَّلاَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏ "‏ طُولُ الْقُنُوتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Қайси намоз афзал?» дейилди. У: «Қунутнинг (қиёмнинг) узунлиги,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Ҳубший ва Анас ибн Моликдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобир ибн Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир ва у бир неча тариқдан Жобир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ وَحَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ، رَجَاءٌ قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي الْوَلِيدُ بْنُ هِشَامٍ الْمُعَيْطِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ الْيَعْمَرِيُّ، قَالَ لَقِيتُ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ دُلَّنِي عَلَى عَمَلٍ يَنْفَعُنِي اللَّهُ بِهِ وَيُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ فَسَكَتَ عَنِّي مَلِيًّا ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَىَّ فَقَالَ عَلَيْكَ بِالسُّجُودِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَا مِنْ عَبْدٍ يَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абу Аммор ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ривоят қилди; (яна) у деди: бизга Абу Муҳаммад Ражў ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, ал-Авзўийдан, у деди: менга ал-Валид ибн Ҳишом ал-Муайтий ривоят қилди, у деди: менга Маъдон ибн Талҳа ал-Яъмурий ривоят қилди, у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг озод қилинган қули Савбон билан учрашдим ва унга: «Менга шундай бир амални кўрсатгилки, Аллаҳ у билан менга манфаат берсин ва мени жаннатга киритсин,» дедим. У бир муддат менга (жавоб бермай) жим турди, сўнг менга юзланиб: «Сенга саждани (лозим қиламан, кўп сажда қил), чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: Қайси бир банда Аллаҳга бир сажда қилса, албатта Аллаҳ у билан уни бир даража кўтаради ва у билан ундан бир хатони соқит қилади, деяётганларини эшитганман,» деди.

قَالَ مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ فَلَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَسَأَلْتُهُ عَمَّا سَأَلْتُ عَنْهُ ثَوْبَانَ فَقَالَ عَلَيْكَ بِالسُّجُودِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَا مِنْ عَبْدٍ يَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ الْيَعْمَرِيُّ وَيُقَالُ ابْنُ أَبِي طَلْحَةَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي فَاطِمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ثَوْبَانَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ فِي كَثْرَةِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ طُولُ الْقِيامِ فِي الصَّلاَةِ أَفْضَلُ مِنْ كَثْرَةِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ كَثْرَةُ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ أَفْضَلُ مِنْ طُولِ الْقِيَامِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا حَدِيثَانِ وَلَمْ يَقْضِ فِيهِ بِشَيْءٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ أَمَّا فِي النَّهَارِ فَكَثْرَةُ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ وَأَمَّا بِاللَّيْلِ فَطُولُ الْقِيَامِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ رَجُلٌ لَهُ جُزْءٌ بِاللَّيْلِ يَأْتِي عَلَيْهِ فَكَثْرَةُ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ فِي هَذَا أَحَبُّ إِلَىَّ لأَنَّهُ يَأْتِي عَلَى جُزْئِهِ وَقَدْ رَبِحَ كَثْرَةَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا قَالَ إِسْحَاقُ هَذَا لأَنَّهُ كَذَا وُصِفَ صَلاَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِاللَّيْلِ وَوُصِفَ طُولُ الْقِيَامِ وَأَمَّا بِالنَّهَارِ فَلَمْ يُوصَفْ مِنْ صَلاَتِهِ مِنْ طُولِ الْقِيَامِ مَا وُصِفَ بِاللَّيْلِ ‏.‏

Маъдон ибн Талҳа деди: сўнг мен Абуд-Дардо билан учрашдим ва Савбондан сўраган нарсамни ундан ҳам сўрадим. У: «Сенга саждани (лозим қиламан), чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: Қайси бир банда Аллаҳга бир сажда қилса, албатта Аллаҳ у билан уни бир даража кўтаради ва у билан ундан бир хатони соқит қилади, деяётганларини эшитганман,» деди. Маъдон ибн Талҳа ал-Яъмурий дейилади, Ибн Абу Талҳа ҳам дейилади. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Умома ва Абу Фотимадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Савбон ва Абуд-Дардонинг руку ва саждани кўп қилиш ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли бу бобда ихтилоф қилган. Уларнинг баъзилари: «Намозда қиёмни узун қилиш руку ва саждани кўпайтиришдан афзал,» деди. Баъзилари: «Руку ва саждани кўпайтириш қиёмни узун қилишдан афзал,» деди. Аҳмад ибн Ҳанбал деди: бу ҳақда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан иккита ҳадис ривоят қилинган ва у (Аҳмад) бунда бирор (қатъий) ҳукм чиқармади. Ишоқ деди: кундузи бўлса, руку ва саждани кўпайтириш (афзал), тунда бўлса, қиёмни узун қилиш (афзал); илло агар бир кишининг тунда ўтаб бўладиган бир вирд (жузъ)и бўлса, бунда руку ва саждани кўпайтириш менга севимлироқдир, чунки у вирдини ўтаб бўлиб, руку ва саждани кўп қилиш (савобини) ҳам қўлга киритади. Абу Исо (Термизий) деди: Ишоқ буни шунинг учун айтдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг тундаги намози шундай васф қилинган ва қиёмнинг узунлиги васф қилинган; аммо кундузи (ўқиган) намозидан тунда васф қилингани каби қиём узунлиги васф қилинмаган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، هُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ ضَمْضَمِ بْنِ جَوْسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقَتْلِ الأَسْوَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ الْحَيَّةُ وَالْعَقْرَبُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَتْلَ الْحَيَّةِ وَالْعَقْرَبِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ إِنَّ فِي الصَّلاَةِ لَشُغْلاً ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Улайя — у Ибн Иброҳимдир — ривоят қилди, Али ибн ал-Муборакдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Замзам ибн Жавсдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозда икки қора нарсани — илон ва чаённи — ўлдиришга буюрдилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббос ва Абу Рофиъдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан ва улардан бошқалардан илм аҳлининг баъзилари ҳузурида амал шунга (кўра)дир, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шунга (кўра) айтади. Илм аҳлининг баъзилари намозда илон ва чаённи ўлдиришни ёқтирмаган. Иброҳим: «Намозда (бошқа нарсадан) машғуллик бор,» деди. Биринчи сўз (қараш) тўғрироқдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ خَمْسًا فَقِيلَ لَهُ أَزِيدَ فِي الصَّلاَةِ فَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ بَعْدَ مَا سَلَّمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий хабар берди, бизга Шуъба ривоят қилди, ал-Ҳакамдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) пешин намозини беш (ракат) ўқидилар. Шунда у кишига: «Намозга (ракат) қўшилдими?» дейилди. Сўнг у салом берганидан кейин икки сажда қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ بَعْدَ الْكَلاَمِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاوِيَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилдилар, улар: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) гапирганларидан кейин саҳв (ёдлаш) саждаларини — икки саждани — қилдилар, дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Муовия, Абдуллоҳ ибн Жаъфар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَجَدَهُمَا بَعْدَ السَّلاَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ أَيُّوبُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا صَلَّى الرَّجُلُ الظُّهْرَ خَمْسًا فَصَلاَتُهُ جَائِزَةٌ وَسَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ وَإِنْ لَمْ يَجْلِسْ فِي الرَّابِعَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا صَلَّى الظُّهْرَ خَمْسًا وَلَمْ يَقْعُدْ فِي الرَّابِعَةِ مِقْدَارَ التَّشَهُّدِ فَسَدَتْ صَلاَتُهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, Ҳишом ибн Ҳассондан, у Муҳаммад ибн Сириндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у икки (саждани) саломдан кейин қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Айюб ва бошқа бир нечалари Ибн Сириндан ривоят қилган. Ибн Масъуднинг ҳадиси (ҳам) ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг баъзилари ҳузурида амал шунга (кўра)дир, улар: «Агар киши пешин намозини беш (ракат) ўқиса, намози жоиздир (дуруст) ва у саҳв икки саждасини қилади, гарчи тўртинчида (тўртинчи ракатда) ўтирмаган бўлса ҳам,» дедилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Уларнинг баъзилари: «Агар пешин намозини беш (ракат) ўқиб, тўртинчида ташаҳҳуд миқдорича ўтирмаган бўлса, намози бузилади,» деди. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг баъзиларининг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَشْعَثُ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِهِمْ فَسَهَا فَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ ثُمَّ تَشَهَّدَ ثُمَّ سَلَّمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثُ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ وَهُوَ عَمُّ أَبِي قِلاَبَةَ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى مُحَمَّدٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ ‏.‏ وَأَبُو الْمُهَلَّبِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ أَيْضًا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ وَهُشَيْمٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ بِطُولِهِ وَهُوَ حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَلَّمَ فِي ثَلاَثِ رَكَعَاتٍ مِنَ الْعَصْرِ فَقَامَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ الْخِرْبَاقُ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي التَّشَهُّدِ فِي سَجْدَتَىِ السَّهْوِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يَتَشَهَّدُ فِيهِمَا وَيُسَلِّمُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَيْسَ فِيهِمَا تَشَهُّدٌ وَتَسْلِيمٌ وَإِذَا سَجَدَهُمَا قَبْلَ السَّلاَمِ لَمْ يَتَشَهَّدْ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالاَ إِذَا سَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ قَبْلَ السَّلاَمِ لَمْ يَتَشَهَّدْ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: менга Ашъас хабар берди, Ибн Сириндан, у Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Абул-Муҳаллабдан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга намоз ўқиб бердилар, сўнг саҳв қилдилар (ёдлатдилар), шунда икки сажда қилдилар, сўнг ташаҳҳуд (ўқидилар), сўнг салом бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Муҳаммад ибн Сирин Абул-Муҳаллабдан — у Абу Қилобанинг амакисидир — бу ҳадисдан бошқа (ҳадис) ривоят қилган. Муҳаммад бу ҳадисни Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Абул-Муҳаллабдан (деб) ривоят қилди. Абул-Муҳаллабнинг исми Абдурраҳмон ибн Амр, яна Муовия ибн Амр ҳам дейилади. Абдулваҳҳоб ас-Сақафий, Ҳушайм ва бошқа бир нечалари бу ҳадисни Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан тўлиқ ҳолда ривоят қилди, у Имрон ибн Ҳусайннинг ҳадисидир — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аср намозининг уч ракатида салом бердилар, шунда ал-Хирбоқ деб аталадиган бир киши ўрнидан турди. Илм аҳли саҳв икки саждасидаги ташаҳҳуд ҳақида ихтилоф қилди. Уларнинг баъзилари: «Уларда ташаҳҳуд ўқийди ва салом беради,» деди. Баъзилари: «Уларда ташаҳҳуд ва салом йўқ; уларни саломдан олдин қилса, ташаҳҳуд ўқимайди,» деди. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир, улар: «Саҳв икки саждасини саломдан олдин қилса, ташаҳҳуд ўқимайди,» дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِيَاضٍ يَعْنِي ابْنَ هِلاَلٍ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي سَعِيدٍ أَحَدُنَا يُصَلِّي فَلاَ يَدْرِي كَيْفَ صَلَّى فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ فَلَمْ يَدْرِ كَيْفَ صَلَّى فَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِذَا شَكَّ أَحَدُكُمْ فِي الْوَاحِدَةِ وَالثِّنْتَيْنِ فَلْيَجْعَلْهُمَا وَاحِدَةً وَإِذَا شَكَّ فِي الثِّنْتَيْنِ وَالثَّلاَثِ فَلْيَجْعَلْهُمَا ثِنْتَيْنِ وَيَسْجُدْ فِي ذَلِكَ سَجْدَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَصْحَابِنَا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا شَكَّ فِي صَلاَتِهِ فَلَمْ يَدْرِ كَمْ صَلَّى فَلْيُعِدْ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ад-Даставоий ривоят қилди, Яҳё ибн Абу Касирдан, у Иёз, яъни ибн Ҳилолдан (ривоят қилдики), у деди: мен Абу Саидга: «Биримиз намоз ўқийдию қандай ўқиганини билмайди (қанча ўқиганини)» дедим. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирингиз намоз ўқиб, қанча ўқиганини билмаса, ўтирган ҳолда икки марта сажда қилсин,» дедилар,» деди. (Термизий) деди: бу бобда Усмон, ибн Масъуд, Оиша ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Абу Саиддан бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у: «Бирингиз бир (ракат) билан икки (ракат) орасида шубҳаланса, уни бир деб ҳисобласин; икки билан уч орасида шубҳаланса, уни икки деб ҳисобласин ва салом беришдан олдин шу (сабабли) икки марта сажда қилсин,» дедилар. Бизнинг ашобларимиз ҳузурида амал шунга. Баъзи илм аҳли эса: «Намозида шубҳаланиб, қанча ўқиганини билмаса, қайтадан ўқисин,» деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَأْتِي أَحَدَكُمْ فِي صَلاَتِهِ فَيَلْبِسُ عَلَيْهِ حَتَّى لاَ يَدْرِي كَمْ صَلَّى فَإِذَا وَجَدَ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ فَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, ибн Шиҳобдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, шайтон бирингизнинг намозида унга келади ва уни шубҳага солади, ҳатто у қанча ўқиганини билмай қолади. Бирингиз буни сезса, ўтирган ҳолда икки марта сажда қилсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ ابْنُ عَثْمَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِذَا سَهَا أَحَدُكُمْ فِي صَلاَتِهِ فَلَمْ يَدْرِ وَاحِدَةً صَلَّى أَوْ ثِنْتَيْنِ فَلْيَبْنِ عَلَى وَاحِدَةٍ فَإِنْ لَمْ يَدْرِ ثِنْتَيْنِ صَلَّى أَوْ ثَلاَثًا فَلْيَبْنِ عَلَى ثِنْتَيْنِ فَإِنْ لَمْ يَدْرِ ثَلاَثًا صَلَّى أَوْ أَرْبَعًا فَلْيَبْنِ عَلَى ثَلاَثٍ وَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Холид ибн Асма ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, у деди: менга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, Макҳулдан, у Курайбдан, у ибн Аббосдан, у Абдураҳмон ибн Авфдан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Бирингиз намозида адашиб, бир (ракат) ўқиганми ё икки (ракат) ўқиганми билмай қолса, бир (ракат) устига қурсин (бир деб ҳисобласин); икки ўқиганми ё уч ўқиганми билмаса, икки устига қурсин; уч ўқиганми ё тўрт ўқиганми билмаса, уч устига қурсин ва салом беришдан олдин икки марта сажда қилсин.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Абдураҳмон ибн Авфдан бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган; уни Зуҳрий, Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у ибн Аббосдан, у Абдураҳмон ибн Авфдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَبِي تَمِيمَةَ، وَهُوَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنَ اثْنَتَيْنِ فَقَالَ لَهُ ذُو الْيَدَيْنِ أَقُصِرَتِ الصَّلاَةُ أَمْ نَسِيتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَصَدَقَ ذُو الْيَدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ نَعَمْ ‏.‏ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى اثْنَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ كَبَّرَ فَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ كَبَّرَ فَرَفَعَ ثُمَّ سَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَابْنِ عُمَرَ وَذِي الْيَدَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِذَا تَكَلَّمَ فِي الصَّلاَةِ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلاً أَوْ مَا كَانَ فَإِنَّهُ يُعِيدُ الصَّلاَةَ وَاعْتَلُّوا بِأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ كَانَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْكَلاَمِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ فَرَأَى هَذَا حَدِيثًا صَحِيحًا فَقَالَ بِهِ وَقَالَ هَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الَّذِي رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّائِمِ إِذَا أَكَلَ نَاسِيًا فَإِنَّهُ لاَ يَقْضِي وَإِنَّمَا هُوَ رِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَفَرَّقُوا هَؤُلاَءِ بَيْنَ الْعَمْدِ وَالنِّسْيَانِ فِي أَكْلِ الصَّائِمِ بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ إِنْ تَكَلَّمَ الإِمَامُ فِي شَيْءٍ مِنْ صَلاَتِهِ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ قَدْ أَكْمَلَهَا ثُمَّ عَلِمَ أَنَّهُ لَمْ يُكْمِلْهَا يُتِمُّ صَلاَتَهُ وَمَنْ تَكَلَّمَ خَلْفَ الإِمَامِ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ عَلَيْهِ بَقِيَّةً مِنَ الصَّلاَةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَسْتَقْبِلَهَا ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِأَنَّ الْفَرَائِضَ كَانَتْ تُزَادُ وَتُنْقَصُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنَّمَا تَكَلَّمَ ذُو الْيَدَيْنِ وَهُوَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ صَلاَتِهِ أَنَّهَا تَمَّتْ وَلَيْسَ هَكَذَا الْيَوْمَ لَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَتَكَلَّمَ عَلَى مَعْنَى مَا تَكَلَّمَ ذُو الْيَدَيْنِ لأَنَّ الْفَرَائِضَ الْيَوْمَ لاَ يُزَادُ فِيهَا وَلاَ يُنْقَصُ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ نَحْوًا مِنْ هَذَا الْكَلاَمِ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ نَحْوَ قَوْلِ أَحْمَدَ فِي الْبَابِ ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, Айюб ибн Абу Тамимадан — у Айюб ас-Сахтиёнийдир — у Муҳаммад ибн Сириндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки (ракат)дан кейин (намозни) тугатдилар. Шунда Зул-Ядайн унга: «Намоз қисқартирилдими ё унутдингизми, эй Расулуллаҳ?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Зул-Ядайн рост айтдими?» дедилар. Одамлар: «Ҳа,» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) туриб, қолган икки (ракат)ни ўқидилар, сўнг салом бердилар, сўнг такбир айтиб, ўз саждаларига ўхшаш ёки ундан узунроқ сажда қилдилар, сўнг такбир айтиб, (бошларини) кўтардилар, сўнг ўз саждаларига ўхшаш ёки ундан узунроқ сажда қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Имрон ибн Ҳусайн, ибн Умар ва Зул-Ядайндан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли бу ҳадис ҳақида ихтилоф қилдилар. Куфа аҳлининг баъзилари: «Киши намозда унутиб ёки билмасдан ёки ҳар қандай ҳолатда гапирса, намозни қайтадан ўқийди,» деди ва бу ҳадис намозда гапириш ҳаром қилинишидан олдин бўлган, деб далил келтирди. (Термизий) деди: Шофеий эса буни саҳиҳ ҳадис деб топиб, унга амал қилди ва: «Бу, рўзадор унутиб еб қўйса қазо қилмайди, балки у Аллаҳ ризқлантирган ризқдир, дея Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган ҳадисдан ҳам саҳиҳроқдир,» деди. Шофеий: «Улар рўзадор ейишида амад билан унутишни Абу Ҳурайранинг ҳадиси билан ажратдилар,» деди. Аҳмад Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳақида: «Агар имом намозини тугатдим деб ўйлаб, намозининг бирор нарсасида гапирса, сўнг уни тугатмаганини билса, намозини тўлдиради; ким имом орқасида ўзига намоздан қолдиғи борлигини билган ҳолда гапирса, унга (намозни) қайтадан бошлаш лозим,» деди ва у: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) даврида фарзлар кўпайтирилар ва камайтирилар эди; Зул-Ядайн намози тамом бўлганига ишонч ҳосил қилган ҳолда гапирган; бугун бундай эмас — бировга Зул-Ядайн гапирганидек маънода гапириш жоиз эмас, чунки бугун фарзларда зиёда ҳам, нуқсон ҳам бўлмайди,» деб далил келтирди. Аҳмад шунга ўхшаш гап айтди. Ишоқ ҳам бу бобда Аҳмаднинг гапига ўхшаш (гап) айтди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ أَبِي مَسْلَمَةَ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِي نَعْلَيْهِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حَبِيبَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ وَشَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ وَأَوْسٍ الثَّقَفِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَطَاءٍ رَجُلٍ مِنْ بَنِي شَيْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, Саид ибн Язид Абу Масламадан (ривоят қилдики), у деди: мен Анас ибн Моликка: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз ковушларида намоз ўқир эдиларми?» дедим. У: «Ҳа,» деди. (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абдуллоҳ ибн Абу Ҳабиба, Абдуллоҳ ибн Амр, Амр ибн Ҳурайс, Шаддод ибн Авс, Авс ас-Сақафий, Абу Ҳурайра ва Ато — Бану Шайбадан бўлган бир кишидан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْنُتُ فِي صَلاَةِ الصُّبْحِ وَالْمَغْرِبِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَخُفَافِ بْنِ إِيمَاءَ بْنِ رَحْضَةَ الْغِفَارِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقُنُوتِ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الْقُنُوتَ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَقْنُتُ فِي الْفَجْرِ إِلاَّ عِنْدَ نَازِلَةٍ تَنْزِلُ بِالْمُسْلِمِينَ فَإِذَا نَزَلَتْ نَازِلَةٌ فَلِلإِمَامِ أَنْ يَدْعُوَ لِجُيُوشِ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилиб, иккиси: бизга Ғундар Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, Шуъбадан, у Амр ибн Муррадан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайлудан, у ал-Баро ибн Озибдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) субҳ ва шом намозларида қунут ўқир эдилар, деди. (Термизий) деди: бу бобда Али, Анас, Абу Ҳурайра, ибн Аббос ва Хуфоф ибн Иймо ибн Раҳза ал-Ғифорийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Баронинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли бомдод намозида қунут ҳақида ихтилоф қилдилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли бомдод намозида қунут ўқишни (жоиз) деб топди; бу Молик ва Шофеийнинг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ эса: «Бомдодда қунут ўқилмайди, фақат мусулмонларга бир бало-мусибат тушганда (ўқилади); бало тушса, имомга мусулмонлар қўшинлари учун дуо қилиши (жоиздир),» дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي يَا أَبَةِ إِنَّكَ قَدْ صَلَّيْتَ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ هَا هُنَا بِالْكُوفَةِ نَحْوًا مِنْ خَمْسِ سِنِينَ أَكَانُوا يَقْنُتُونَ قَالَ أَىْ بُنَىَّ مُحْدَثٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ إِنْ قَنَتَ فِي الْفَجْرِ فَحَسَنٌ وَإِنْ لَمْ يَقْنُتْ فَحَسَنٌ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَنْ لاَ يَقْنُتَ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ الْقُنُوتَ فِي الْفَجْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو مَالِكٍ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ طَارِقِ بْنِ أَشْيَمَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, Абу Молик ал-Ашжаъийдан (ривоят қилдики), у деди: мен отамга: «Эй отажон, сен бу ерда, Куфада, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр, Умар, Усмон ва Али ибн Абу Толиб орқасида қарийб беш йил намоз ўқидинг; улар қунут ўқир эдиларми?» дедим. У: «Эй ўғилчам, (бу) бидъатдир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Аксар илм аҳли ҳузурида амал шунга. Суфён ас-Саврий: «Бомдодда қунут ўқиса яхши, ўқимаса ҳам яхши,» деди ва ўқимасликни ихтиёр қилди. Ибн ал-Муборак бомдодда қунутни (жоиз) деб топмади. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Молик ал-Ашжаъийнинг исми Саъд ибн Ториқ ибн Ашямдир.

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Бизга Солиҳ ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Абу Молик ал-Ашжаъийдан, шу иснод билан, унга ўхшаш, шу маънода.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا رِفَاعَةُ بْنُ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ الزُّرَقِيُّ، عَنْ عَمِّ، أَبِيهِ مُعَاذِ بْنِ رِفَاعَةَ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ صَلَّيْتُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَطَسْتُ فَقُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ مُبَارَكًا عَلَيْهِ كَمَا يُحِبُّ رَبُّنَا وَيَرْضَى ‏.‏ فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ فَقَالَ ‏"‏ مَنِ الْمُتَكَلِّمُ فِي الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَتَكَلَّمْ أَحَدٌ ثُمَّ قَالَهَا الثَّانِيَةَ ‏"‏ مَنِ الْمُتَكَلِّمُ فِي الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَتَكَلَّمْ أَحَدٌ ثُمَّ قَالَهَا الثَّالِثَةَ ‏"‏ مَنِ الْمُتَكَلِّمُ فِي الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رِفَاعَةُ بْنُ رَافِعِ ابْنِ عَفْرَاءَ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَيْفَ قُلْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ مُبَارَكًا عَلَيْهِ كَمَا يُحِبُّ رَبُّنَا وَيَرْضَى فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدِ ابْتَدَرَهَا بِضْعَةٌ وَثَلاَثُونَ مَلَكًا أَيُّهُمْ يَصْعَدُ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ رِفَاعَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَكَأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ فِي التَّطَوُّعِ لأَنَّ غَيْرَ وَاحِدٍ مِنَ التَّابِعِينَ قَالُوا إِذَا عَطَسَ الرَّجُلُ فِي الصَّلاَةِ الْمَكْتُوبَةِ إِنَّمَا يَحْمَدُ اللَّهَ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُوَسِّعُوا فِي أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Рифоа ибн Яҳё ибн Абдуллоҳ ибн Рифоа ибн Рофииъ аз-Зурақий ривоят қилди, отасининг амакиси Муоз ибн Рифоадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) орқасида намоз ўқидим. Акса уриб, мен: «Алҳамду лиллаҳи ҳамдан касиран таййибан мубаракан фиҳи мубаракан алайҳи кама юҳиббу Раббуна ва ярзо (Ҳамду санолар, кўп, покиза, баракали, Роббимиз суйган ва рози бўлган ҳамдлар билан Аллаҳгадир),» дедим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозни ўқиб бўлгач, (юзларини) ўгириб: «Намозда ким гапирди?» дедилар. Ҳеч ким гапирмади. Сўнг иккинчи марта уни айтдилар: «Намозда ким гапирди?» Ҳеч ким гапирмади. Сўнг учинчи марта уни айтдилар: «Намозда ким гапирди?» Шунда Рифоа ибн Рофииъ ибн Афро: «Мен, эй Расулуллаҳ,» деди. У: «Қандай дединг?» дедилар. У: «Мен: «Алҳамду лиллаҳи ҳамдан касиран таййибан мубаракан фиҳи мубаракан алайҳи кама юҳиббу Раббуна ва ярзо,» дедим,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, ўттиз нечта фаришта уни қайси бири кўтариб чиқишга олдинма-олдин шошилдилар,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Анас, Воил ибн Ҳужр ва Омир ибн Робиадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Рифоанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис гўё баъзи илм аҳли ҳузурида нафл (намоз) ҳақида (деб тушунилади), чунки тобеинлардан бирортаси эмас, кўплари: «Киши фарз намозда акса урса, фақат ичида (ўз дилида) Аллаҳга ҳамд айтади,» дедилар ва бундан ортиғига рухсат бермадилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّلاَةِ يُكَلِّمُ الرَّجُلُ مِنَّا صَاحِبَهُ إِلَى جَنْبِهِ حَتَّى نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ‏)‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلاَمِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَمُعَاوِيَةَ بْنِ الْحَكَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالُوا إِذَا تَكَلَّمَ الرَّجُلُ عَامِدًا فِي الصَّلاَةِ أَوْ نَاسِيًا أَعَادَ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا تَكَلَّمَ عَامِدًا فِي الصَّلاَةِ أَعَادَ الصَّلاَةَ وَإِنْ كَانَ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلاً أَجْزَأَهُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Абу Холид хабар берди, ал-Ҳорис ибн Шубайлдан, у Абу Амр аш-Шайбонийдан, у Зайд ибн Арқамдан (ривоят қилдики), у деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) орқасида намозда гаплашар эдик; биздан бири ёнидаги шеригига гапирар эди, ҳатто «Ва Аллаҳ учун бўйсунувчи бўлиб (қоим) туринглар» (Бақара сураси, 238) (ояти) нозил бўлди. Шундан кейин биз сукут сақлашга буюрилдик ва гапиришдан қайтарилдик. (Термизий) деди: бу бобда ибн Масъуд ва Муовия ибн ал-Ҳакамдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Зайд ибн Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Аксар илм аҳли ҳузурида амал шунга. Улар: «Киши намозда атайин ёки унутиб гапирса, намозни қайтадан ўқийди,» дедилар; бу Суфён ас-Саврий, ибн ал-Муборак ва Куфа аҳлининг сўзидир. Уларнинг баъзилари эса: «Намозда атайин гапирса, намозни қайтадан ўқийди; унутган ёки билмаган бўлса, унга кифоя қилади,» деди; Шофеий шундай дейди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ الْفَزَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، يَقُولُ إِنِّي كُنْتُ رَجُلاً إِذَا سَمِعْتُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثًا نَفَعَنِي اللَّهُ مِنْهُ بِمَا شَاءَ أَنْ يَنْفَعَنِي بِهِ وَإِذَا حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ اسْتَحْلَفْتُهُ فَإِذَا حَلَفَ لِي صَدَّقْتُهُ وَإِنَّهُ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ رَجُلٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا ثُمَّ يَقُومُ فَيَتَطَهَّرُ ثُمَّ يُصَلِّي ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِلاَّ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَنَسٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَمُعَاذٍ وَوَاثِلَةَ وَأَبِي الْيَسَرِ وَاسْمُهُ كَعْبُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ ‏.‏ وَرَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ فَرَفَعُوهُ مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي عَوَانَةَ ‏.‏ وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمِسْعَرٌ فَأَوْقَفَاهُ وَلَمْ يَرْفَعَاهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مِسْعَرٍ هَذَا الْحَدِيثُ مَرْفُوعًا أَيْضًا ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لأَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ حَدِيثًا مَرْفُوعًا إِلاَّ هَذَا ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Усмон ибн ал-Муғирадан, у Али ибн Робиадан, у Асмо ибн ал-Ҳакам ал-Фазорийдан (ривоят қилдики), у деди: мен Алининг шундай деганини эшитдим: «Мен шундай киши эдимки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир ҳадис эшитсам, Аллаҳ уни қанча наф беришни хоҳласа, шунча менга ундан наф берарди. Унинг ашобларидан бир киши менга (ҳадис) ривоят қилса, ундан қасам ичирар эдим; менга қасам ичса, уни тасдиқлар эдим. Менга Абу Бакр ривоят қилди — Абу Бакр рост айтди — у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Қайси бир киши гуноҳ қилиб, сўнг туриб таҳорат олса, сўнг намоз ўқиса, сўнг Аллаҳдан мағфират сўраса, Аллаҳ уни албатта кечиради.» Сўнг у бу оятни ўқиди: «Ва улар фоҳиша иш қилиб қўйсалар ёки ўзларига зулм қилсалар, Аллаҳни эслаб, гуноҳлари учун мағфират сўрайдиганлардир — гуноҳларни Аллаҳдан ўзга ким кечиради? — ва улар қилган ишларида била туриб давом этмайдилар» (Али Имрон сураси, 135).» (Термизий) деди: бу бобда ибн Масъуд, Абуд-Дардо, Анас, Абу Умома, Муоз, Восила ва Абул-Ясар — унинг исми Каъб ибн Амр — дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алининг ҳадиси ҳасандир; биз уни фақат шу йўл билан, Усмон ибн ал-Муғиранинг ҳадисидан биламиз. Ундан Шуъба ва бошқа бирортадан кўплари ривоят қилиб, уни Абу Авонанинг ҳадиси каби марфуъ (Набийга) етказдилар. Суфён ас-Саврий ва Мисъар эса уни мавқуф қилиб (Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)гача етказмай) ривоят қилдилар. Бу ҳадис Мисъардан марфуъ (ҳолда) ҳам ривоят қилинган. Биз Асмо ибн ал-Ҳакамнинг бундан бошқа марфуъ ҳадисини билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الرَّبِيعِ بْنِ سَبْرَةَ الْجُهَنِيُّ، عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الرَّبِيعِ بْنِ سَبْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ عَلِّمُوا الصَّبِيَّ الصَّلاَةَ ابْنَ سَبْعِ سِنِينَ وَاضْرِبُوهُ عَلَيْهَا ابْنَ عَشْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالاَ مَا تَرَكَ الْغُلاَمُ بَعْدَ الْعَشْرِ مِنَ الصَّلاَةِ فَإِنَّهُ يُعِيدُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَبْرَةُ هُوَ ابْنُ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيُّ وَيُقَالَ هُوَ ابْنُ عَوْسَجَةَ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Ҳармала ибн Абдулазиз ибн ар-Робииъ ибн Сабра ал-Жуҳаний хабар берди, амакиси Абдулмалик ибн ар-Робииъ ибн Сабрадан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Болага етти ёшида намозни ўргатинглар ва ўн ёшида (ўқимаса) уни (намоз учун) уринглар,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Сабра ибн Маъбад ал-Жуҳанийнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга; Аҳмад ва Ишоқ шундай дейдилар ва: «Бола ўндан кейин намозни тарк қилса, уни қайтадан ўқийди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Сабра — у ибн Маъбад ал-Жуҳанийдир; у ибн Авсажа деб ҳам айтилади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى الْمُلَقَّبُ، مَرْدَوَيْهِ قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمَ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ رَافِعٍ، وَبَكْرَ بْنَ سَوَادَةَ، أَخْبَرَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَحْدَثَ - يَعْنِي الرَّجُلَ - وَقَدْ جَلَسَ فِي آخِرِ صَلاَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ فَقَدْ جَازَتْ صَلاَتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ وَقَدِ اضْطَرَبُوا فِي إِسْنَادِهِ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا ‏.‏ قَالُوا إِذَا جَلَسَ مِقْدَارَ التَّشَهُّدِ وَأَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ فَقَدْ تَمَّتْ صَلاَتُهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ يَتَشَهَّدَ وَقَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ أَعَادَ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ إِذَا لَمْ يَتَشَهَّدْ وَسَلَّمَ أَجْزَأَهُ لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ ‏"‏ وَالتَّشَهُّدُ أَهْوَنُ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي اثْنَتَيْنِ فَمَضَى فِي صَلاَتِهِ وَلَمْ يَتَشَهَّدْ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ إِذَا تَشَهَّدَ وَلَمْ يُسَلِّمْ أَجْزَأَهُ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ حِينَ عَلَّمَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم التَّشَهُّدَ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا فَرَغْتَ مِنْ هَذَا فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ هُوَ الإِفْرِيقِيُّ وَقَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо — Мардавайҳ лақабли — ривоят қилди, у деди: бизга ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Зиёд ибн Анъум хабар бердики, Абдураҳмон ибн Рофииъ ва Бакр ибн Савода унга Абдуллоҳ ибн Амрдан хабар бериб, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар (киши) — яъни одам — намозининг охирида, салом беришдан олдин ўтирган ҳолда ҳадас қилса, намози жоиз (саҳиҳ) бўлибди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди унчалик кучли эмас ва унинг иснодида (ровилар) изтироб қилдилар. Баъзи илм аҳли шунга бориб: «(Киши) ташаҳҳуд миқдорида ўтириб, салом беришдан олдин ҳадас қилса, намози тамом бўлибди,» дедилар. Баъзи илм аҳли эса: «Ташаҳҳуд айтишдан олдин ва салом беришдан олдин ҳадас қилса, намозни қайтадан ўқийди,» деди; бу Шофеийнинг сўзидир. Аҳмад: «Ташаҳҳуд айтмай, салом берса, унга кифоя қилади,» деди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Унинг (намознинг) таҳлили (чиқиши) саломдир,» деган сўзларига (асосланиб); ташаҳҳуд (ундан) енгилроқдир; Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки (ракат)да туриб, намозларида давом этдилар ва ташаҳҳуд айтмадилар. Ишоқ ибн Иброҳим эса: «Ташаҳҳуд айтиб, салом бермаса, унга кифоя қилади,» деди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ибн Масъудга ташаҳҳудни ўргатганларида: «Бундан тугатсанг, ўзингга лозим бўлганини адо этибсан,» деган ибн Масъуднинг ҳадиси билан далил келтирди. Абу Исо (Термизий) деди: Абдураҳмон ибн Зиёд ибн Анъум — у ал-Ифриқийдир; уни ҳадис аҳлининг баъзилари, жумладан Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва Аҳмад ибн Ҳанбал заиф (рови) деб топганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَأَصَابَنَا مَطَرٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ شَاءَ فَلْيُصَلِّ فِي رَحْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي الْمَلِيحِ عَنْ أَبِيهِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقُعُودِ عَنِ الْجَمَاعَةِ وَالْجُمُعَةِ فِي الْمَطَرِ وَالطِّينِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ يَقُولُ رَوَى عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ حَدِيثًا ‏.‏ وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ لَمْ نَرَ بِالْبَصْرَةِ أَحْفَظَ مِنْ هَؤُلاَءِ الثَّلاَثَةِ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ وَابْنِ الشَّاذَكُونِيِّ وَعَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ ‏.‏ وَأَبُو الْمَلِيحِ اسْمُهُ عَامِرٌ وَيُقَالُ زَيْدُ بْنُ أُسَامَةَ بْنِ عُمَيْرٍ الْهُذَلِيُّ ‏.‏

Бизга Абу Ҳафс Амр ибн Али ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Зуҳайр ибн Муовия ривоят қилди, Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан сафарда эдик, бизга ёмғир тегди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким хоҳласа, ўз манзилида (маркабида) намоз ўқисин,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда ибн Умар, Самура, Абул-Малиҳ — отасидан — ва Абдураҳмон ибн Самурадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ёмғир ва лойда жамоатдан ва жумадан қолишга рухсат бердилар; Аҳмад ва Ишоқ шундай дейдилар. Абу Исо (Термизий) деди: мен Абу Зуръанинг шундай деганини эшитдим: Аффон ибн Муслим Амр ибн Алидан бир ҳадис ривоят қилди. Абу Зуръа: «Биз Басрада бу учовидан — Али ибн ал-Мадиний, ибн аш-Шазакуний ва Амр ибн Али — дан кўра ҳофизроқ (кишини) кўрмадик,» деди. Абул-Малиҳнинг исми Омирдир; Зайд ибн Усома ибн Умайр ал-Ҳузалий деб ҳам айтилади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ الْبَصْرِيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَتَّابُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، وَعِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ الْفُقَرَاءُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الأَغْنِيَاءَ يُصَلُّونَ كَمَا نُصَلِّي وَيَصُومُونَ كَمَا نَصُومُ وَلَهُمْ أَمْوَالٌ يُعْتِقُونَ وَيَتَصَدَّقُونَ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا صَلَّيْتُمْ فَقُولُوا سُبْحَانَ اللَّهِ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ مَرَّةً وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ مَرَّةً وَاللَّهُ أَكْبَرُ أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ مَرَّةً وَلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ فَإِنَّكُمْ تُدْرِكُونَ بِهِ مَنْ سَبَقَكُمْ وَلاَ يَسْبِقُكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي ذَرٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَالْمُغِيرَةِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ خَصْلَتَانِ لاَ يُحْصِيهِمَا رَجُلٌ مُسْلِمٌ إِلاَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ يُسَبِّحُ اللَّهَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ عَشْرًا وَيَحْمَدُهُ عَشْرًا وَيُكَبِّرُهُ عَشْرًا وَيُسَبِّحُ اللَّهَ عِنْدَ مَنَامِهِ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَيَحْمَدُهُ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَيُكَبِّرُهُ أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Иброҳим ибн Ҳабиб ибн аш-Шаҳид ал-Басрий ва Али ибн Ҳужр ривоят қилиб, иккиси: бизга Аттоб ибн Башир ривоят қилди, Хусайфдан, у Мужоҳид ва Икримадан, улар ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: камбағаллар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб: «Эй Расулуллаҳ, бойлар биз ўқигандай намоз ўқийдилар, биз рўза тутгандай рўза тутадилар ва уларда моллари бор — (қул) озод қиладилар, садақа берадилар,» дедилар. У: «Намоз ўқисангиз, ўттиз уч марта Субҳаналлаҳ, ўттиз уч марта Алҳамду лиллаҳ, ўттиз тўрт марта Аллоҳу акбар ва ўн марта Ла илаҳа иллаллоҳ денг. Шу билан сиздан олдин ўтиб кетганларга етиб оласиз ва сиздан кейингилар сиздан ўтиб кета олмайди,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Каъб ибн Ужра, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр, Зайд ибн Собит, Абуд-Дардо, ибн Умар ва Абу Заррадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу бобда яна Абу Ҳурайра ва ал-Муғирадан ҳам (ривоятлар) бор. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у: «Икки хислатки, уларни мусулмон киши (мунтазам) адо этса, албатта жаннатга киради: ҳар намоз охирида Аллаҳни ўн марта тасбиҳ айтади, ўн марта ҳамд айтади, ўн марта такбир айтади; ухлаш олдида Аллаҳни ўттиз уч марта тасбиҳ айтади, ўттиз уч марта ҳамд айтади ва ўттиз тўрт марта такбир айтади,» дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الرَّمَّاحِ الْبَلْخِيُّ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ بْنِ يَعْلَى بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُمْ كَانُوا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي مَسِيرٍ فَانْتَهَوْا إِلَى مَضِيقٍ وَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَمُطِرُوا السَّمَاءُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَالْبِلَّةُ مِنْ أَسْفَلَ مِنْهُمْ فَأَذَّنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى رَاحِلَتِهِ وَأَقَامَ - أَوْ أَقَامَ - فَتَقَدَّمَ عَلَى رَاحِلَتِهِ فَصَلَّى بِهِمْ يُومِئُ إِيمَاءً يَجْعَلُ السُّجُودَ أَخْفَضَ مِنَ الرُّكُوعِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ تَفَرَّدَ بِهِ عُمَرُ بْنُ الرَّمَّاحِ الْبَلْخِيُّ لاَ يُعْرَفُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ صَلَّى فِي مَاءٍ وَطِينٍ عَلَى دَابَّتِهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Шабаба ибн Саввор ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн ар-Раммоҳ ал-Балхий ривоят қилди, Касир ибн Зиёддан, у Амр ибн Усмон ибн Яъла ибн Муррадан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан йўлда (сафарда) эдилар ва бир тор жойга етдилар, намоз вақти кирди; устларидан осмондан ёмғир, остларидан намлик (лой) бўлди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз уловида турган ҳолда азон айтдилар ва иқомат айтдилар — ёки иқомат айтдилар — сўнг уловларида олдинга ўтиб, уларга ишора билан намоз ўқитдилар; саждани рукудан пастроқ қилар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадисдир; уни Умар ибн ар-Раммоҳ ал-Балхий якка ривоят қилган, фақат унинг ҳадисидан билинади. Ундан илм аҳлидан бирортаси эмас, кўплари ривоят қилди. Шунингдек, Анас ибн Моликдан ҳам у сув ва лойда ўз уловида намоз ўқигани ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга; Аҳмад ва Ишоқ шундай дейдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى انْتَفَخَتْ قَدَمَاهُ فَقِيلَ لَهُ أَتَتَكَلَّفُ هَذَا وَقَدْ غُفِرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ قَالَ ‏ "‏ أَفَلاَ أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Бишр ибн Муоз ал-Ақадий ривоят қилиб, иккиси: бизга Абу Авона ривоят қилди, Зиёд ибн Илоқадан, у ал-Муғира ибн Шуъбадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) оёқлари шишиб кетгунча намоз ўқидилар. Шунда унга: «Сизнинг олдинги ва кейинги гуноҳларингиз кечирилгани ҳолда, ўзингизни шунчалик машаққатга соласизми?» дейилди. У: «Шукр қилувчи банда бўлмайманми?» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Муғира ибн Шуъбанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، قَالَ حَدَّثَنِي قَتَادَةُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ حُرَيْثِ بْنِ قَبِيصَةَ، قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَقُلْتُ اللَّهُمَّ يَسِّرْ لِي جَلِيسًا صَالِحًا ‏.‏ قَالَ فَجَلَسْتُ إِلَى أَبِي هُرَيْرَةَ فَقُلْتُ إِنِّي سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي جَلِيسًا صَالِحًا فَحَدِّثْنِي بِحَدِيثٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَنْفَعَنِي بِهِ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ عَمَلِهِ صَلاَتُهُ فَإِنْ صَلُحَتْ فَقَدْ أَفْلَحَ وَأَنْجَحَ وَإِنْ فَسَدَتْ فَقَدْ خَابَ وَخَسِرَ فَإِنِ انْتَقَصَ مِنْ فَرِيضَتِهِ شَيْءٌ قَالَ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ انْظُرُوا هَلْ لِعَبْدِي مِنْ تَطَوُّعٍ فَيُكَمَّلَ بِهَا مَا انْتَقَصَ مِنَ الْفَرِيضَةِ ثُمَّ يَكُونُ سَائِرُ عَمَلِهِ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَدْ رَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَسَنِ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ حُرَيْثٍ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ وَالْمَشْهُورُ هُوَ قَبِيصَةُ بْنُ حُرَيْثٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Бизга Али ибн Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга Саҳл ибн Ҳаммод ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммом ривоят қилди, у деди: менга Қатода ривоят қилди, ал-Ҳасандан, у Ҳурайс ибн Қабисадан (ривоят қилдики), у деди: мен Мадинага келдим ва: «Аллоҳим, менга солиҳ ҳамсуҳбат муяссар қил,» дедим. У деди: шунда мен Абу Ҳурайранинг олдига ўтирдим ва: «Мен Аллаҳдан менга солиҳ ҳамсуҳбат беришини сўрадим; менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитган бир ҳадисингни ривоят қил, шояд Аллаҳ у билан менга наф берса,» дедим. У деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Албатта, қиёмат кунида банда ўз амалидан биринчи бўлиб ҳисоб берадиган нарса намозидир. Агар у дуруст (тўғри) бўлса, у нажот топди ва муваффақ бўлди; агар бузилган бўлса, у зарар кўрди ва ютқазди. Агар унинг фарзидан бирор нарса кам бўлса, Робб (азза ва жалла): «Бандамнинг нафл (намози) борми, қаранг — у билан фарздан кам бўлгани тўлдирилсин,» дейди. Сўнг унинг қолган амаллари ҳам шунга биноан (ҳисобланади).» (Термизий) деди: бу бобда Тамим ад-Дорийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси шу йўл билан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. ал-Ҳасаннинг ашобларидан баъзилари ал-Ҳасандан, у Қабиса ибн Ҳурайсдан бундан бошқа ҳадис ривоят қилди; машҳури эса Қабиса ибн Ҳурайсдир. Анас ибн Ҳакимдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаши ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ ثَابَرَ عَلَى ثِنْتَىْ عَشْرَةَ رَكْعَةً مِنَ السُّنَّةِ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ قَبْلَ الظُّهْرِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ وَرَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمُغِيرَةُ بْنُ زِيَادٍ قَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ ан-Найсабурий ривоят қилди, бизга Ишоқ ибн Сулаймон ар-Розий ривоят қилди, бизга ал-Муғира ибн Зиёд ривоят қилди, у Атодан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким суннатдан ўн икки ракаатга доимий риоя қилса, Аллаҳ унга жаннатда бир уй қуради: пешиндан олдин тўрт ракаат, ундан кейин икки ракаат, шомдан кейин икки ракаат, хуфтон (ишо)дан кейин икки ракаат ва бомдоддан (фажрдан) олдин икки ракаат,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Умму Ҳабиба, Абу Ҳурайра, Абу Мусо ва Ибн Умардан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси бу йўналишдан ғариб ҳадисдир. Муғира ибн Зиёд ҳақида эса баъзи илм аҳли унинг ҳифзи (ёдлаши) томонидан гапирганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، - هُوَ ابْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ صَلَّى فِي يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ رَكْعَةً بُنِيَ لَهُ بَيْتٌ فِي الْجَنَّةِ أَرْبَعًا قَبْلَ الظُّهْرِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ وَرَكْعَتَيْنِ قَبْلَ صَلاَةِ الْفَجْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ عَنْبَسَةَ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَنْبَسَةَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Муаммал — у Ибн Исмоилдир — ривоят қилди, бизга Суфён ас-Саврий ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у ал-Мусайяб ибн Рофиъдан, у Анбаса ибн Абу Суфёндан, у Умму Ҳабибадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бир кун ва бир кечада ўн икки ракаат (нафл) ўқиса, унга жаннатда бир уй қурилади: пешиндан олдин тўрт (ракаат), ундан кейин икки ракаат, шомдан кейин икки ракаат, хуфтон (ишо)дан кейин икки ракаат ва бомдод намозидан (фажрдан) олдин икки ракаат,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобдаги Анбасанинг Умму Ҳабибадан (ривоят қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, ва Анбасадан бир неча йўналиш билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التِّرْمِذِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ رَكْعَتَا الْفَجْرِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ التِّرْمِذِيِّ حَدِيثَ عَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Солиҳ ибн Абдуллоҳ ат-Термизий ривоят қилди, бизга Абу Авона ривоят қилди, у Қатодадан, у Зуроро ибн Авфодан, у Саъд ибн Ҳишомдан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бомдоднинг (фажрнинг) икки ракаати (суннати) дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Али, Ибн Умар ва Ибн Аббосдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳмад ибн Ҳанбал Солиҳ ибн Абдуллоҳ ат-Термизийдан Оишанинг ҳадисини ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَأَبُو عَمَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ رَمَقْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم شَهْرًا فَكَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ بِـْ ‏:‏ ‏(‏يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏)‏ وَ ‏(‏قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ‏)‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحَفْصَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَلاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أَحْمَدَ وَالْمَعْرُوفُ عِنْدَ النَّاسِ حَدِيثُ إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ إِسْرَائِيلَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا ‏.‏ وَأَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ ثِقَةٌ حَافِظٌ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ بُنْدَارًا يَقُولُ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَحْسَنَ حِفْظًا مِنْ أَبِي أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيِّ ‏.‏ وَأَبُو أَحْمَدَ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ الْكُوفِيُّ الأَسَدِيُّ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ва Абу Аммор ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни бир ой кузатдим. У бомдоддан (фажрдан) олдинги икки ракаатда «Ё айюҳал-кофирун» (Кофирун сураси) ва «Қул ҳуваллоҳу аҳад» (Ихлос сураси)ни ўқир эдилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Масъуд, Анас, Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Ҳафса ва Оишадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Биз уни Саврийнинг Абу Ишоқдан (ривоят қилган) ҳадиси тарзида фақат Абу Аҳмаднинг ҳадисидан биламиз. Одамлар орасида машҳури эса Исроилнинг Абу Ишоқдан (ривоят қилган) ҳадисидир. Бу ҳадис Абу Аҳмаддан, у Исроилдан (ривоят қилгани) ҳам ривоят қилинган. Абу Аҳмад аз-Зубайрий ишончли (сиқа), ҳофиз (ёд тутувчи) эди. (Термизий) деди: Мен Бундорнинг шундай деганини эшитдим: Абу Аҳмад аз-Зубайрийдан кўра ҳифзи (ёдлаши) яхшироқ бировни кўрмадим. Абу Аҳмаднинг исми Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр ал-Куфий ал-Асадийдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، قَالَ سَمِعْتُ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّى رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فَإِنْ كَانَتْ لَهُ إِلَىَّ حَاجَةٌ كَلَّمَنِي وَإِلاَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الْكَلاَمَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ حَتَّى يُصَلِّيَ صَلاَةَ الْفَجْرِ إِلاَّ مَا كَانَ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أَوْ مِمَّا لاَ بُدَّ مِنْهُ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Исо ал-Марвазий ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилиб, деди: Мен Молик ибн Анасдан эшитдим, у Абун-Назрдан, у Абу Саламадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бомдоднинг (фажрнинг) икки ракаатини ўқиганларида, агар менинг билан ишлари бўлса мен билан гаплашардилар, акс ҳолда намозга (чиқиб) кетардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли фажр (тонги) чиққанидан кейин бомдод намозини ўқигунча гаплашишни макруҳ кўрганлар — Аллоҳни зикр қилиш ёки муқаррар (зарур) нарсадан бошқа. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ قُدَامَةَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ أَبِي عَلْقَمَةَ، عَنْ يَسَارٍ، مَوْلَى ابْنِ عُمَرَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ صَلاَةَ بَعْدَ الْفَجْرِ إِلاَّ سَجْدَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ إِنَّمَا يَقُولُ لاَ صَلاَةَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلاَّ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَحَفْصَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ قُدَامَةَ بْنِ مُوسَى وَرَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ ‏.‏ وَهُوَ مَا اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِلْمِ كَرِهُوا أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلاَّ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Қудома ибн Мусодан, у Муҳаммад ибн ал-Ҳусайндан, у Абу Алқамадан, у Ибн Умарнинг мавлоси Ясордан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бомдоддан (фажрдан) кейин икки саждадан (яъни икки ракаатдан) бошқа намоз йўқдир,» дедилар. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, у: фажр (тонг) чиққанидан кейин бомдоднинг (фажрнинг) икки ракаатидан бошқа намоз йўқ, деб айтмоқда. (Абу Исо) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Ҳафсадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Қудома ибн Мусонинг ҳадисидан биламиз, ундан бир неча киши ривоят қилган. Бу илм аҳли иттифоқ қилган нарсадир: улар кишининг фажр (тонг) чиққанидан кейин бомдоднинг (фажрнинг) икки ракаатидан бошқасини ўқишини макруҳ кўрганлар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فَلْيَضْطَجِعْ عَلَى يَمِينِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا صَلَّى رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فِي بَيْتِهِ اضْطَجَعَ عَلَى يَمِينِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُفْعَلَ هَذَا اسْتِحْبَابًا ‏.‏

Бизга Бишр ибн Муоз ал-Ақадий ривоят қилди, бизга Абдулвоҳид ибн Зиёд ривоят қилди, бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан бирингиз бомдоднинг (фажрнинг) икки ракаатини ўқиса, ўнг томонига ётиб (оз дам) олсин,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Оишадан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўналишдан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Оишадан ривоят қилинишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уйларида бомдоднинг (фажрнинг) икки ракаатини ўқиганларида ўнг томонларига ётардилар. Баъзи илм аҳли бу (ишни) мустаҳаб (ёқимли) деб қилишни маъқул кўрганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ صَلاَةَ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ بُحَيْنَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى أَيُّوبُ وَوَرْقَاءُ بْنُ عُمَرَ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ جُحَادَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ فَلَمْ يَرْفَعَاهُ ‏.‏ وَالْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ أَصَحُّ عِنْدَنَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ أَنْ لاَ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ رَوَاهُ عَيَّاشُ بْنُ عَبَّاسٍ الْقِتْبَانِيُّ الْمِصْرِيُّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, бизга Закариё ибн Ишоқ ривоят қилди, бизга Амр ибн Динор ривоят қилиб, деди: Мен Ато ибн Ясордан эшитдим, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Намозга иқомат айтилса, фарз (намоз)дан бошқа намоз йўқдир,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Буҳайна, Абдуллоҳ ибн Амр, Абдуллоҳ ибн Саржис, Ибн Аббос ва Анасдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Шундай қилиб Айюб, Варқо ибн Умар, Зиёд ибн Саъд, Исмоил ибн Муслим ва Муҳаммад ибн Жуҳода Амр ибн Динордан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдилар). Ҳаммод ибн Зайд ва Суфён ибн Уяйна эса Амр ибн Динордан ривоят қилиб, уни марфуъ қилмадилар (Набийга уламадилар). Марфуъ ҳадис бизнинг олдимизда саҳиҳроқдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли олдида амал шу бўйичадир: намозга иқомат айтилса, киши фарз (намоз)дан бошқасини ўқимайди. Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа йўналишдан ҳам ривоят қилинган: уни Айёш ибн Аббос ал-Қитбоний ал-Мисрий Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (тарзда) ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ الْبَلْخِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ جَدِّهِ، قَيْسٍ قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ الصُّبْحَ ثُمَّ انْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَنِي أُصَلِّي فَقَالَ ‏"‏ مَهْلاً يَا قَيْسُ أَصَلاَتَانِ مَعًا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمْ أَكُنْ رَكَعْتُ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ إِذًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ ‏.‏ وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ سَمِعَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ مِنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ مُرْسَلاً ‏.‏ وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَكْتُوبَةِ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَعْدُ بْنُ سَعِيدٍ هُوَ أَخُو يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ قَالَ وَقَيْسٌ هُوَ جَدُّ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ وَيُقَالُ هُوَ قَيْسُ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ هُوَ قَيْسُ بْنُ قَهْدٍ ‏.‏ وَإِسْنَادُ هَذَا الْحَدِيثِ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ قَيْسٍ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ فَرَأَى قَيْسًا ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Амр ас-Саввоқ ал-Балхий ривоят қилиб, деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Саъд ибн Саиддан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у ўз бобоси Қайсдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (уйдан) чиқдилар, намозга иқомат айтилди ва мен у билан бирга бомдодни ўқидим. Кейин Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (намоздан) қайтиб, мени намоз ўқиётган ҳолда топдилар ва: «Секинроқ, эй Қайс! Икки намоз бирга-я?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен бомдоднинг (фажрнинг) икки ракаатини ўқимаган эдим,» дедим. У: «Ундай бўлса, майли (зарари йўқ),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммад ибн Иброҳимнинг шунга ўхшаш ҳадисини биз фақат Саъд ибн Саиднинг ҳадисидан биламиз. Суфён ибн Уяйна деди: Ато ибн Абу Робоҳ бу ҳадисни Саъд ибн Саиддан эшитган. Бу ҳадис фақат мурсал (саҳобасиз) тарзда ривоят қилинади. Макка аҳлидан бир гуруҳ бу ҳадис билан (амал қилиб), кишининг фарздан кейин қуёш чиқишидан олдин икки ракаат ўқишида зарар йўқ деб кўрганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Саъд ибн Саид — Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг акасидир. (Термизий) деди: Қайс — Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг бобосидир; у Қайс ибн Амр дейилади, Қайс ибн Қаҳд ҳам дейилади. Бу ҳадиснинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас: Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймий Қайсдан (бевосита) эшитмаган. Баъзилар бу ҳадисни Саъд ибн Саиддан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан (ривоят қилиб): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) чиқиб, Қайсни кўрдилар, деб ривоят қилганлар. Бу Абдулазизнинг Саъд ибн Саиддан (ривоят қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَمْ يُصَلِّ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فَلْيُصَلِّهِمَا بَعْدَ مَا تَطْلُعُ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ فَعَلَهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هَمَّامٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ هَذَا إِلاَّ عَمْرَو بْنَ عَاصِمٍ الْكِلاَبِيَّ ‏.‏ وَالْمَعْرُوفُ مِنْ حَدِيثِ قَتَادَةَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنْ صَلاَةِ الصُّبْحِ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الصُّبْحَ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Уқба ибн Мукрам ал-Аммий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Амр ибн Осим ривоят қилди, бизга Ҳаммом ривоят қилди, у Қатодадан, у ан-Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бомдоднинг (фажрнинг) икки ракаатини ўқимаган бўлса, қуёш чиққандан кейин уларни ўқисин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу йўналишдан биламиз. Ибн Умардан ривоят қилинишича, у шундай қилган. Баъзи илм аҳли олдида амал шу бўйичадир, Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. (Термизий) деди: Бу ҳадисни Ҳаммомдан бу иснод билан шунга ўхшаш тарзда Амр ибн Осим ал-Килобийдан бошқа биров ривоят қилганини билмаймиз. Қатоданинг ан-Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилган) машҳури эса: «Ким қуёш чиқишидан олдин бомдод намозининг бир ракаатига етиб олса, бомдодга етиб олибди,» деган (ҳадис)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي قَبْلَ الظُّهْرِ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ قَالَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سُفْيَانَ قَالَ كُنَّا نَعْرِفُ فَضْلَ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَلَى حَدِيثِ الْحَارِثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ يَخْتَارُونَ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ قَبْلَ الظُّهْرِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقَ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ صَلاَةُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَثْنَى مَثْنَى يَرَوْنَ الْفَصْلَ بَيْنَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Осим ибн Замрадан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) пешиндан олдин тўрт (ракаат), ундан кейин икки ракаат ўқир эдилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Оиша ва Умму Ҳабибадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алининг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Абу Бакр ал-Аттор деди: Али ибн Абдуллоҳ, Яҳё ибн Саиддан, у Суфёндан (ривоят қилиб) деди: Биз Осим ибн Замранинг ҳадисининг ал-Ҳориснинг ҳадисидан устунлигини билар эдик. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан кўпчилик илм аҳли ва улардан кейингилар олдида амал шу бўйичадир: улар киши пешиндан олдин тўрт ракаат ўқишини ихтиёр қиладилар. Бу Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Ишоқ ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: кечаси ва кундузи намози икки-икки ракаатдан (ўқилади) деб, ҳар икки ракаат орасида (салом билан) ажратишни маъқул кўрганлар. Шофиъий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الظُّهْرِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга пешиндан олдин икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат ўқидим. (Абу Исо) деди: бу бобда Али ва Оишадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْعَتَكِيُّ الْمَرْوَزِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا لَمْ يُصَلِّ أَرْبَعًا قَبْلَ الظُّهْرِ صَلاَّهُنَّ بَعْدَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ الْمُبَارَكِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ قَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ شُعْبَةَ غَيْرَ قَيْسِ بْنِ الرَّبِيعِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Бизга Абдулворис ибн Убайдуллоҳ ал-Атакий ал-Марвазий ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у Холид ал-Ҳаззодан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан, у Оишадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) пешиндан олдин тўрт (ракаат) ўқимасалар, уларни ундан кейин ўқир эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Ибн ал-Муборакнинг ҳадисидан, шу йўналишдан биламиз. Уни Қайс ибн ар-Робиъ Шуъбадан, у Холид ал-Ҳаззодан шунга ўхшаш (тарзда) ривоят қилган. Шуъбадан уни Қайс ибн ар-Робиъдан бошқа биров ривоят қилганини билмаймиз. Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الشُّعَيْثِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ صَلَّى قَبْلَ الظُّهْرِ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا أَرْبَعًا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун хабар берди, у Муҳаммад ибн Абдуллоҳ аш-Шуъайсийдан, у ўз отасидан, у Анбаса ибн Абу Суфёндан, у Умму Ҳабибадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким пешиндан олдин тўрт (ракаат) ва ундан кейин тўрт (ракаат) ўқиса, Аллаҳ уни дўзахга ҳаром қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир, у бу йўналишдан бошқа (йўналишдан) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الْبَغْدَادِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ التِّنِّيسِيُّ الشَّأْمِيُّ، حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنِي الْعَلاَءُ، هُوَ ابْنُ الْحَارِثِ عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أُخْتِي أُمَّ حَبِيبَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَنْ حَافَظَ عَلَى أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ قَبْلَ الظُّهْرِ وَأَرْبَعٍ بَعْدَهَا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْقَاسِمُ هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يُكْنَى أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهُوَ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ وَهُوَ ثِقَةٌ شَأْمِيٌّ وَهُوَ صَاحِبُ أَبِي أُمَامَةَ ‏.‏

Бизга Абу Бакр Муҳаммад ибн Ишоқ ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Юсуф ат-Тиннисий аш-Шомий ривоят қилди, бизга ал-Ҳайсам ибн Ҳумайд ривоят қилди, менга ал-Ало — у Ибн ал-Ҳорисдир — хабар берди, у ал-Қосим Абу Абдурраҳмондан, у Анбаса ибн Абу Суфёндан (ривоят қилдики), у деди: Мен опам, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси Умму Ҳабибанинг шундай деганини эшитдим: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Ким пешиндан олдин тўрт ракаатга ва ундан кейин тўрт (ракаат)га риоя қилса, Аллаҳ уни дўзахга ҳаром қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу йўналишдан бу саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Ал-Қосим — Ибн Абдурраҳмондир, куняси Абу Абдурраҳмондир; у Абдурраҳмон ибн Холид ибн Язид ибн Муовиянинг мавлосидир, у ишончли (сиқа) шомликдир ва у Абу Умоманинг соҳибидир (шогирдидир).

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، هُوَ الْعَقَدِيُّ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي قَبْلَ الْعَصْرِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ يَفْصِلُ بَيْنَهُنَّ بِالتَّسْلِيمِ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَمَنْ تَبِعَهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَاخْتَارَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَنْ لاَ يُفْصَلَ فِي الأَرْبَعِ قَبْلَ الْعَصْرِ وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ وَمَعْنَى أَنَّهُ يَفْصِلُ بَيْنَهُنَّ بِالتَّسْلِيمِ يَعْنِي التَّشَهُّدَ ‏.‏ وَرَأَى الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ صَلاَةَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَثْنَى مَثْنَى يَخْتَارَانِ الْفَصْلَ فِي الأَرْبَعِ قَبْلَ الْعَصْرِ ‏.‏

Бизга Бундор Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Омир — у ал-Ақадий Абдулмалик ибн Амрдир — ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Осим ибн Замрадан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) асрдан олдин тўрт ракаат ўқиб, улар орасини муқарраб (Аллоҳга яқин) фаришталарга ва мусулмонлар ҳамда мўминлардан уларга эргашганларга салом (таслим) бериш билан ажратар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амрдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алининг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Ишоқ ибн Иброҳим асрдан олдинги тўрт (ракаат)да ажратилмасликни ихтиёр қилди ва шу ҳадис билан далил келтирди. Ишоқ деди: «улар орасини салом (таслим) билан ажратардилар» дегани — ташаҳҳудни (ўқишни) англатади. Шофиъий ва Аҳмад эса кечаси ва кундузи намозини икки-икки ракаатдан (деб), асрдан олдинги тўрт (ракаат)да ажратишни ихтиёр қиладилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَأَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ مِهْرَانَ، سَمِعَ جَدَّهُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً صَلَّى قَبْلَ الْعَصْرِ أَرْبَعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо, Маҳмуд ибн Ғайлон, Аҳмад ибн Иброҳим ад-Даврақий ва бошқа бир неча киши ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Муслим ибн Миҳрон ривоят қилди, у ўз бобосидан эшитди, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Асрдан олдин тўрт (ракаат) ўқиган кишига Аллаҳ раҳм қилсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَعْدَانَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّهُ قَالَ مَا أُحْصِي مَا سَمِعْتُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَفِي الرَّكْعَتَيْنِ قَبْلَ صَلاَةِ الْفَجْرِ بِـ ‏:‏‏(‏قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏)‏ وَ ‏(‏قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ عَاصِمٍ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Бадал ибн ал-Муҳаббар ривоят қилди, бизга Абдулмалик ибн Маъдон ривоят қилди, у Осим ибн Баҳдаладан, у Абу Воилдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у шундай деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шомдан кейинги икки ракаатда ва бомдод намозидан (фажрдан) олдинги икки ракаатда «Қул ё айюҳал-кофирун» (Кофирун сураси) ва «Қул ҳуваллоҳу аҳад» (Ихлос сураси)ни ўқиганларини неча марта эшитганимни санаб адоқлай олмайман. (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Умардан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуднинг ҳадиси Ибн Масъуднинг ҳадисидан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Абдулмалик ибн Маъдоннинг Осимдан (ривоят қилган) ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فِي بَيْتِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим, Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга унинг уйида Мағрибдан кейин икки ракат намоз ўқидим. (Термизий) деди: бу бобда Рофиъ ибн Хадиж ва Каъб ибн Ужрадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ حَفِظْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَشْرَ رَكَعَاتٍ كَانَ يُصَلِّيهَا بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الظُّهْرِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَتْنِي حَفْصَةُ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الْفَجْرِ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Ҳулвоний ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар хабар берди, Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди). У деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ўн ракатни ёдлаб олдим — у (зот) кечаси ва кундузи шуларни ўқир эдилар: Зуҳрдан олдин икки ракат ва ундан кейин икки ракат, Мағрибдан кейин икки ракат ва охирги Хуфтон (Ишодан) кейин икки ракат. У (Ибн Умар) деди: Ҳафса менга ривоят қилдики, у (зот) Бомдоддан (Фажрдан) олдин икки ракат ўқир эдилар. Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، - يَعْنِي مُحَمَّدَ بْنَ الْعَلاَءِ الْهَمْدَانِيَّ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ أَبِي خَثْعَمٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى بَعْدَ الْمَغْرِبِ سِتَّ رَكَعَاتٍ لَمْ يَتَكَلَّمْ فِيمَا بَيْنَهُنَّ بِسُوءٍ عُدِلْنَ لَهُ بِعِبَادَةِ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ سَنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى بَعْدَ الْمَغْرِبِ عِشْرِينَ رَكْعَةً بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ الْحُبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي خَثْعَمٍ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي خَثْعَمٍ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَضَعَّفَهُ جِدًّا ‏.‏

Бизга Абу Курайб — яъни Муҳаммад ибн ал-Ало ал-Ҳамдоний — ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн ал-Ҳубоб ривоят қилди, бизга Умар ибн Абу Хасъам ривоят қилди, Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди). У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Мағрибдан кейин олти ракат ўқиса ва улар орасида ҳеч қандай ёмон (гап) гапирмаса, бу унга ўн икки йиллик ибодатга тенг (ёзилади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Оишадан ҳам Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинганки, у (зот): «Ким Мағрибдан кейин йигирма ракат ўқиса, Аллаҳ унга жаннатда бир уй қуради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Зайд ибн ал-Ҳубобнинг Умар ибн Абу Хасъамдан (қилган) ривояти орқалигина биламиз. У (Термизий) деди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Умар ибн Абдуллоҳ ибн Абу Хасъам мункар ул-ҳадисдир. Ва уни жуда заиф (деб баҳолади).

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ عَنْ صَلاَةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الظُّهْرِ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَ الْمَغْرِبِ ثِنْتَيْنِ وَبَعْدَ الْعِشَاءِ رَكْعَتَيْنِ وَقَبْلَ الْفَجْرِ ثِنْتَيْنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ عَنْ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, Холид ал-Ҳаззодан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан (ривоят қилди). У деди: Мен Оиша (розияллаҳу анҳо)дан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намози ҳақида сўрадим. У: «У (зот) Зуҳрдан олдин икки ракат ва ундан кейин икки ракат, Мағрибдан кейин иккита, Хуфтондан (Ишодан) кейин икки ракат ва Бомдоддан (Фажрдан) олдин иккита ўқир эдилар,» деди. (Термизий) деди: бу бобда Али ва Ибн Умардан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Шақиқнинг Оишадан (қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏ "‏ صَلاَةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى فَإِذَا خِفْتَ الصُّبْحَ فَأَوْتِرْ بِوَاحِدَةٍ وَاجْعَلْ آخِرَ صَلاَتِكَ وِتْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ صَلاَةَ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у (зот): «Тун намози икки-иккитадир. Бомдод (кириб қолишидан) қўрқсанг, битта (ракат) билан витр ўқи ва намозингнинг охирини витр қил,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Амр ибн Абасадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўра бўлиб, тун намози икки-иккитадир. Бу Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, аш-Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَفْضَلُ الصِّيَامِ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ شَهْرُ اللَّهِ الْمُحَرَّمُ وَأَفْضَلُ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْفَرِيضَةِ صَلاَةُ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَبِلاَلٍ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو بِشْرٍ اسْمُهُ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي وَحْشِيَّةَ وَاسْمُ أَبِي وَحْشِيَّةَ إِيَاسٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Абу Бишрдан, у Ҳумайд ибн Абдурраҳмон ал-Ҳимярийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди). У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рамазон ойидан кейин энг афзал рўза Аллаҳнинг ойи — Муҳаррам (рўзаси)дир, фарздан кейин энг афзал намоз эса тун намозидир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Жобир, Билол ва Абу Умомадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Бишрнинг исми Жаъфар ибн Абу Ваҳшийя бўлиб, Абу Ваҳшийянинг исми Иёсдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَأَلَ عَائِشَةَ كَيْفَ كَانَتْ صَلاَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِاللَّيْلِ فِي رَمَضَانَ فَقَالَتْ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَزِيدُ فِي رَمَضَانَ وَلاَ فِي غَيْرِهِ عَلَى إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً يُصَلِّي أَرْبَعًا فَلاَ تَسْأَلْ عَنْ حُسْنِهِنَّ وَطُولِهِنَّ ثُمَّ يُصَلِّي أَرْبَعًا فَلاَ تَسْأَلْ عَنْ حُسْنِهِنَّ وَطُولِهِنَّ ثُمَّ يُصَلِّي ثَلاَثًا ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَنَامُ قَبْلَ أَنْ تُوتِرَ فَقَالَ ‏ "‏ يَا عَائِشَةُ إِنَّ عَيْنَىَّ تَنَامَانِ وَلاَ يَنَامُ قَلْبِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ривоят қилди, Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Саламадан (ривоят қилдики), у (Абу Салама) унга хабар беришича, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан: «Рамазонда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг тунликдаги намози қандай бўларди?» деб сўраган. У деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) на Рамазонда, на бошқа (ойларда) ўн бир ракатдан ортиқ ўқимас эдилар. Тўрт (ракат) ўқирдилар — уларнинг чиройлилиги ва узунлигини сўрама; сўнгра яна тўрт (ракат) ўқирдилар — уларнинг чиройлилиги ва узунлигини сўрама; сўнгра уч (ракат) ўқирдилар.» Оиша деди: Мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, витр ўқишдан олдин ухлайсизми?» дедим. У (зот): «Эй Оиша, менинг икки кўзим ухлайди, қалбим эса ухламайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً يُوتِرُ مِنْهَا بِوَاحِدَةٍ فَإِذَا فَرَغَ مِنْهَا اضْطَجَعَ عَلَى شِقِّهِ الأَيْمَنِ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ибн Исо ривоят қилди, бизга Молик ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кечаси ўн бир ракат ўқир, улардан биттасини витр қилар эдилар. Улардан бўшаганларида ўнг ёнбошларига ётар эдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, Моликдан, у Ибн Шиҳобдан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ ثَلاَثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو جَمْرَةَ الضُّبَعِيُّ اسْمُهُ نَصْرُ بْنُ عِمْرَانَ الضُّبَعِيُّ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Шуъбадан, у Абу Жамра аз-Зубаийдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди). У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кечаси ўн уч ракат ўқир эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Жамра аз-Зубаийнинг исми Наср ибн Имрон аз-Зубаийдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ تِسْعَ رَكَعَاتٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у ал-Асвад ибн Язиддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди). У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кечаси тўққиз ракат ўқир эдилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид ва ал-Фазл ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси бу йўл (жиҳат)дан ҳасан ғариб ҳадисдир.

وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَ هَذَا حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَكْثَرُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ اللَّيْلِ ثَلاَثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً مَعَ الْوِتْرِ وَأَقَلُّ مَا وُصِفَ مِنْ صَلاَتِهِ بِاللَّيْلِ تِسْعُ رَكَعَاتٍ ‏.‏

Буни Суфён ас-Саврий ал-Аъмашдан шунга ўхшаш (тарзда) ривоят қилди. Буни бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, Суфёндан, у ал-Аъмашдан. Абу Исо (Термизий) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан тун намози ҳақида кўпинча ривоят қилингани витр билан бирга ўн уч ракат бўлиб, у (зот)нинг тунликдаги намозидан таърифланганларнинг энг ками тўққиз ракатдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا لَمْ يُصَلِّ مِنَ اللَّيْلِ - مَنَعَهُ مِنْ ذَلِكَ النَّوْمُ أَوْ غَلَبَتْهُ عَيْنَاهُ صَلَّى مِنَ النَّهَارِ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ رَكْعَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَعْدُ بْنُ هِشَامٍ هُوَ ابْنُ عَامِرٍ الأَنْصَارِيُّ وَهِشَامُ بْنُ عَامِرٍ هُوَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ هُوَ ابْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيُّ حَدَّثَنَا عَتَّابُ بْنُ الْمُثَنَّى عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ قَالَ كَانَ زُرَارَةُ بْنُ أَوْفَى قَاضِيَ الْبَصْرَةِ وَكَانَ يَؤُمُّ فِي بَنِي قُشَيْرٍ فَقَرَأَ يَوْمًا فِي صَلاَةِ الصُّبْحِ‏:‏ ‏(‏فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ * فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ ‏)‏ فَخَرَّ مَيِّتًا فَكُنْتُ فِيمَنِ احْتَمَلَهُ إِلَى دَارِهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Қатодадан, у Зуроро ибн Авфодан, у Саъд ибн Ҳишомдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди). У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кечаси намоз ўқий олмасалар — буни уйқу тўсган ёки кўзлари (уйқу) ғолиб келган бўлса — кундузи ўн икки ракат ўқир эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: Саъд ибн Ҳишом — у Ибн Омир ал-Ансорийдир, Ҳишом ибн Омир эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидандир. Бизга Аббос — у Ибн Абдулазим ал-Анбарийдир — ривоят қилди, у деди: бизга Аттоб ибн ал-Мусанно ривоят қилди, Баҳз ибн Ҳакимдан. У деди: Зуроро ибн Авфо Басра қозиси бўлиб, Бану Қушайрга (имом бўлиб) намоз ўқитар эди. Бир куни у Бомдод намозида: «Қачонки Сур (карнай)га пуфланса, ана ўша кун — қийин бир кундир,» (оятини) қироат қилди-да, ўлиб қулаб тушди. Мен уни уйига кўтарганлардан бири эдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَنْزِلُ اللَّهُ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا كُلَّ لَيْلَةٍ حِينَ يَمْضِي ثُلُثُ اللَّيْلِ الأَوَّلُ فَيَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ مَنْ ذَا الَّذِي يَدْعُونِي فَأَسْتَجِيبَ لَهُ مَنْ ذَا الَّذِي يَسْأَلُنِي فَأُعْطِيَهُ مَنْ ذَا الَّذِي يَسْتَغْفِرُنِي فَأَغْفِرَ لَهُ فَلاَ يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يُضِيءَ الْفَجْرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَرِفَاعَةَ الْجُهَنِيِّ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ أَوْجُهٍ كَثِيرَةٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يَنْزِلُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ حِينَ يَبْقَى ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ أَصَحُّ الرِّوَايَاتِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Абдурраҳмон ал-Искандароний ривоят қилди, Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ ҳар кеча туннинг биринчи учдан бири ўтганда дунё осмонига тушади ва: Мен Подшоҳман. Менга дуо қиладиган ким борки, мен унга ижобат қилсам? Мендан сўрайдиган ким борки, мен унга берсам? Мендан мағфират тилайдиган ким борки, мен уни мағфират қилсам? дейди. Бомдод (Фажр) ёришгунча шу (ҳолатда) давом этади,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Али ибн Абу Толиб, Абу Саид, Рифоа ал-Жуҳаний, Жубайр ибн Мутъим, Ибн Масъуд, Абуд-Дардо ва Усмон ибн Абул-Осдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кўп йўллар билан ривоят қилинган. Ундан ривоят қилинишича, у (зот): «Аллаҳ азза ва жалла туннинг охирги учдан бири қолганда тушади,» дедилар. Бу ривоятларнинг энг саҳиҳидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ، هُوَ السَّالَحِينِيُّ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَبِي بَكْرٍ ‏"‏ مَرَرْتُ بِكَ وَأَنْتَ تَقْرَأُ وَأَنْتَ تَخْفِضُ مِنْ صَوْتِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي أَسْمَعْتُ مَنْ نَاجَيْتُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ارْفَعْ قَلِيلاً ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ لِعُمَرَ ‏"‏ مَرَرْتُ بِكَ وَأَنْتَ تَقْرَأُ وَأَنْتَ تَرْفَعُ صَوْتَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ إِنِّي أُوقِظُ الْوَسْنَانَ وَأَطْرُدُ الشَّيْطَانَ قَالَ ‏"‏ اخْفِضْ قَلِيلاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ هَانِئٍ وَأَنَسٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا أَسْنَدَهُ يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ وَأَكْثَرُ النَّاسِ إِنَّمَا رَوَوْا هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ مُرْسَلاً ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Ишоқ — у ас-Солуҳинийдир — ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Собит ал-Бунонийдан, у Абдуллоҳ ибн Рабоҳ ал-Ансорийдан, у Абу Қатода (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Бакрга: «Мен сенга (йўлиқиб) ўтдим, сен қироат қилаётган эдинг ва овозингни паст қилар эдинг,» дедилар. У: «Мен ўзим муножот қилаётган Зотга эшиттирдим,» деди. У (зот): «Бир оз кўтар,» дедилар. Ва Умарга: «Мен сенга (йўлиқиб) ўтдим, сен қироат қилаётган эдинг ва овозингни баланд қилар эдинг,» дедилар. У: «Мен мудроқни уйғотаман ва шайтонни қуваман,» деди. У (зот): «Бир оз пасайтир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Оиша, Умму Ҳони, Анас, Умму Салама ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадисдир. Буни фақат Яҳё ибн Ишоқ Ҳаммод ибн Саламадан (қилган ривоятда) муснад қилди, кўпчилик кишилар эса бу ҳадисни Собитдан, у Абдуллоҳ ибн Рабоҳдан мурсал (тарзда) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ نَافِعٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ الْعَبْدِيِّ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ النَّاجِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِآيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ لَيْلَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Бакр Муҳаммад ибн Нофиъ ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, Исмоил ибн Муслим ал-Абдийдан, у Абул-Мутаваккил ан-Нажийдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди). У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир кеча Қуръондан бир оят билан (намозда) қоим бўлдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу йўл (жиҳат)дан ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ كَيْفَ كَانَ قِرَاءَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِاللَّيْلِ أَكَانَ يُسِرُّ بِالْقِرَاءَةِ أَمْ يَجْهَرُ فَقَالَتْ كُلُّ ذَلِكَ قَدْ كَانَ يَفْعَلُ رُبَّمَا أَسَرَّ بِالْقِرَاءَةِ وَرُبَّمَا جَهَرَ ‏.‏ فَقُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ فِي الأَمْرِ سَعَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Муовия ибн Солиҳдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Қайсдан (ривоят қилди). У деди: Мен Оиша (розияллаҳу анҳо)дан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кечасидаги қироати қандай бўларди — қироатни пинҳона (овозсиз) қилармидилар ёки овоз чиқариб ўқирмидилар?» деб сўрадим. У: «Бунинг ҳаммасини қилар эдилар — баъзан қироатни пинҳона қилар, баъзан овоз чиқариб ўқир эдилар,» деди. Мен: «Бу ишда кенглик қилиб қўйган Аллаҳга ҳамд бўлсин,» дедим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَفْضَلُ صَلاَتِكُمْ فِي بُيُوتِكُمْ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ فَرَوَاهُ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي النَّضْرِ عَنْ أَبِي النَّضْرِ مَرْفُوعًا وَرَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ أَبِي النَّضْرِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَأَوْقَفَهُ بَعْضُهُمْ وَالْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абу Ҳинд ривоят қилди, у Солим Абун-Назрдан, у Буср ибн Саиддан, у Зайд ибн Собитдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Намозларингизнинг энг афзали уйларингизда ўқилганидир, фарз (намози)дан бошқаси,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Умар ибн ал-Хаттоб, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Саид, Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Оиша, Абдуллоҳ ибн Саъд ва Зайд ибн Холид ал-Жуҳанийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Одамлар бу ҳадиснинг ривоятида ихтилоф қилганлар: уни Мусо ибн Уқба ва Иброҳим ибн Абун-Назр Абун-Назрдан марфуъ (Набийга уланган) қилиб ривоят қилганлар, Молик ибн Анас эса уни Абун-Назрдан ривоят қилиб, уни марфуъ қилмаган, баъзилари уни мавқуф қилганлар. Марфуъ ҳадис саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ صَلُّوا فِي بُيُوتِكُمْ وَلاَ تَتَّخِذُوهَا قُبُورًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр хабар берди, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Уйларингизда намоз ўқинг ва уларни қабрларга айлантирманг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.